Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alasapıran 3522 34 pikir 26 Qaraşa, 2018 sağat 10:09

Qazaq pen Benin wltınıñ tağdırı wqsas pa?

Aziya qwrlığında türki tektes taypalar işinde Reseydiñ otarlauına qattı qarsılıq körsetken qazaq halqı bolsa, Afrika jerinde otarlauşı Europamen alğaş qaqtığısqa tüsken elderdiñ biri osı Benin. Portugaldar Ündistanğa barar jolda eñ aldımen Afrika jeri arqılı jürip ötti dedik. Bwl 1500 jıldardıñ şamasında europalıqtar mıñ jerden ottı qaruı bolsa da qara qwrlıqqa işkeriley ene almaytın. Olar bar bolğanı jağalauda ornalasqan qalalardı ğana qorqıtıp, sonda bilik qwrdı. Mwnday territoriyalar Afrikanıñ 10 payızına da jetpeytin. Al erkindik süygiş afrikalıq jauınger taypalar qwrlıqtı oyqastap tirşilik ete berdi.

Amerika jerinde plantaciyalar qwrılıp, iri monopolist kompaniyalarğa arzan eñbek küşi kerek boldı. Fizikalıq twrğıda äldeqayda quattı, som twlğalı afrikandıqtar taptırmas qwldıñ jwmısın jasay alatın. Biraq esiñizde bolsın ol kezde qazirgidey qara näsildiler qwl boladı degen tüsinik atımen joq bolatın. Sebebi soltüstik Afrikanıñ qwl bazarlarında özi sarı, közi kök europalıqtar, orıstar, gruzinder men çerkester, bolgarlar men rumındar satılatın. Endi Europa ülken şığınğa barmay-aq bas bildirilmegen osınau qara näsildi erkekterdi satıp alu üşin aylağa köşti. Bwl üşin olarğa deldaldar qajet edi.

Olar benindikterdi qaru-jaraq pen aqşağa satıp ala bastadı. Al Benin bileuşileri Afrika tükpirinen topırlağan qwldardı portugaldarğa wstap berip otırdı. Jağalaudağı Europa kemeleri zar jılağan alıp deneli qara adamdarğa lıq toldı. Osılayşa iri kölemde qwl saudası qalıptastı. Dalanıñ tağı añınday tirşilik etken bwl qara adamdar Atlanttıñ jürek aynıtar aydınında birneşe ay jüze otırıp Amerikağa jetkizildi. Jol boyı jürekteri aynıp, teñizge üyrene almay palubada qwsıp, odan qalsa qojayındarınıñ şekten tıs qataldığı, bas bildirilmegen asaulardı qanşa apta aş wstap azaptauınıñ kesirinen är kemedegi 100 adamnıñ 70-i ölip tınatın. Biraq bwl saudagerler üşin aytarlıqtay şığın emes. Sebebi 30 adamdı arzımaytın aqşağa ayırbastap alu biznesmenderdi odan äri bayıttı. Osılayşa Amerikağa jetpey jatıp bwl adamdar qwldıq psihologiyağa üyrene bastadı.

Sonımen ömir boyı bostandıqta şalıqtağan afrikalıq adamdar top-top bolıp qwldıqqa aydalıp kete bardı. Bwl qasirettiñ bastaması ğana. Benin ämirşileri eger bizde ottı qaru bolsa biz bükil körşimizdi bağındıramız söytip damığan Europa elderimen iıq tirestiretin künge jetemiz dep oyladı. Iä, alğaşqı jıldarı bäri keremet boldı. Aq adamdar benindikterdiñ qolına qaru wstatıp, özderi qızığına qarap twrdı. Ottı qarumen jaraqtanğan benindik äsker körşilerin birinen soñ birin bağındırıp aldı. Jaulap alu qorıtındısında Benin nağız äskeri imperiyağa aynaldı.

Endi alıp imperiya qwldıray bastadı. Bağındırğan jerler qañırap bos qaldı. Sebebi  onda jwmıs isteytin adamdardıñ bäri qwldıqqa satılğan edi. Şaruaşılıq tügel derlik küyredi. Azıp-tozğan jwrt egin salıp, jer jırtudı qalamadı. Uaqıtşa paydağa maldanğan bileuşiler qamsız tirlikterin odan äri jalğastıra berdi. Qaru asınğan elden endi şarualar jan-jaqqa qaşa bastadı. Oñtüstik Nigeriyada osınday qaşqındar qaptap ketti. Tipti Beninnen qaşıp şıqqan Ginuva degen patşa wlı osınday qaşqındardıñ basın qosıp Varri korol'diginiñ negizin qalaydı. Osılayşa qwr qaruğa iek artqan bir kezdegi alıp imperiya Benin öziniñ qalay azıp-tozğan añğarmay da qaldı. Aynalıp kelgende qwr sülderi qalıp, birin-biri qırğan jwrttı ağılşındar keldi de koloniyağa aynaldırdı. Al Beninniñ ağılşındarğa qol sermeuge de qauqarı qalmağan-dı.

Osı tarihi sabaq bir kezderi bizdiñ elşilerimiz Mäskeuge barıp, ottı qaru alğanda biz eşkimniñ otarına aynalmağan bolar edik degen jalğan ümitke elituge bolmaytının wqtıruı kerek edi. Sebebi qarudı paydalanıp, qalay adam öltirudi igergenimizben ol qarudı özimiz jasap şığara almasaq, özgeniñ auzına qarap telmeñdeumen ötemiz. Alısqa barmay-aq qoyayıq. Benin tağdırın qaytalağan janımızda memleket bar. Bwl – joñğarlar. Şved twtqını Renat osı bir köşpendi halıqqa zeñbirek qwyu, onı paydalanudı üyretti. Mwnıñ aqırı ne boldı? Toz-tozı şığıp, qansırağan jauınger halıq jer betinen mülde qwrıp ketti emes pe?. Portugaldar Benin eline qaru wstatsa, orıstar Joñğar eline mwnı bildirtpey jüzege asırdı. Oqiğa bılay örbigen edi.

Orıstardıñ I Petr patşası bilikke kele sala şvedtermen soğısadı. Poltova twsında bolğan soğısta şvedtiñ Renat esimdi oficeri orıstarğa twtqınğa tüsedi. Osı twtqın patşa jarlığımen özge audandarğa emes, däl joñğarlarmen şekaralıq aymaqqa YAmışev (qazaqşa Jämiş) bekinisin twrğızuğa attandırıladı. Ekspediciyanı Buhgol'c bastap olar jolda kele jatqanda oyrat qosındarına kezdeysoq wşırap osı kezge deyin ım-jımı bir eki jaq soğısa ketedi. Joñğarlar osınıñ aldında ğana Sibir şekaralıq şepterine qanşa ret elşilik salğanı, tipti Mäskeuge deyin barıp qaytqanı belgili. Oyrattar ne üşin patşa adamdarına şabuıldaydı? Sonımen ne kerek orıs jasaqtarı şeginip, Renat kezdeysoq twtqınğa tüsedi. Oyrattar arasında 20 jıl ömirin ötkizgen Renat olarğa bwrın mülde beytanıs bolğan ottı qarudıñ qwpiyasın aştı. Bwl turalı Renattıñ özimen qwpiya kezdesken Resey elşisi L.Ugryumov bılay deydi:

«Şved oficeri Rinat 1729 jılı oyrattarğa 4 funttıq 15 dana zeñbirek, kişi kalibrli 5 dana zeñbirek, 10 funttıq qısqa stvoldı 20 jana zeñbirek jasap berip, olarğa qalay qoldanudı üyretti».

Renattıñ twtqınğa tüsui kezdeysoqtıq pa, älde qoldan jasalğan dünie me? Bwl jağın oqırmannıñ özine qaldırdıq.

Sebebi bastı mäsele bwl emes. Ğılım men jañalığı joq el tübi bodandıqqa tüsetini anıq. Bwl däleldeudi qajet etpeytin aksioma. Ünemi aynalısta bolmağan närse tübi eskiredi. Eski närselerden, köne dünielerden qwtıla almasañız jaña närseler kelmeydi. Jañadan kelgen bireñ-sarañ dünie qordalanıp qalğan eski närselerdiñ qasında öz qasietin joğaltadı. Bwl iistenip ketken tamaqqa taza tamaqtı aralastırğanmen birdey dünie.

Aqır soñında äbden qansırap äli qwrığan benindikterdi Angliya, al joñğarlardı Resey qalpaqpen qağıp aldı. Ğılım men bilimge arqa süyemegen eldiñ tağdırı tragediyamen ayaqtalatını bizge sabaq bolsa eken.

Rısbek Ramazanwlı, tarihşı

Abai.kz

 

 

34 pikir