Senbi, 19 Qazan 2019
Tarih 5415 5 pikir 14 Qırküyek, 2018 sağat 10:40

Aqqwba, biday öñdi, qınay beldi Aqswlu aqın

Aqswlu Orısbayqızı

Ölgenimiz tirilip, öşkenimiz janıp jatqan zamanda tat basqan asıldarımız da şañ-tozañnan arşılıp, qalıñ elmen qauışıp jatır. Azaptı tağdırdıñ uın jwtıp, sağınıştıñ zapıranınan sarğayıp, qorlıqtıñ salmağınan köz jwmğan Aqswlu Orısbayqızınıñ ömir jolınan qalıñ oqırman äli de beyhabar. Qamşı sabınday qısqa ğwmırınıñ işinde aqın qız artına köp mwra qaldırğan. Sonıñ işinde hatqa tüsken öleñderi bir töbe bolsa, aytıs öleñderi bir töbe.

Aqswlu 1873 jılı Jitiqara audanına qarastı qazaq auılında tuğan. Aytısta surettelgen keskin-kelbetine nazar audarsaq, aq qwba, biday öñdi, qınay beldi, qiğaş qas, sümbil şaş nağız arudıñ beynesin köremiz. Aqın qızdıñ ösken ortası jağalbaylı işindegi Balqoja äuleti öleñ-jır dese işken asın jerge qoyadı eken. Äkesi Orısbaydıñ şağın däuleti bolğan, jas küninen sal-seri atanğan. Arab jazuımen erte hat tanığan, közi aşıq aqın qızdıñ jan-jaqtı jetiluine onıñ wstazı Aqmollanıñ da köp äseri bolğan. Qazaq, başqwrt, tatar halıqtarınıñ ortaq aqını atanğan Aqmolla Jelquarğa kelip, qarağaydan qiıp, üş bölmeli mektep üyin salğızğan. Bwl auıl qazirgi Jitiqara qalasınıñ irgesinde bolğanı belgili. Aqmolla Orısbay auılında Aqswluday zerek şäkirtterine Qwran ayattarın jattatumen birge orıs, arab, parsı tilderin üyretken, sonımen birge öleñ jazu teoriyasın da oqıtqan. Ol öziniñ Aqswlu qızğa arnağan öleñinde de:

«Aq betiñ aydın köldiñ alabınday,

Şahirdıñ qasın swlu qalamınday,

Qıp-qızıl eki betin alqızıl gül,

Talqala, Troiskiniñ qalasınday.

Top jarğan, ükilegen jüyrigimsiñ,

Oqıtqan şäkirtimniñ arasında-ay.

Eliñniñ jaqsıların bir däriptep,

Sayraşı sanduğaştıñ balasınday», – dep şäkirtine ülken bağa beredi.

El erkesi bolıp, eşkim betin qaqpay ösken aqıldı qızdıñ ömiri erlik pen örlikke, ökiniş pen öksikke tolı.

Qazirgi Orınbor men Çelyabi oblıstarınıñ şekarasında, yağni, Or suı men Aq Jayıqtıñ eki ortasında ornalasqan Mwqır ölkesiniñ bolısı Ermağambet te elge belgili aqın eken. Ol Orınbordıñ attı äskerin mıñdağan jağalbaylı jılqısımen qamtamasız etip otırğan ataqtı şonjar bolğan. Biraq, «jılqısın köptiginen bağa almaytın» jağalbaylınıñ üyir-üyir jılqısı sol mañayğa qonıstanğan kazaktardıñ ekken eginin jii-jii taptap ketetin bolğandıqtan, stanicalar men qazaq auıldarı arasında eges tua bastağan. Osınday egeske bolıstıñ özi de aralasıp, jılqısın aydap alğan atamanğa qarımta qaytaru maqsatımen Qızıl qalasına ört saladı. Eki eldiñ arasın uşıqtırmas üşin Aqswlu bir toydıñ üstinde bolısqa özi soqtığıp, äygili «Orıstıñ betke soqpa orıstığın» degen jırın aytadı. Bwl aytısta aqın qız jeñiske jetedi.

Aqswlu köpşiliktiñ ötinişi boyınşa öz wstazı Aqmolla aqınmen birneşe märte aytısqanı turalı da derekter kezdesedi. Biraq, bwl aytıstar da el auzında tügel saqtalmağan.  Alayda, osı aytıstardıñ birinen keyin Aqmolla öz qolımen jasağan kümistegen erin Aqswluğa sıyğa tartqanın, al Aqswlu öz qolımen ädiptegen qazaqı şapandı wstazınıñ iığına japqanın qalıñ el küni büginge deyin añız qılıp aytadı.

Aqmolla men Aqswludı jastar bir toydıñ üstinde aytıstırıptı. Aqswlu äueli aytıstan bas tartadı. Wstazımnıñ aldında ädepten aspaymın degen uäj aytadı. Sonda Aqmolla: «Sıylağanına raqmet! Olay bolsa, aytıstıñ jaña türin oylap şığarayıq. Jinalğan jwrttıñ köñilin kötereyik. Siz qazaq eliniñ jaqsılığın aytıñız. Aqın üş närseni: adamgerşilikti, batırlıqtı, swlulıqtı mindetti türde jırlauı kerek. Adamgerşilik – eldiñ wytqısı, batırlıq – eldiñ qazınası, swlulıq – eldiñ körki», – deydi. Osı aytısta Aqmolla aqın öziniñ üş eldiñ balası ekenin jırğa qosıp: «öz eliñ künşil, qayın jwrtıñ minşil, nağaşı jwrtıñ sınşıl, jaqsı bolsañ, maqtanar, jaman bolsañ, saqtanar», – dep kösilse, Aqswlu başqwrt batırı Salauattıñ jorığına qosılğan Jantas batırdı bılayşa jırlaydı:

«Serigi Salauattıñ batır Jantas,

Twlğası bolğan deydi beyne jartas,

Jorıqta neşe türli wlı-kişi,

Ötkizgen bir basınan talay ayqas,

Körsetken nayzagerim nağız erlik,

Bolğanda Troyskide ülken şayqas,

Bolıptı jalğız tüye, jalğız atı,

Sonda da el köşkende köşten qalmas,

Qwlaştap Temirtasta ken qazğanda,

Bilegi saldıramas, qarı talmas,

Üyinde asar ası bolmasa da,

Bas iip, bayğa barıp, künin salmas.

Tapqanın ortaq bölip, elge bergen,

Dastarhan tünilmepti jomart erden,

Swramay eşbir baydan bir de kömek,

Er bolğan öz küşine özi sengen.

Bir azğın şen men şekpen alamın dep,

Jantas pen Salauattı sırttan satqan,

Bes jüz er Temirtasqa bet alğanda,

Oğınan sol azğınnıñ qaza tapqan».

Aqswlu-Kenşimbay aytısı barlıq qazaq aytıstarı işinde eñ şoqtığı biik söz barımtasına jatatının aytulı ğalımdar da, belgili aqın-jazuşılar da äldeqaşan moyındağan.

Mäselen, S.Mwqanov «Aytıstar turalı» degen maqalasında XIX ğasırdıñ aytıstarın jasauşı aqındardıñ köpşiligi tarihqa mälim ekenin ayta kelip, aqın qız-kelinşekterden atı saqtalğandardıñ işinde Aqswludı atap ötip, onıñ Kenşimbaymen aytısına ülken bağa beredi. Aytulı aytıstardı tilge tiek qılğan Säbeñ Birjan-Sara aytısınan keyin Aqswlu-Kenşimbay aytısın ekinşi orınğa qoyadı. Aqswludıñ qwrdası Ahmet Baytwrsınov ta aqın önerimen jaqsı tanıs bolğanğa wqsaydı. Ol «Ädebiet tanıtqıştıñ» «Körikteu» dep atalğan tarauında Aqswlu men Kenşimbaydıñ  aytısınan üzindi alıp:

«Jappastıñ sap-sarı altın jiğan mülki,

Meymandos kelse qonaq, barşa jwrtı,

Şığadı qız-bozbala seruenge,

Üstine masatı men kiip qwlpı»

degen öleñin mısal qıladı. Sonımen birge Kenşimbaydıñ:

«Aqswlu, aytar sözdi añdamadıñ,

Auzına kelgen sözdi sandaladıñ.

Qız bala eldiñ jayın qaydan bilsin,

Bilmese qız ben jayın bozbalanıñ», – deytin şumağın da mısalğa alıp, sözdi aşıp aytpay, wşığın ğana körsetken jırğa bükpeleu degen anıqtama beredi. Ahmet osı kitaptıñ «Tarihi jır» tarauında «Kenşimbay men Aqswlu aytısında elderindegi kemşilik, osaldıq jağın aytıp, bas adamdarınıñ osal minezin aytıp, müdirtpek  bolğan», – deydi.

Bir qızığı, «Aytıs» kitabınıñ 1965 jılı «Jazuşı» baspasınan jarıq körgen birinşi tomında biz aytıp otırğan Aqañ mısalğa keltirgen alğaşqı şumaqtıñ ekinşi jolı «meymandos keledi onıñ barşa jwrtı» dep jazılsa, ekinşi şumaqtağı ekinşi jol: «auzına kelgen sözdi talğamadıñ» dep berilgen. Bizdiñ oyımızşa, ne kitap redaktorı, ne nwsqasın el auzınan jazıp aluşı nemese osı jırdı aytuşı adam aytıs mätinine özgeris engizgenge wqsaydı. Al mağınasına, sözdiñ qisınına qaraytın bolsaq, basqa da köñilge küdik tuğızatın düdämal twstar kezdesedi. Öytkeni, Aqswlu men Kenşibay aytısı qazan töñkerisine deyin de merzimdi baspasöz betinde jariyalanğan jäne keñ-baytaq qazaq jerinde köp jırlanğan aytıs. Aytıstıñ alğaşqı nwsqasınıñ birin körnekti fol'klorşı ğalım, etnograf Äbubäkir Divaev jazıp alğan. «Jağalbaylınıñ qızı Aqswlu degenniñ jappas Kenşimbaymen aytısqanı» dep at qoyılğan bwl aytıs:

«Bisimilla, äueli aytar sözdiñ bası,

Kelmeydi bisimilläsiz söz ıñğası.

Er jigit tarta soğıp, tartınbaydı,

Bar bolsa qabırğalı qarındası.

Paydasın aqırettiñ kim oylaydı,

Mal, şirkin, azmattıñ köñil qoşı,

Jeti ru jağalbaylı, atı Aqswlu,

Aytısqan Kenşimbaymen keñes osı.

Şıqtım da siır jılı, keldim Orğa,

Hat jazdım temir qalam alıp qolğa,

Hakimge jwrt iesi pisar' bolıp,

Atandım tört ayağı birdey jorğa,

Auılında jağalbaylı aqın qızdıñ,

Estidim Aqswludıñ dañqın sonda» degen Kenşimbay auzımen aytılğan sözderden bastaladı. Al qazirgi uaqıtta jarıq körip jürgen aytıs kitaptarına engizilip jürgen ekinşi nwsqasın Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ ğılımi qızmetkeri, ğalım Mardan Baydildaev el auzınan jazıp alğan.

Aytıstıñ negizgi özegi eki nwsqada da tügel saqtalğanımen, ayırmaşılıqtarı da joq emes. Mäselen, Mardan Baydildaev nwsqasında:

«Älemge äl bilmegen tañ boladı,

Sen bota oynaqtağan ot basqanday» – degen joldar bar. Äbubäkir Divaev nwsqasında bota emes, bwzauday dep aytıladı. Aqswlu ile-şala bergen jauabında Mardan Baydildaev nwsqasında: «Älemge äl bilmegen tañ boladı, er jigit älin bilgen bolmaydı qor»,– dep jauap qayıradı. Osındağı Kenşimbay aytqan joldı Aqswluday söz qadirin biletin aqın sol küyinde sözbe-söz qaytalamasa kerek edi. Sol sekildi Kenşimbaydıñ bergen jauabında eki nwsqada eki türli aytılğan joldar da bar:

«Kemiter erdi äyel degen sözben,

Bwl jerde ötirik aytıp, dwşpan bolma».

(M. Baydildaev nwsqası)

«Kemiter äyel erdi degen söz bar,

Allağa ötirik aytıp, dwşpan bolma».

(Ä. Divaev nwsqası)

Şaması, osı aytıstağı Alla, bisimilla sekildi sözder keybir «qırağı» redaktorlardıñ qolımen sızılıp tastaluı ğajap emes. Onıñ üstine keybir şala-şarpı wyqasqan joldar, tüsip qalğan sözder de redaktordıñ jäne qwrastıruşınıñ köp sözge jiti qaramağanın däleldeydi. Mäselen, «Jazuşı» baspasınan 1965 j. jarıq körgen üş tomdıq «Aytıstıñ» alğaşqı tomınıñ özinde Aqswlu – Kenşimbay aytısında: «Qaştım da Aqmeşitten Arqa keldim, alıstan arıp-aşıp, zorğa keldim», – degen joldar bar. Dwrısı: Arqa emes, Orğa keldiñ boluı kerek.

Aytıs önerine tereñ taldau jasağan Mwhtar Äuezov ülgili aytıstar qatarına Aqswlu – Kenşimbay aytısın da jatqızadı. Aqswlu jırları men aytıstarın tereñ üñilip oqığan adam onıñ parasat jağınan öz zamanındağı köp aqınnan ozıq bolğanın  añğaradı. Sol twsta auıl ömirine dendep ene bastağan alıpsatarlıq pen paraqorlıq sekildi jağımsız qılıqtardı äşkereleuimen, äyel tağdırına erekşe män beruimen Aqswludıñ sol kezdegi körşiles orıs, tatar, başqwrt halıqtarı twrmıs-saltımen, mädenietimen jaqsı tanıs bolğanın, olardıñ jaqsısınan üyrenip, jamanınan jirenuge şaqırğanın bayqaymız.

Aqswludıñ et jaqın tuısınıñ biri Qwramıs Orısbaev Aqswlu – Kenşimbay aytısın jatqa biledi eken. Aqsaqaldıñ jadında qalğan aytıs nwsqası da Äbubäkir men Mardan ağalar jazıp alğan aytıspen säykes keledi. Qariya Aqswlu men Kenşimbay aytıs ayaqtalğannan keyin Tölemis mırzanıñ üyinde tağı da söz qağısqanın bayan qıldı. Aytıstan keyin bolğan osı aytısqa nazar audarayıq:

Aqswlu:

Kenşimbay, öleñ izdep keldiñ qaydan?

Ala üyrek alma moyın wşar saydan.

Kelgende qırıq jasqa öleñ izdep,

Moynına mingen eken ala saytan.

Kenşimbay:

Bwl toyğa men kelmedim, köp äkeldi,

Birge jür osı toyğa dep äkeldi.

Sizderge taybwqalar jaramaydı,

Bolmasa käri bwqa dep äkeldi.

Aqswlu:

Kenşimbay, nemenege bwlğaqtaysıñ,

Say ma edi tört qwbılañ, sırğaqtaysıñ,

Kelgende qırıq jasqa öleñ izdep,

Aqınım, sen qaytersiñ jın qaqqasın.

Kenşimbay:

Men özim toy degende toymauşı edim,

Öleñdi qoy degende qoymauşı edim.

Aqswlu, sen jeñdiñ ğoy, men jeñildim,

Eşkimge boy bermen dep oylauşı edim.

Aqswlu:

Kenşeke, nemenege jürsiñ tasıp,

Kelip eñ bizdiñ elge qarnıñ aşıp.

Alğan soñ bizdiñ elden äbden toyıp,

Jeñem dep Aqswludı dabıl şaşıp.

Kenşeke, şamañ kelse tağı da aytıs,

Öleñmen jiberteyin Sibir asıp.

Kenşimbay:

Aqswlu, aytısam dep twrsıñ tasıp,

Senimen aytıspaymın sırım şaşıp.

Elimnen şığıp edim bir sebeppen,

Sağındım el-jwrtımdı, bolsa näsip.

Twruşı em meniñ özim Sır boyında,

Baruşı em onda-dağı qız toyına.

Elimnen bir sebeppen jalğız şıqtım,

Kinä qıp tağıp qoydıñ sen moynıma.

Aqswlu:

Kenşeke, jüruşi ediñ suday tasıp,

Sözinen Aqswludıñ qaldıñ sasıp.

Jeñilip Aqswludan qalğannan soñ,

Kenşimbay, bizdiñ elden kettiñ qaşıp.

Sonda Kenşimbay Tölemis mırzağa bılay degen eken:

«Bwl Jayıq el jaylağan jay eken ğoy,

Jayıqta jağalbaylı bay eken ğoy,

Ärqaysı bir mıñdağan jılqı aydağan,

Eliñniñ tört qwbılısı say eken ğoy,

Jaz bolsa, aq boz üyin tigip alıp,

Käri-jas izdeytini toy eken ğoy...»

Qayım aytıs türinde ötken aytıs söz barımtasınıñ tağı bir qırın körsetedi.

Endi bir el qwlağına salatın jayt. Qazan qalasında töñkeriske deyin basılğan kitaptarğa süyenip, Aqswludıñ tuğan jeri Jitiqara audanına qarastı Tasqarasu auılı dep jazılıp kelgen bolatın. Al aytıs Tölemis mırzanıñ auılında ötkeni belgili. Oğan aytısta Kenşimbay auzımen aytılatın:

«Balası Balqojanıñ Tölemis-ti,

Jigitke öner degen kerek is-ti.

Aytısın eki aqınnıñ köremiz dep,

Üş jigit tört-bes qızben jönelisti.

Üş jigit tört-bes qızben barıp keldi,

Aqındı Aqswluday alıp keldi.

Qızığın eki aqınnıñ köremiz dep,

Jiılıp tamaşağa halıq keldi», – degen joldar da dälel bola aladı.

Al osı Tölemis mırzanıñ auılı qaysı desek, bwğan deyin «Milyutin» keñşarınıñ bölimşesi bolıp kelgen, orıstar Beloaul dep ketken eldi meken eken. Aqswludı alıp kelgen auıl da osı mañayda bolsa kerek edi, alayda, Tasqarasu atauı bwl mañayda müldem kezdespeydi. Tölemis mırzanıñ auılınan on bes şaqırımday ğana qaşıqtıqta ornalasqan Basqarasu – qazirgi «Şevçenko» keñşarınıñ ortalığı. Arab ärbimen tanbalanğan sözderde «t» jäne «b» äripteri birdey tañbalanğanın, ayırmaşılığı osı äripterdiñ astı-üstine qoyılğan noqattarda ğana ekenin eskersek, Aqswludıñ tuğan jeri – Tasqarasu emes, Basqarasu degen batıl boljam aytuğa boladı. Jağalbaylınıñ Aqqoja jäne Balqoja ruına jatatın ağayındar da osı auılda az emes.

Aqswlu jasınan äkesiniñ janına jürip, el biligine de aralasqan. Jastay atastırğan küyeui mezgilsiz qaza tauıp, ämeñgerlik zañımen onıñ qatigez ağasına qosaqtalğan qız tağdır şınjırın tas-talqan bwzıp şığuğa äreket jasaydı. Jesir dauında özin özi qorğauğa şıqqan aqın qızdıñ ötkir sözi el-jwrtın eljiretkenimen, elge äñgirtayaq oynatıp, qoja bolıp otırğan bay-bolıstarğa äser etpeydi. Aqswlu bolsa, özimen aytısıp, aytısta qız basınan basqa min tappay, atastırğan küyeuin betine salıq qılğan, biraq Aqswludıñ öz basın er jigitten kem körmegen Kenşimbaydı özine teñ sanap, astırtın söz baylasadı. Aru qızdıñ tağdırına aralasudı märttik körgen Kenşimbay Aqswludı bir tünde alıp qaşadı. Olardıñ bwl qızığı da wzaqqa barmaydı. Kenşimbay alıs saparda jürgende qızdıñ jasırınıp jürgen auılın jansızdarı arqılı bilip alğan ämeñgeri – ataqtı Aday baydıñ balası Qoykeldi mırza Aqswludı baylap-matap, auılına alıp ketedi. Kele sala ayıqpas auır dertke wşırap, qwsadan qamıqqan Aqswludıñ twla boyına bitken perzenti Qwlmataydı da tuğan anasına emizdirmey, bäybişeniñ bauırına saladı. Süytip, bosanğanına üş kün ötkennen keyin barıp, twla boyı twñğışın emirenip emizip, iiskey de almağan esil aqın, aru ana jiırma jasında ömirmen qoştasadı.

Aqswludıñ balası Qwlmatay Adaev öz anası sekildi el qorğanı bolğan, qazaqtan şıqqan twñğış zañgerlerdiñ biri. Qwlmatay Troick qalasında orıs arasında okrugtik sotta advokat bolıp qızmet istegen, «Ayqap» jurnalınıñ tirekşi, tilektesteriniñ biri bolıp, Swltanmahmwt Torıayğırovpen jäne Mwhambetjan Serälinmen jaqın dos bolğan.

Qoykeldi üyinde qapasta ötken bir jıldıñ işinde Aqswlu qalamınan bir däpter öleñ tuğan. Ökinişke oray, aqın qız «Qara däpter» dep atağan, onıñ köz jasımen, jürek qanımen jazılğan bwl qoljazbanıñ qay arada qalğandığı belgisiz.

Qazaq halqınıñ qasietti bir qızınıñ qasiretti tağdırı osılay bolğan. Aqın qız Çelyabi oblısınıñ Noğaybaq audanına qarastı Aleksandra-Nevka dep atalatın eldi mekenniñ janındağı qorımda jerlengen. 1993 jılı aqınnıñ tuğanına 120 jıl, qaytıs bolğanına 100 jıl toluın atap ötken jerlesteri onıñ basına qoyılğan qwlpıtasqa:

«İzgiliktiñ, inşalla, bastap isin,

Aqswluğa qoyılğan tastan müsin.

Äruaqtı qadirleu ülgi bolsın,

Äsirese, keyingi jastar üşin», – degen jazu jazdırğan.

Aqswlu turalı alğaş qalam terbegen Reseyde twratın ädebietşi, pedagogika ğılımınıñ kandidatı Ämirbek Bayniyazov. Onıñ birneşe maqalası «Jwldız» jurnalında jarıq kördi.

Aqılbek Şayahmet

Abai.kz

5 pikir