Särsenbi, 22 Qañtar 2020
«Soqır» Femida 4337 16 pikir 29 Tamız, 2018 sağat 18:08

Kölginov Isatay men Mahambetke MAI qızmetkeriniñ mindetin jüktemek pe?

22 tamızda «Abai.kz» aqparattıq portalına belgili qoğamdıq belsendi Talğat Qatauovtıñ  "Puşkinge eskertkiş qoyğan Oral Mahambetke byust te ornatqan joq" attı maqalası jariyalağan edi. Sol maqalağa Batıs Qazaqstan oblısı äkimdiginiñ baspasöz qızmeti  «Oralda Isatay men Mahambetke eskertkiş twrğızıladı» degen jauap berdi. İle-şala Talğat Qatauov "Kölginovtiñ Isatay-Mahambet eskertkişin «zapravkanıñ» qasına ornatuı - äruaqtı qorlau!" degen ündeu jariyaladı. Oğan Batıs Qazaqstan oblıstıq Mädeniet basqarması jauap berdi.

Abai.kz aqparattıq portalı osı mäseleni indete jaza bastağanı sol edi, bizge Altay Kölginov basqaratın oblıstağı olqılıqtar turalı maqalalar qarşa boradı. Bastı kötergen mäselemizden auıtqımayıq degen nietpen äzirge belgili jurnalist Tihon Älipqalidıñ mına bir maqalasın oqırman nazarına wsınudı jön sanadıq.  

Abai.kz aqparattıq portalı

Bizdiñ öñirde XIX ğasırdıñ otızınşı-qırqınşı jıldarında bilik tizginin wstağan Jäñgir han, Baymağambet swltandar eli men jwrtı üşin aqırıp teñdik swrağan halıq batırları Isatay men Mahambettiñ artına tüsip, aqırında, bastarın alıp tınıp edi... Bügingi bilik basındağılar endi olardıñ ruhtarın qudalauğa köşti. Qazirgi tilmen aytqanda, Jäñgir – halıqtı qan qaqsatqan korrupcioner bolatın. Jerin tartıp alıp, üsti-üstine salıq salıp, äleumettik jağdayın qiındatqasın qalıñ el, qarapayım halıqtıñ han ezgisine qarsı dür köterilgeni – äbden zerttelip ayqındalğan, tiyanaqtı bağası berilgen tarihi aqiqat.

Biraq qaytersiñ, Jäñgir han kezindegidey jemqorlıq jaylağan zaman ornadı, är deñgeydegi bilikke ädildik pen aqiqatqa pısqırmaytın öpirim, äuleki äkim-qaralar keldi. Halıq süyispenşiligine bölengen wltımızdıñ ozıq oylı twlğaları, ziyalı jwrt, külli äleumet eki ğasırğa juıq alqalağan köterilis basşıları Isatay men Mahambetke täuelsizdik däuirindegi bilik ieleri teris ıñğay tanıta bastadı...

Bizdiñ qazirgi äkimimiz Kölginov sekildi azamattarğa halıq ökilderinen göri, eldi ezip-janşıp tonağan, orıs patşasınıñ otarlıq sayasatın qoldap, sonıñ közjwmbay qolşoqparı bolğan Jäñgir han – erekşe süykimdi, jandarına keremet jaqın bolıp şıqtı.

Jäñgir handı däripteuge kelgende, älgilerdiñ «jandarı» jomart, peyilderi keñ. Isatay men Mahambettiñ ruhın asqaqtatıp, sol arqılı eldiñ, jwrttıñ, keyingi tolqın jas wrpaqtıñ patriottıq sezimin ayalap ösiruge, örbituge, jasatıp jañğırtuğa mülde qwlıqtarı joq. Bizdiñ öñir basşılarınıñ Oral qalasında Isatay-Mahambet eskertkişin ornatu mäselesin birneşe jıldan beri sozbaqqa salıp, äri iterip, beri tartumen jürgeni – bwğan naqtı dälel.

Qos batırğa arnap oblıs ortalığında eñseli eskertkiş ornatu bastamasın – äueli 2012 jıldıñ basında «Isatay-Mahambet» qoğamdıq qorı kötergen edi. Osı maqsatqa oraylastırıp «Oral öñiri» gazetinde jariyalağan maqalamızğa Aqjayıq jwrtşılığı jedel ün qostı, jan-jaqtı qoldau bildirdi. Qoğamdıq ortada zor ıqılastı, ıntalı jañğırıq (rezonans) tuğızğan soñ, oblıs äkimdigi de qarap qalmadı. Jwrtşılıq jaqtağan bastamanı maqwldap, eskertkiştiñ joba-josparın jasau mindetin alğa tarttı.

Köp wzamay jergilikti organ basşıları layıqtı dep tapqan orınnıñ jay-japsarı, bükil erekşelikteri, müsin öneriniñ zañdılıqtarı tügel eskerilip, oblıs äkimdiginiñ kelisimimen eskertkiştiñ jobası tiyanaqtılıp tüzildi. Avtorı anau-mınau köşeniñ kök attılısı emes, elimizde keñ tanımal müsinşi, respublikanıñ eñbek siñirgen qayratkeri Bolat Dosjanov bolatın. Sol kezdegi oblıs äkiminiñ orınbasarı  qol qoyıp, «Isatay-Mahambet» qorına kelip tüsken resmi hatta tiisti qarjınıñ byudjetten tayau uaqıtta bölinetini turalı habarlanğan-dı. Biraq, nege ekeni belgisiz, oblıs äkimdigi tarapınan berilgen uädeniñ soñı siırqwymşaqtanıp ketti. 2012 jıl öte bardı. Odan keyingi jıldıñ da talay ayı artta qaldı. Aytatındarı sol bayağı: «Qarjı tabılmay jatır, jetpey jatır». Tüsingendey, sengendey edik...

Janı bar söz! Bizdiñ de boljamımız da osığan wyalap jürgen-di. Köp qarjı bölingen jobadan elge, halıqqa eşqanday payda bolmasa da, äkimderdiñ soğan qwlşınıp twratınınan sonı wqqanday edik. «Isatay-Mahambet eskertkişinen de mwrttarın mıqtap maylap alğısı kelgen-au» – degen oyğa qaldıq...

«Aytqan qwlda – jazıq joq» demekşi, «Jüzdesu» gazetiniñ 2013 jılğı 24 qazan küngi sanındağı kölemdi maqalamda mäseleniñ mänisi barınşa taldanıp, el-jwrtqa jariya jasaldı. Köterilgen mäsele – eleusiz qalmadı, köpşilik ülken qoldau bildirdi. Aldıñğılardıñ biri bolıp, satirik jazuşı, oyı ötkir otanşıl patriot Ğabbas Qabışev ün qostı.

Ötken 2017 jıldıñ jazında «Ükimet bwrınğı B.Dosjanovtıñ jobasın kesip-pişip bekitti, qos batırdıñ eskertkişi äuelde kelisilgen BQMU-dıñ aldındağı alañğa ornatılatın boldı, tayauda byudjetten qarjı bölinbek» – degendi estigende, ümit otı qaytadan janıp, ağıl-tegil quanğanımdı qalay jasırayın...

Alayda, Ükimettiñ bwl şeşiminiñ jüzege asuı da – sozalañdap wzay berdi.  Batırlardıñ müsini qalanıñ sırtındağı aynalma joldıñ boyında Şağannıñ jağasında... qalağa batıstan kelip kiretin küre joldıñ üstinde – Isqırıq tauı qırqasında...Zaşağan kentiniñ aumağındağı oralmalı jolda ornatılmaq-mıs...

El işin keulep ketken osı sekildi qauesetter oyımızdı oyran-topır jasadı. Sonda Ükimettiñ şeşimi qayda qaldı?

Biılğı jıldıñ özinde Isatay-Mahambet eskertkişin ornatu mäselesi el-jwrttı dübiltip, äldeneşe qaytara qaralğanı – ayna-qatesiz şındıq. Jıl basında eskertkiştiñ ornatılatın orının özgertpek bolğan oblıstıq komissiyanıñ otırısına Ükimet bekitken jobanıñ avtorı B.Dosjanov özi kelip qatıstı. Ol bekitilgen eskertkiş jobasınıñ bwrın tañdalıp kelisilgen orınğa eseptelip jasalğanın, orın özgerse mülde basqa twrpattağı eskertkiş ornatu kerek bolatının, oñday jağdayda öziniñ sotqa jüginetinin mälimdedi. Oblıs äkiminiñ orınbasarı, komissiya törağası Ğ.Ospanqwlov zañ bwzuğa bolmaytının eskerip, mäseleni talqılaudı osı jerden tüpkilikti toqtattı. Sonımen orın da, joba da özgertilmey, eskertkiş bwrınğı kelisilgen qalpında ornatılatın boldı.

Tağdır şirkinge ne daua, bwdan keyin bir kişkene uaqıt ötkende B.Dosjanov kenetten dünie saldı. «Öldiñ Mamay – qor boldıñ»...

...Jañadan konkurs jariyalanğan eken. «Oblıstıq komissiya sol konkurstıñ qorıtındısın şığaradı» – degendi kezdeysoq qwlağım şalıp, öz erkimmen otırısqa men de qatıstım. Komissiyanıñ tañdauına wsınılğan bes-altı joba twr, zalda. Sonıñ üşeuinde Isatay men Mahambet özara renişti, ökpeli jandarday eki jaqqa qıñıraya qarap qalğan. «Mınaları nesi?» – dep swrayın. «Bireui – äuejay jaqqa, ekinşisi – Podstepnıy auılına köz tigip twrğan keypi ğoy» – dep tüsindirdi bası-qasında jürgender...Mwnıñ naqtı mänisin – komissiya otırısı bastalğanda bir-aq wqtım. Eskertkiş endi äuejay men Podstepnoy auılınıñ joldarı toğısqan jerde, eki birdey benzin qwyu stansasınıñ twsında ornatılmaq eken...Apır-au, sonda halıq batırlarınıñ ruhına jol boyındağı kölik qozğalısın baqılaytın MAI qızmetkeriniñ mindetin jüktemek pe? Älde, batırlardıñ ökpesine şañ qaptırıp, benzin isimen ruhtarın ulap öltirmek pe? Onsız da osı bizdiñ Oralda Mahambettiñ ruhın – Jäñgir handay jebir-jalmauızdıñ aldında jığıp salğanın külli halıq, qazaq ziyalıları jaqsı biledi. Endi qos batırdı qaytara öltiruge qalay şıdauğa bolar. Osı oylar basıma şapşığan bette ornımnan qalay atıp twrğanımdı bilmeymin...

Qalanıñ işinde, halıqtıñ qaynağan ortasında twrmaytın bolsa, ol eskertkiş ornatılmay-aq qoysın. Aydalada twrğan eskertkiş elge, halıqqa qızmet etpeydi. Batırlardıñ monumenttik müsini, eñ aldımen, ruhımızdı köteruge, jas wrpaqtıñ patriottıq sezimin qalıptastıruğa qajet. Anau aydaladağı eskertkişke özdiginen kim baradı? Eskertkiştiñ aldında ruhani-tärbielik, köpşilik şaralar üzdiksiz ötkizilip jatpasa, qalanıñ mıñ san twrğını öz qalauımen wdayı tağzım etpeytin bolsa, halıqqa, elge qanday payda?..

İşimde osılay bwrq-sarq qaynağan dünieni alqa toptıñ aldında apıl-ğwpıl aqtara saldım...

«Qos batırdıñ eskertkişine qala işinen qazir orın timese, keler wrpaqtar tübinde äyteuir bir jönin şığarar, layıqtı şeşimin tabar, äzirge aruaqtardı da mazalamay, bosqa qıruar qarjı da şığındamay, mäseleni tıp-tınış jauıp tastağanımız jaqsı» – dedim.

Komissiya müşeleri, qoğamdıq belsendiler qarsılıq jasamadı. Mäjiliske törağalıq etip otırğan oblıs äkiminiñ orınbasarı Ğ.Ospanqwlov orındı wsınıs-pikirdi öñir basşısına aytıp jetkizetinin bildirdi. Eskertkişke qala işinen layıqtı orın tabılatınına ümittendirdi. Artınşa oblıs äkimi A.Kölginov qalanıñ jäne oblıstıq mädeniet basqarması basşılarına «qala işinen eskertkişke orın tabıñdar» – dep tapsırma bergenin estigende, kädimgidey quandıq.

Endi sol quanışımız su sepkendey basılıp, eñsemiz etbetinen tüsti. Ien qalanıñ işinen orın tabılmaptı. Jergilikti bilik organdarı eskirtkişti benzin isi bulıqtırğan jol boyına ornatuğa kirisip jatır...

Tirisinde özderi, ölisinde ruhtarı qor bolğan, qayran batırlar-ay! Mahambet qızğış qwsqa: «Seni kölden ayırğan – Laşın qwstıñ ekpini. Meni elden ayırğan – Han Jäñgirdiñ tepkini» – dep mwñ şaqqan edi-au...

Qos batırdıñ ruhın qaladağı qalıñ elden ayırıp, aulaqqa quğan kimniñ tepkini: aqınnıñ ba, äkimniñ be? Külli halıq ardaqtılarınıñ ruhın aydalağa quğan masqaranı kim körgen?!.

Älgiler el-jwrt aldında masqara wyatqa qalatının, tarihtıñ ayıptauına wşıraytının oylay ma eken, sirä?! Älde, «Şaytan alsın, şal alsın – Tökeñ bayğws mal alsın» demekşi, «meyli eskertkiş qayda twrsa, onda twrsın – «otkat» aqşa qaltamızğa qwyılsın» – degen korrupciyalıq niet küş alıp ketpese, ne qılsın – osınday da oy keledi sorlı basıma. Äytpese, sonşalıq äñgüdik emes qoy: aydalağa qıruar qarjı tögetindey!
Abay hakimniñ «qalıñ eli, qayran jwrtı» – sizder ne deysizder bwğan?..

Tihon Älipqali, Qazaqstannıñ qwrmetti jurnalisi, Oral qalası

Abai.kz    

 

16 pikir