Jwma, 18 Qazan 2019
Joljazba 4939 2 pikir 24 Tamız, 2018 sağat 12:19

Berdibektiñ eş jerde jariyalanbağan suretteri häm Orazhan äjimen äñgime

Täñirtaudıñ qoynauındağı şıñınan tas qwyılğan Aqkerdiñ eteginde ırıs-nesibesi tasığan Sarıbastau degen auıl bar. Biz biletin tarihi atauı – Esekartqan. Bwl el añız etip, «töre balası Şoqan esekke teñ-teñ jük artıp, Qaşqar asıptı» deytin añızdı ölke ğoy bayağı. Biraq, Şoqannıñ osı asu arqılı Qaşqarğa barğanı naqtı jazbalarmen rastalmağan. Esesine Mahmwt Qaşqari sızğan kartada bw asu «Iskart» («Qasietti asu» degen mağınada) dep belgilengeni anıq. Sol añızı men aqiqatın işine bükken auılğa qwrban ayt künderi jolımız tüsti. 

Almatı oblısınıñ Rayımbek, Kegen audandarı aumağında Aydos Suanbekov attı käsipker azamattıñ ideyasımen qwrılğan "Wlağattı wrpaq" attı qoğamdıq qor talay igi istiñ bastamaşısı bolıp jür. Nazardan tıs qalğan auıl ruhaniyatına erekşe köñil bölip, öz qarjılarımen şamaları kelgenşe auıl-auılğa kömek qolın sozuda. Sol qoğamdıq qordıñ mwrındıq boluımen, Sarıbastau audanında Qwrban ayt meyramı audandıq deñgeyde toylandı. Bw toydı ötkizudi osı auılda 1983 jılı tuğan jastar öz moyındarına alıp, "Ülgili otbası", "Baluandar küresi", "Jügiruden jarıs" sekildi birneşe sayıstar wyımdastırdı. Jeñimpazdar aqşalay sıylıqtar aldı.

"Qwrban aytqa" jayılğan dastarhan

"Marafon". Jüzden kim jüyrik şığar eken?

Qwday jolına - qwrbandıq

Audannıñ beldi paluandarı

Belgili jurnalist Mädi Manatbek pen osı şaranıñ bastamaşısı Aydos Suanbek te jügiruden jarısqa qatıstı

Arqantartıs

Rayımbek audanınıñ ülgili otbası

Balalar da bir serpilip qaldı

Qoş! El toyğa aynalğanda, biz özimizge qajet dünieni izdedik. Sarıbastaudağı Nüsipbek Äşimbaev atındağı mwrajaydan bwrın-soñdı baspasözde jariyalanbağan Berdibek Soqpaqbaevtiñ birneşe sureti qolımızğa tüsti.

Bwl "Üş wrpaq ökilderiniñ toyı" atımen ötip, halıqtıñ esinde qalğan toy. 

Sol toyğa Bekeñ qwrmetti qonaq retinde şaqırılğan. 

El auzında Berdibek Soqpaqbaev osı toyda audan aktivterinen sayaq jürgeni aytıladı. Köbine auıl adamdarınıñ arasında bolıptı. Mına suret sonıñ däleli. 

Bekeñniñ közildirigi men bas kiimi KSRO qalıbına sıymaytının ayğaqtap twrğanday körinedi.

 

Komunister kästöm-şalbar kiip, galstukpen qılğınıp jürse, Bekeñ jağalı sport kiimimen közine döñgelek közildirik tağıp alıptı. 

Biletinderdiñ aytuınşa, sol twsta jazarınıñ bärin jazıp bolğan klassikke dwrıs qwrmet körsetilmegen. Audandıq wsaq bastıqtarğa jasalğan iltipat Bekeñe kelgende sualıp qalsa kerek. Soğan ökpeli jazuşı toydıñ ayağın kütpey qaytıp ketken desedi. Mına surette Bekeñniñ şet qaluı sol äñgimeniñ rastığın däleldeydi. Eñ şetke halıqtıñ swrauımen orındıq qoyılıp, Bekeñ minberge köterildi me eken, kim bilsin!

 

Mwrajaydan tağı mınanday eki suret taptıq.

Berdibek Soqpaqbaev sarıbastaulıq jastarmen kezdesipti.

Keñestik kezeñdegi köp jiınnıñ birinde

Qoş! Sarıbastauda Orazhan qajı Ädil balası attı qazınalı qariya bar degendi bwrınnan estuşi edik. Sol kisimen biraz sırlasudıñ säti tüsti. Qajılıqqa barıp, äji atanğan aqsaqal auız-eki äñgimeniñ jüyrigi eken. Äñgime bılay bastaldı. 

- Aqsaqal Sizdi eski äñgimelerdi jaqsı biledi dep estip edik. Söz swray kelip edim. 

- E, balam bizde ne jetisken söz bar deysiñ. Bwrınğılar, jaqsı adamdardıñ artınan erip jürip, önegeli sözderdi üyrenedi eken. Bizdiñ uaqıtımızda oğan mwğdar bolğan joq. Ükimet mal baqqızdı. Maldan wzap şığa almağan adamda ne äñgime boluşı edi.  Mwnda-mwnda, osı egemendikti alğan soñ ğana äñgimeniñ şetin wqqanımız ğoy. Äytpese, bwrınğılardıñ eski äñgimesine ilese almay qaldıq qoy, biz...

- Wzaq batırdıñ zamanındağı kisilerge qatıstı bileriñiz bar ma?

- Qırğızdıñ bir sınşısı "Albanda eki qwt bar. Eki jüyrik şeşen bar. Eki kesir bar. Olar twrğanda Albandı eşbir jau ala almaydı" depti. "Albannıñ qwtı kim eken?" degende, "Albannıñ qwtı – Niyazbek pen Jämeñke. Bwl eldiñ berekesi sol ekeui" depti.

"Eki jüyrik şeşen kim?" degende, "Bireui – Janğabıl şeşen, ekinşsi Baba – Qaşağan" depti. "Äueldiñ wlı Qaşağan, Qwday artıq jasağan" dep ol da qiın şıqqan tilmar adam eken. Qırğız sınşı: "Qaşağannıñ öz nesibesi özinde, eşqanday kemdigi joq, al Janğabıldıñ eki kemdigi bar. Onıñ bireui – perzenti joq eken. Ekinşisi – malsız eken. "Mal tabılar-au, biraq, perzent jayı qiın" depti.

"Kesiri kim?" depti jiılğandar enteley. "Albannıñ özi batır, özi kesirli ekeui bar. Onıñ bireui – Diqanbay, bireui – Wzaq. Wzaq kesirlenedi, kesiri öz basına jağadı, eline jaqpaydı, Diqanbay kesirlenedi, onıñ kesiri eline jağadı da, özine jaqpaydı" depti.

- Sınşı qanday kesirlik turasında aytıp otır, aqsaqal? 

- Kesirlik jasağanda bılay ğoy. Wzaq köp söz bilmeytin, kekeşteu adam bolıptı. Bwyırıp qana söyleydi eken. Mısalı, Qarqarada ülken bäygi bolğanda "atımnıñ bäygesin şappay beriñder" dep qiğılıqtı salıptı. Oğan el könsin be, bäygige Wzaqtıñ atın köp bolıp küştep qosqızadı. Qasındağı serikteri ıñğaysızdanıp:

- Ay, batırım-ay, atıñ aldımen kelse - abıroy, kelmey qalsa, Wzaq atıña wyat emes pe?, - depti.

Söytse, kesirlenip otırğan Wzaq (azdap şalığı bar, qasietti kisiler ğoy):

- Atım aldımen keledi. Kelmese, bir saymen, topqa kirmey jılıstap şığıp ketemiz, - depti. Qasietiñnen aynalayın, Wzaqtıñ atı osı bäygiden bas jüldeni alıptı. Mine, kesirliginiñ öz basına jaqqanı osı emes pe?

- Tağı da osınday äñgimeden ayta otırsañız. 

- Albannıñ Ayt ruındağı ataqtı Janserkeniñ wlı Twrlıqoja men Wzaq ekeui qaraylas ösken adam. Osı ekeui birde Qızaydıñ Äbilqayır degen töresiniñ auılına qonaqqa barıptı. Sol töre kim kelse de, tösekte jatıp tildesedi eken. Kelgen qonaqqa türegelip qwrmet körsetpeydi-mis.

Al, töreniñ auılına kelgender bir şaqırım jerden attan tüsip, atın jetelep jayaulap keluge tiis eken.

Wzaq pen Twrlıqoja töreniñ üyiniñ irgesine deyin atpen salıp-wrıp jetip keledi. Töre "Mına kelgen däu de bolsa, Twrlıqoja men Wzaq bolar" depti de töseginen qozğalmay jata beripti.

Töreniñ auıdı malın soyıp, eki batırdı qwda kütkendey kütipti. Tek töre ğana jatqan jerinen qozğalmay qoyadı. Twrlıqoja süyindiktiñ süykemesi jwqqan sözşeñ adam.

- Töre bizben birge dastarhanğa kelmeysiz be, - deydi.

- Özderiñiz ala beriñizder, bizge de bir süyek keler, - depti Töre.

Osını kütkendey Twrlıqoja:

-  Bw Äbilqayırdı eldiñ bağına tuğan töre eken desem, ittiñ sorına tuğan töre eken ğoy, - depti.

Mına sözge ne derin bilmey sasıp qalğan töre ornınan twrıp, qos batırğa at mingizip, riza etip qaytarıptı.

- Bağanağı Albannıñ jüyrigi degen Jañğabıl şeşenge qatıstı qanday äñgimeler bar?

- Äñgime köp qoy, balam.  Birde Janğabıl şeşen Qızay auılındağı Darubay degenniñ üyine bir top nökerlerimen bara qalıptı. Jazdıñ küni. Jañadan bie baylap, mal endi semirgen kez bolsa kerek. Qımız babına kelgen şaq.

Biraq, soyıs malğa bata swray kelgen eşkim bolmaptı. Darubay baylığın körsetemin dep, qıstan qalğan qazı-qarta, sürilerin assa kerek. Jarım jazğa deyin sür saqtau oñay deysiñ be?

Buı bwrqırap, qazı-qarta keledi aldığa. Sonda Janğabıl:

"Mwnıñ özi sür eken ğoy,

Bıltır küzden jaz jaylap jür eken ğoy.

Bireu desem Qarınbay ekeu eken

Bireu ölip, bireu tiri jür eken ğoy.

Tart, tisim batpaydı arı", - depti.

Bwl sınğa jauap bere almay qalğan Darubay ertesine tağı qondırıp, qoy soydıradı. "Tisim batpadı" degenin eskerip, arnayı wyğır şaqırtıp, palau da bastıradı. Tamaq dayın bolıp, tağı da aldığa keledi.

"Oy, bwnıñ özi bılamıq.

Bılamıqtı jep sınalıq

Darubay bizdiñ elge bara qalsa,

Bizde osınday qılalıq" depti Janğabıl.

Mwnı estigen Darubay qonaqtarın tağı da qaytarmay, tay soyıptı. Keterinde at mingizipti. Darubaydıñ bir attıñ qwnına tatitın tartpası bar eken. Onı da sözben jeñip alıp, şu dep jürip ketipti. Qasındağı joldastarı: "Şeşen tım qwrısa tartpasın nege birimizge bermeydi?" depti estirte.

"Joğarğı jaqtan keledi qwnajın qarğa,

 

Ebin tauıp jegenge läjiñ bar ma?" dep öleñdetip bastap jırdı tögip-tögip jiberipti. Dostarı bwğan daua joq eken desipti.

- Sizdi Ködektiñ "Sasan auılına barğanda" degen öleñiniñ tarihın biledi dep estip edim. 

- Ködek qasına Äbiljan degen joldasın ertip, Sasannıñ auılına barıptı. Sasan da sonday kesirli adam bolsa kerek. Ködekterdi mensine qoymaydı. Sol auılda Albannan qız alğan Qızaydıñ bir zäñgisi bar eken. Ködekter sonıñ üyine barıp qonadı. Sol üyde jatıp Ködek bir baladan qalam qağaz alıp, "Sasan auılına barğanda" degen öleñin jazadı. Bwlardıñ artınan Sasan añduşı qoyğan eken. Sol älgi öleñdi bayqatpay qaltasına saladı da, bayğa jetkizedi.

Ol uaqıtta mwnday öleñniñ taralıp ketpeui üşin barın salatın zaman. Tipti, aqındı öltirip jiberui de mümkin. Ködekeñ osı öleñde tau-tasta jüz äskermen barımta jasap jüretin Maqswt degen batırın da jamandap jibergen. Aşuğa bulıqqan Sasan eki nökerin jiberedi.

Sol küni keş batıp ketip, Ködekterdi äketuge kelgen nökerlerge de qonuğa tura keledi. Zäñgi Sasannıñ jamandıq oylap otırğanın bile qoyıp, tünde nökerler wyıqtağanda ekeuin qaşırıp jiberedi.

Qaşqınnan qaşıp otırıp, qızay Darubay qajınıñ üyine jetedi. Olardıñ artınşa jetken nökerlerge "İzdegen aqınıñ bizge kelgen joq. Kelse de, bermeytin edim" dep keri qaytarıptı.

;feature=youtu.be

Qazınalı qarttan oqırmandarğa täbärik

 

Söz soñı

Biz Sarıbastaumen qimay qoştastıq. Endi, mine Almatı qaydasıñ dep jüyitkip kele jatırmız. Sarıjazğa jetkende "moskoviçpen" şöp tasıp jürgen  mına bir ağamızğa kezdese qalmasımız bar ma? Cosın qiyalı şekteusiz, oyı erkin, qalıpqa sıymaytın adamdarı bar bwl ölkeni tüsinu üşin osı öñirge kelu, köziñmen köru, adamdarımen sırlasu kerek ekenin añğardım. 

Qanat Birlikwlı

Abai.kz

2 pikir