Seysenbi, 25 Aqpan 2020
Twlğa 5693 7 pikir 27 Qaraşa, 2017 sağat 11:44

Zwlharnay ağaydıñ beynesine qwrmetpen bas iemin...

1986 jıldıñ küz ayı bolatın. Pedinstituttıñ jataqhanalarınıñ janınan jwmısqa ketip bara jatqan Zwlharnay Aldamjarwlın kezdestirdim. Jürisimdi jedeldetip, qasına jaqındap kelip ağaymen amandastım. Sau-sälem alısqan soñ, ekeumiz jüre söylestik. Zwlharnay ağayğa özimniñ ğılımmen aynalısqım keletinin ayttım. Oyımdı qwptadı. Bir-eki künen keyin kezdesetin boldıq.

Professor Aldamjarov doktorlıq dissertaciyasın qorğağannan keyin özine ğılımi izdenuşi etip bwrınğı studenti Ğabit Kenjebaevtı (qazir QR WĞA korrespondent-müşesi, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor) almaqşı bolğan eken. Biraq  onı pedinstituttıñ sol kezdegi rektorı professor Näjman Künqojaevqa izdenuşi etip beripti. Odan keyin osı instituttıñ jas tülegi Lesqali Berdiğojindı almaqşı bolğan eken, biraq Lesqali da oquın bitigen soñ äskerge ketip qalıptı. Söytip jürgende men jolığıppın. Mağan ğılımi taqırıp berip özi ğılımi jetekşim bolatının ayttı.

«Ağay, men äli ğılımi jwmıs jazuğa dayın emespin. Tipti diplom jwmısın jazıp körmeppin. Sol üşin aldın-ala diplom jwmısı siyaqtı şağın birdeñe jazıp köreyin, sosın barıp dissertaciya jazuğa kiriser edim»- dep edim,-«Onda twrğan ne bar, birden ğılımi jwmısqa kiris. Bosqa uaqıtıñdı ötkizip qaytesiñ!»-dedi. Söytip ğılımi jwmıstıñ taqırıbın tañdauğa kirisip kettik.

Professor Aldamjarov tarihnamaşı bolatın. Qazaqstanda twñğış bolıp tarihnamadan doktorlıq dissertaciya qorğağan adam. Zerttegen taqırıbı Qazaqstan tarihnamasındağı Qazan töñkerisiniñ tarihı edi. Mağan Sanjar Aspandiyarovtıñ tarihi mwrasın zertteudi wsındı. Otızınşı jıldarı quğın-sürginniñ qwrbanı bolğan Sanjar Japarwlı Aspandiyarov qazaqtan şıqqan twñğış medik äri tarihşı-ğalım bolatın. Endi osı ğwlamanıñ tarihi eñbegin zerttertep, oğan tarihnamaşı retinde bağa beru mindeti jüktelip otır.

Bwrın-soñdı birde-bir tarihi maqala jazıp körmegen men üşin bwl ülken jwmıs edi. Onıñ üstine ğwlama-tarihşı ejelden bergi qazaqtıñ tarihın jüylendirip jazğan kisi bolatın. Mwnday enciklopediyalıq bilimi bar ğalımnıñ tarihi mwrasımen aynalısu qanşalıqtı auır ekenin sezindim. Taqırıptıñ kürdeliligi sonşalıqtı tipti zerttey almaytın siyaqtı bolıp körindi mağan. Keyin bildim, «Professor Asfendiarov-kak istorik» degen taqırıpqa Zwqañ, student kezde özi diplom jwmısın jazğan eken ğoy. Sirä bwl taqırıp boyınşa öziniñ jinağan materialdarı bolğan siyaqtı.

Bizdiñ üyde  13 tomdıq «Qazaq sovet enciklopediyası» bolatın. Sanjar Aspandiarov turalı qısqaşa mağlwmattı tauıp alıp, özimniñ alğaşqı izdenisimdi bastap kettim. Zwlharnay ağaydıñ bergen taqırıbı tarihi taqırıp pa, älde tarihnamalıq taqırıp pa- äli dwrıs tüsinip jürgenim joq. Degenmen, künde kezektesip qaladağı «N. Ostrovskiy» atındağı oblıstıq kitaphana men «Dom Politprosveşenieniñ» kitaphanasına baramın. Tarihnamalıq maqalalardıñ jazılu stilin üyrengim kelip «Voprosı istorii» jurnalına şıqqan köptegen tarihnamalıq maqalalardı köşirip aldım. «Tarihşı bolu barlıq tarihşınıñ qolının keledi. Arasında tek bireui ğana tarihnamaşı boladı!»-degendi estigenim bar edi. Osı aytılğan naqıl sözdiñ şındığın endi tüsine bastadım.

Zwlharnay ağay instituttıñ ğılımi keñesiniñ şeşimimen 1987 jılı meni Almatığa jiberdi. «Şoqan Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutına» izdenuşi retinde tirkelip keluim kerek boldı. «Professor Keñes Nwrpeysovke barasıñ, sol kisi özi kömektesedi sağan!»-dedi. Tanısqan soñ Keñes ağay meni qasına ertip alıp institut direktorınıñ orınbasarı professor Töltay Balaqaevqa alıp bardı. Sol jerde qay bölimge tirkeletinim şeşildi. Köp keşikpey instituttıñ «Wlı Otan soğısı tarihı men Qazaqstan tarihnaması» dep atalatın bölimine tirkeldim. Osı barğan saparımda köptegen tarihşı-ğalımdardı kördim. «Puşkinka» dep atalatın qazirgi Wlttıq kitaphana men Ğılım akademiyasınıñ kitaphanasına jazıldım. Birqatar ğılımi eñbektermen tanıstım. Osılay bir jıl öte şıqtı. Atırauğa kelip kafedra aldında ğılımi esebemdi berdim. Jwmısımdı odan äri jalğastıru üşin izdenis merzimimdi tağı bir jılğa wzarttı. Söytip izdenuşi bolğan eki jılım negizinen kitaphanalarda ötti. 1989 jılı qısta tarihnamağa baylanıstı halıqaralıq ğılımi-täjiribelik konferenciya ötti. Konferenciyağa Atıraudan Zwlharnay Aldamjarov keldi. Aeroporttan özim kütip aldım. Konferenciyada ağay bayandama jasadı. Bayandaması jaqsı şıqtı. «Sırım Datwlı- jartı ğasırlıq tarihtı qamtitın bir kezeñniñ ökili bolğan. Professor Vyatkinniñ «Batır Sırım» degen eñbeginen basqa bwl taqırıp boyınşa jazılğan dwrıs eñbek joq. Odan beri elu jıl uaqıt ötti. Jaña zaman talabına say etip bwl taqırıptı qaytadan zertteu kerek dep sanaymın!»-dedi. Ğalımdar qol şapalaqtap jatır. Keyin bwl taqırıp zertteu jwmısınıñ ob'ektisine aynaldı. Osı kelgen saparında meni professor Grigor'evpen tanıstırıp ketti. Vladislav Konstantinoviç partiya tarihı institutında jwmıs isteytin edi. Eñ bastısı, Keñes ağaymen jaqsı qarım-qatınas ornatıp ketti. Mağan Aldamjarovtıñ şäkirti dep qarap, köp järdemdesti Keñes ağay. Tarihtan kandidattıq minimumdı tapsırğanda osı Keñes ağay qabıldap, «bes» degen bağa qoyıp bergen edi. Imandı bolsın, bwl eki ğalım birin-biri öle-ölgenşe sıylap ötti.

Zwlharnay ağay jıl sayın jaz aylarında Mäskeuge barıp, ğılımi zertteu jwmısımen aynalısatın bolıptı. Bir jılı osınday maqsatpen Mäskeuge barğan kezde öziniñ ğılımi jetekşisi Dahşleygerdiñ qaytıs bolğanın estidi. Dereu Mäskeude twratın Grigoriy Fedoroviçtiñ qızın tauıp alıp, köñil aytadı. Söytse qızınıñ Almatığa wşaqpen baruğa aqşası jetpey twr eken. Zwlharnay ağay öz aqşasın tölep wşaqqa bilet alıp beripti. Aqşası tausılğan soñ barğan ğılımi izdenisin erte ayaqtap Atırauğa qaytqanın osı Keñes ağaydan estidim.

Aspandiyarovtıñ ğılımi mwrasın ğılımi twrğıda zertteu meniñ qolımnan kelmedi. Taqırıptıñ kürdeliligi, hronologiyalıq keñ auqımı, özimniñ şekteuli mümkinşiligim qolımdı bayladı. Bwl taqırıptan bas tartuıma äser etken tağı bir sebep, tarih institutınıñ sol kezdegi direktorı, professor Süleymenov köpten beri Aspandiyarovtı zerttep jürgen eken. Kelesi jılı kitap şığarayın dep josparlap qoyıptı. Birde meni şaqırıp alıp ekeumiz biraz söylestik. Sözinen tüsingenim, «Meniñ kitabım şıqqannan keyin seniñ taqırıbıñnıñ mañızı bolmay qaladı»-dep aytqanı ğana. Onısı dwrıs eken. Men Ramazan Bimaşwlınıñ zertteuinen artıq bwl taqırıpqa eşteñe qosa almas edim. Osı habardı estigen soñ bölim meñgeruşisi Qozıbaev Manaş Qabaşwlına bardım. Manaş ağay mağan «Wlı Otan soğısı jıldarındağı Qazaqstan mwnay öndiru önerkäsibiniñ tarihı» dep atalatın jaña taqırıp berdi. Özi meniñ ğılımi jetekşim boluğa kelisti. Men jedel Keñes ağayğa bardım, Kenaqañ oylanbastan: «Jaqsı taqırıp eken. Manaş Qabaşwlı seni qorğatadı. Seniñ etiñ Manaştiki de, süyegiñ Zwlharnaydiki bolıp qaladı ğoy!»-dedi. Quanıp kettim. Jataqhanağa jetkesin män-jäydi tügel aytıp Zwlharnay ağayğa hat jazdım. Zwlharnay ağay jauap bergen joq, biraq kezdeskende öziniñ qarsı emes ekenin ayttı. Rizaşılığın bildirdi. Osılayşa endi men Manaş Qozıbaevtıñ aspirantı boldım. Dissertaciyamdı qorğap ğılım kandidatı boluım osı Mañaş ağay Qozıbaevtıñ arqası ekenin aytıp ketkim kelip otır. Keyin bir «külegeş» ağamız meni äjualağısı kelip, «professor jetekşisin akademikke auıstırıp alğan, qu bala!»-dep kelekelep jürdi. Biraq Zwlharnay ağay mwnday pendeşilikten biik boldı. Qayta özi barıp meni Manaş Qozıbaevqa tapsırıp ketipti. Körgen jerde jılı tartıp aqıl-keñesin aytıp otıratın edi. Tipti birde meyramhanağa aparıp qonaq etkeni bar. Äbilseyit Mwhtar, Saypolla Sapanov üşeumiz, Almatığa bir kelgen saparında Zwlharnay ağayğa amandasayıq dep qonaq üyge izdep barğanbız. Tüs kezi bolatın. Zwqañ bizdi «Almatı» qonaq üyiniñ meyramhanasına alıp bardı. Bir ay Angliyada is-saparmen bolıp kelgen eken. Meyramhanada otırıp körgen-bilgenin aytıp otırdı. «Köşede bir ülken qaralı jiın ketip baradı eken. İşinde bastarına qara oramal taqqan jas qızdar bar. Bäriniñ köñili qajulı. Swrap qarasam osıdan 350 jıl bwrın ömir sürgen Oliver Kromvel'di eske alu üşin jinalğan jiın eken»-dep ağılşındardıñ ata-babaların qalay qwrmetteytinin aytıp tañ qalıp otırdı.

Zwlharnay ağay jüregi keñ, köñili aq adam bolatın. Qarındasım oquğa tüspekşi bolıp bir jıldarı abır-sabır bolıp qalğanım bar. Şaram bitken soñ Zwlharnay ağayğa ayttım. Sol kezde bizge qol üşin bergen adam boldı. Köziniñ tirisinde ağaydıñ jaqsılığın basa ayta almadım. Qasına ergenderdiñ sözinen qısılğan siyaqtımın. Endi qısılatın eşteñe joq. Ömirden ozğan adamdı maqtağannıñ eş sökettigi bolmas. Qanşa uaqıt ötse de özimdi Zwlharnay ağaydıñ aldında qarızdarmın dep esepteymin. Ğılımğa alğaş ayaq basuım da, Almatığa barıp ğalımdar köşiniñ soñına eruim de osı Zwlharnay ağaydıñ arqası ekenin eş wmıtqan emespin. «Bir kün wstazdıq etken adamdı bükil ğwmır boyı sıyla!»-degen qağida bar emes pe? Bwl şäkirttiñ parızı bolıp tabıladı. Zwlharnay Aldamjarwlı siyaqtı wlağattı wstazdıñ binesine qwrmetpen bas iyudi özimniñ şäkirttik parızım dep sanaymın!

Mwhitov Qabibek Sädirwlı, Atırau mwnay jäne gaz universitetiniñ docenti, tarih ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

7 pikir