Särsenbi, 23 Qazan 2019
«Soqır» Femida 4091 16 pikir 29 Qırküyek, 2017 sağat 17:43

Tilden "Qwday" jasauğa bolmaydı

Qanday da bir tüsinbestik tumau üşin, aldın-ala aytıp qoyayın, men, jalpı, şet til üyrenuge qarsı emespin. Men, bar bolğanı, tilden «Qwday» jasauğa qarsımın. Üzildi-kesildi jäne tis-tırnağımmen qarsımın. Tilden «Qwday» jasau wzaq uaqıt boyı basqağa täueldi bolğan, bodan wlttardıñ ayıqpas «aurularınıñ» biri. Aşı bolsa da, şındığı – sol, biz däl sol «dimkäsi» bar halıqtar qatarındamız.

Al onda tilden «Qwday» jasau degen ne? Endi soğan keleyik.

Tilden qwday jasau degenimiz – düniedegi ülken tilderdiñ (negizi sanı köp halıqtıñ tili degen dwrıs) birin bilseñ boldı, «aspanğa wşıp ketemiz» dep oylau jäne ayaqastı «damıp ketemiz» dep senu. Bwl – barıp twrğan balalıq!Mwnıñ balalıq ekenin ömirdiñ özi-aq däleldedi jäne basqa emes qazaq ömiri. Qalay deysiz ğoy? Bılay.

Osıdan köp jıl bwrın (ärine, eriksiz türde) orıs tilin bilu nauqanı bastaldı. Orıs tilin bilseñ boldı – «komunizimge tez jetesiñ, älem halıqtarınıñ aldına şığasıñ» dedi. Qısqası, beynelip aytqanda, «aspanğa wşasıñ» dedi. «Feodalizmnen tez qwtılıp, kenet «adamzat damuınıñ eñ biik satısı – socializge» barıp top ete qalasıñ» dedi. Bwl astarında ülken zımiyandıq jasırınğan josparlı sayasat bolatın. Qızığı sol, qazaq älgi wranğa sendi, şın sendi. Bir-aq künde «älemniñ aldına şıqqısı» keldi. Söytip, orıs tiline jappay köşti. Qızdı-qızdımen, tipti, soñğı jıldarı, (täuelsizdik qarasañında) Qazaqstanda qazaq mektebi qalmauğa aynaldı. Al endi bir swraq: sodan qazaq aspanğa wştı ma? Birdi-ekili arnayı dayındalğan ğarışker bolmasa, jer betinen nayza boyı köterilgen qazaq körgenimiz joq... Ärine, orıs tilin maldanıp, nan tauıp jep jürgender boldı. (Onday janbağıstıñ qwralı deñgeyindegi tildi keyin qazaqşa oqığandar da üyrenip aldı ğoy. Tipti, oza şauıp, ülken memlekettik qızmetterge de qolı jetti. Qiın eşteñesi joq). Bwl jerdegi «aspanğa wşu» degende men älgi qara jerdi qaq ayıra jazdağan ozan-wranğa say «ülken dünie» jasağan adamdardı aytıp otırmın. Arığa barmay-aq, keñes kezeñinde «jasalğan» ğılım men mädenietti alayıqşı! Kim, ne jasadı? Jer bauırlağan «qazaqtıqtan» bir satı köterilip, «sanatqa» qosılğan qanday qazaq, ne jasadı, qane, aytsınşı! Iä, Oljastıñ atı ataladı. Biraq sol Oljasıñız eli El bolğan bügingi künde ne aytıp jür? Bilesiz. Arığa barmay-aq qoyalıq. Al basqalarşı? Halqı üşin eleuli birdeñe tındırğan eşkimdi ayta almaysız! Köp bolğan soñ, ärine, doktorlıq qorğağan, wsaq-tüyek birdeñe jasağan bireuler bolğan şığar... men olardı emes, «ülken» närse jasağandardı aytıp otırmın. Bar ma? Joq qoy, joq. Qazaqtı el qıldı, külli älemge tanıttı dep jürgen Elbasıñız... qazaqşa oqığan. Sol Elbasıñız qazaqşa bilmey qalsa ne bolatının oylañızşı, aytuğa auız barmaydı. Odan basqa da sorpa betine şığarlarıñızdıñ deni qazaqşa oqığan. Ärine, qajet bolğandıqtan, orısşanı üyrenip aldı. «Qwraldı» qolına aldı. Esesine, mäñgürttenip ketken joq, qazaq qalpında qaldı. Kezegi kelgende (qoğamdıq ğılım salasındağılar) ana tilinde ülken qwndılıqtar jarattı. Qazaq mädenietin, ğılımın jasadı, damıttı.

Al «orıs tili qolıñdı kökke jetkizedi» degen dañğaza wranğa bosqa «eligudiñ», «jeligudiñ» saldarında ne boldı? Men aytpasam da, jaqsı bilesiz.

  1. Jer betinen halıq retinde joyılıp ketuge şaq qalıp barıp, äupirimmen äreñ aman qaldıq. Zardabın bügingi el äli tartıp jatır. Täuelsizdik alğan 26 jıldağı qazaq tiliniñ müşkil halin bir eske alıp qoyıñız: jağdayıñızdıñ qanday deñgeyde ekenine naqtı dälel bola aladı.
  2. Bir twtas halıqtıñ dili ekige jarıldı. Ol azday olar (älgi bölektenip ketken wrpaq) bügingi tañda üstem tapqa aynaldı. Biz olardıñ öktemdigin eriksiz türde qabıldauğa mindetti boldıq. Jetisken jağday ma?

3,4,5... söz köp. Qaysı birin aytasıñ?!

Eñ soraqısı, endi, älgi twñğiıqqa alıp kete jazdağan «päleden» jaña qwtıldıq pa dep imanımızdı üyirip, es jiıp kele jatqan şalajansar kezeñde «Ağılşın tili» degen tağı bir «Qwday» şıqtı. Ağılşın tilin bilsek, dünineniñ aldına şığadı ekenbiz. Tağı bir «aspanğa wşu». Men otırıp oylaymın: «eger ağılşın tilin bilgen adamnıñ bäri aspanğa wşa berse, jer betinde bir de bir ağılşın qalmas edi ğoy» dep. Olay emes qoy, jürğoy ağılşındar, özderiniñ Wlıbritaniyasında. Dihanı – dihan, malşısı – malşı, saudageri – saudager küyinde. Eger ağılşın tilin bilgenniñ bäri «aspañğa wşa» berse, Amerikanı aytpayıq, Ündistan men Päkistan, Australiya men Jaña Zelandiya, tipti, Singapur men Gonkongta jan qalmas edi ğoy eki ayaqtı. Öytkeni, ondağılardıñ bäri ağılşın tilin biledi. Anau-mınau emes, beske! Eger, şınımen, ağılşın tilin bilgenderdiñ bäri aspanğa wşatın bolsa, olar älde qaşan wşıp ketti ğoy, jetkize me bizge? Älde qazaq jetip alsın dep kütip twra ma bir jerde? Osı arada tağı bir söz qosa keteyin, eger ağılşın tilin bilgenniñ bäri aspanğa wşatın bolsa, onda men de sizderdiñ qatarlarıñızda jer basıp jürmes edim. Birjola kökke siñip ketpesem de, jerden säl köterilip, sizderdiñ qoldarıñız jetpes biikte qalıqtap twrar edim. Öytkeni, onı üyrengem. Eptep sauatım bar.

Qısqası, is biz oylağanday emes,tuısqandar. Bala bolmayıq!

Tildiñ «Qwday» emes ekenine tağı bir mısal keltireyin. Asqar ağamız Jwmadildaev matematik bolam dep alğaş Mäskeuge barğanda, Lomonsov universitetine emtihan tapsırğanda orıs tilinen qwlaptı. (Qızıq!) Onı özi aytadı. Biraq onıñ darının bayqağan bir mıñ bolğır professor qoldau körsetip, sınaqtan ötkizip jiberipti. Al äzir sol Asqar ağamız aspanğa wşıp ketpey-aq, jer basıp qatarımızda jürgen orıstarğa däris berip jür. Orıstarğa ğana emes, odan arı asıp, kökke köterilip ketpey, elinde jürgen (işinde ağılşını da bar) ağılşın tildi elderdiñ balalarına (student) sabaq berdi; biz auız aşıp, tabınatın «mıqtılarğa» bilim üyretti, aqırı az jıldıñ aldında aylanıp wşıp elge qaytıp keldi. Kezinde orıs tilin bilmeytin auıl balası büginde bildey akademik. Aspanğa da, basqa jaqqa da wşıp ketken joq, jer basıp Almatıda jür. Asa köp orısı joq Qızılordadan, ondada qiır şettegi Şieliden şıqqan Asqar ağamızğa, qazaqtıñ bir qarapayım balasına orısqa, odan arı asıp, ağılşını aralas ağılşın tildilerge sabaq ötkizgen ne... bilesiz be? Biz «Qwday» körip jürgen til me, älde basqa birdeñe? Ağamızdı äueletip aspanğa wşırğan til deseñiz, men, basımdı kesip alıñız, senbeymin. Eger olay bolğanda, qazaqtan bezip, äldeqaşan basqa bir «nwrlı älemge köşip alğan», «töbesi kökke jetken» qazaqtar nege däris ötpeydi sonda barıp? Köñiliñizge kelse de, aytayın, olar öyte almaydı! Öytkeni, til bilgenimen, olarda darın joq. Kerek deseñiz, olarda jetisken bilim de joq. Orıs tilin sol kezde sän bolğanı üşin, üstem taptıñ zuanı bolğandıqtan, sanatqa qosılıp, basqa qazaqtan bir satı joğarı twru üşin üyrengen. Soñğı esepte ol baqay esebi öz basına sor bolıp şıqtı. (Bilgen adamğa, negizi, öz ana tilin bilmeu degen sordan da jaman). Büginde «mäñgürt» degen ataqqa qalıp jür. «Közqaman» degen pälesi tağı bar. Oñğan eşteñesi joq. Osıdan kelip bäri belgili boladı: adamdı «wşpaqqa» şığaratın eşqanday da til emes, qayta adamdı biikke köteretin onıñ Qwday bergen darını, qabileti! Sondıqtan kesip aytuımız kerek, til Qwday emes. Eger til men darınnıñ biri qwday boluğa tiis bolsa, onda, söz joq, Qwdayıñız – darın.  Til, bar bolğanı, qwral, älgi «Qwday» sipattı darındı jüzege asıratın mol mümkindik! Bar bolğanı, sol ğana!

Sondıqtan, til bilip, Amerika asqanımen, eşteñeniñ şekesin qızdırmağan äneubir jigit aytıp jürgendey qaybir pändi de ağılşınşa ne basqa tilde oqıtu, kezindegi orıs tilin «Qwday» körip, sorlap qalğan ülken tragediyanıñ qaytalanuı. Toqsan auız sözdiñ toq eter tüyininde aytpağımız – osı! Nazardı, negizi, tilge emes, darındardı tanıp, solardı tärbieleuge audaru kerek! Basqaşa bolğan jağdayda, halıqtıñ jartısı sauatsızdıqqa wrınıp, sorlap qaladı. Kerek bolsa, tildi qosımşalap (ağılşın tili sabağı bar ğoy), qosarlap jürip özderi-aq üyrenip aladı. Qwddı Asqar ağam sekildi.

Serik NWĞIMAN

Abai.kz

 

16 pikir