Seysenbi, 22 Qazan 2019
Jañalıqtar 2282 0 pikir 30 Qaraşa, 2010 sağat 10:01

Tölekeş Oraqov. Aday köterilisşileriniñ ruhı mäñgi ölmeydi

Keşegi işmerez qızıl imperiyanıñ kesirinen twmşalanıp kelgen, kezinde bükil älemniñ nazarın audarğan qandı oqiğalardıñ biri, Aday köterilisi ekeni mälim. Aday köterilisi 1929-32 jıldardağı Qazaqstannıñ tükpirinde boy kötergen halıq narazılığınıñ eñ ülkeni. Qazaq ölkelik partiya komitetiniñ basında otırğan F.I.Goloşekinniñ qanqwylı öktem sayasatına, zorlıq-zombılığına qarsı halıq tolquı 1931 jıldıñ kökteminde bastaldı. Oğan Aday elin erekşe baqılauğa alğan öşpendiligi, Qazaq Ölkelik atqaru komitetiniñ müşesi, Aday okrugtik atqaru komiteti törağasınıñ orınbasarı Şäbden Eralievtiñ qazasına baylanıstı orınsız ayıptaular, ziyalı azamattarğa degen quğındaular, qızıl jün siyaqtı oydan şığarılğan salıqtar, küşpen wjımşarğa biriktiru, qorlau-zorlau, tonau, şolaq belsen­dilerdiñ jügensizdigi, halıqtı jappay türmelerge qamau türtki bolğanı ayan. Ş.Era­lievtiñ qazası jeleuimen OGPU okrugtiñ basşıların quğındauğa wşırattı. Kezinde "Aday hanı" bolıp tanılğan Tobaniyaz Älniyazwlı bastağan azamattardıñ türmege jabıluı da eldiñ narazılığın tuğızdı.

Auır salıqtardıñ tolastamauınan tübek halqı äbden titıqtadı. 1928 jılğı jwt jäne onıñ soñın ala kelgen aşarşılıq Aday köterilisi­niñ bastaluın tezdetti.

Keşegi işmerez qızıl imperiyanıñ kesirinen twmşalanıp kelgen, kezinde bükil älemniñ nazarın audarğan qandı oqiğalardıñ biri, Aday köterilisi ekeni mälim. Aday köterilisi 1929-32 jıldardağı Qazaqstannıñ tükpirinde boy kötergen halıq narazılığınıñ eñ ülkeni. Qazaq ölkelik partiya komitetiniñ basında otırğan F.I.Goloşekinniñ qanqwylı öktem sayasatına, zorlıq-zombılığına qarsı halıq tolquı 1931 jıldıñ kökteminde bastaldı. Oğan Aday elin erekşe baqılauğa alğan öşpendiligi, Qazaq Ölkelik atqaru komitetiniñ müşesi, Aday okrugtik atqaru komiteti törağasınıñ orınbasarı Şäbden Eralievtiñ qazasına baylanıstı orınsız ayıptaular, ziyalı azamattarğa degen quğındaular, qızıl jün siyaqtı oydan şığarılğan salıqtar, küşpen wjımşarğa biriktiru, qorlau-zorlau, tonau, şolaq belsen­dilerdiñ jügensizdigi, halıqtı jappay türmelerge qamau türtki bolğanı ayan. Ş.Era­lievtiñ qazası jeleuimen OGPU okrugtiñ basşıların quğındauğa wşırattı. Kezinde "Aday hanı" bolıp tanılğan Tobaniyaz Älniyazwlı bastağan azamattardıñ türmege jabıluı da eldiñ narazılığın tuğızdı.

Auır salıqtardıñ tolastamauınan tübek halqı äbden titıqtadı. 1928 jılğı jwt jäne onıñ soñın ala kelgen aşarşılıq Aday köterilisi­niñ bastaluın tezdetti.

1930 jılğı tamızda Aday okruginiñ taratılıp, Gur'ev jäne Aqtöbe okrugterine bölşektenui de halıq tolquına öz äserin tigizdi. Sol jaylı OGPU "Sopı", "Adaydı qwtqaru", "Aqbota" astırtın wyımdarın qwrıp, keñes ükimetine qarsı küres jürgizdi degen jeleumen 61 adamnıñ isin qarap 21 adamdı atu jazasına kesti.

Aday köterilisine OGPU-dıñ esebi boyınşa eluden astam jasaqtar qatıstı. Köterilisşilerdiñ qarulı qarsılığı birte-birte wyımdas­qan sipat alıp, 1931 jılı öziniñ şırqau biigine kö­terildi. Köterilis tek Mañğıstaudı ğana emes, Jıloy, Tabın audandarın da qamtıdı. Bwl wlan-ğayır jerdi şarlağan köterilis aymaq-aymaqqa bölinip, ärqaysısı öz basqaruşıların (handarın) sayladı. Mäselen, Bozaşınıñ batıs böliginde (Twşıqwdıq Şebir jağa) Beriş Mamay Sa­lpıqovtı, Qızau, Aqşımırau öñirinde Böken Qarabatır Qaraldindı, Oñtüstik Ortalıq bergi üstirt aymaqtarında qwnanorıs Mırzağali Tınımbaevtı, Soltüstik üs­tirtte maylan jarı Boqmaş Şolanovtı "han" etip sayladı.

Köterilisşiler qarudı 1920 jılı-aq iemdengen. Aq general Tolstovtıñ diviziyası qızıl äskerlerden şegin­gende Gur'ev qalası arqılı Mañğıstaudıñ üstimen ötti. Tolstovşılar qıs kezinde aş-jalañaş bolğandıqtan qaruların jergilikti halıqqa bolmaşı azıq-tülikke ayırbastağan-dı. Jergilikti halıqtıñ bir qatarı osınday joldarmen qaruğa ie bolğan. Biraq keñes ükimeti bwl qarudıñ bir qatarın kezinde halıqtan jinap alğan-dı. Biraq twrğındardıñ köpşilik böligi qaruların tapsırmay aman alıp qalğan. Aday köterilisi kezinde jasaqşılardıñ birazı sol qaru-jaraqtı paydalandı.

"Aday köterilisi" dep atalatın alapat qasiret wzaq jıldar boyı öte qwpiya saqtaldı. Bir tañdanarlığı, osı taqırıpqa alğaş türen sal­ğan ardager azamat - 35 jıl boyı işki ister ministr­liginde jauaptı qızmetter atqarğan polkovnik Iztwrğan Sariev edi. 1995 jılı Iztwr­ğan Sariev Mwqaş Omarovtıñ avtorlığımen "Oyran­dal­ğan Aday dalası" degen şağın oçerk jarıq kördi. Osı kömeski tarihqa qwlşına kirisken Iztwrğan Sariev keyinnen memlekettik qauip­sizdik komitetiniñ qwpiya mwrağattarına kirip, sol kezdegi altınğa bergisiz qwjattardı qolğa tüsirip, sonıñ negizinde "Qandı oyran" attı derekti tarihi hikayattı düniege äkeldi. Onda atılğan, asıl­ğandardıñ, sottalğandardıñ tizimi, olardıñ foto beyneleri, tağı da basqa qwndı dünie­lerdiñ barlığı - Iztwrğannıñ qwpiya mwrağattardan tirnek­tep jinağan jädigerleri. Sol tüp nusqalardıñ bärin keyin (marqwm) Iztwrğannıñ zayıbı Nwrsan Mañğıstau mwraja­yına tapsırdı.

Qalay degenmen de sonau 1870-71 jıldarı patşa ozbırlığına qarsı köterilip, keyin qanjosa bolıp basıl­ğan Dosan Täjiev bastağan wlt-azattıq köterilisi siyaqtı, 1929-31 jıldardağı Aday köterilisi de qanğa boyalıp jeñilis taptı.

Mäselen, Twşıqwdıq, Şebir, Aqşımırau bağıtında tegeuriñdi qimıldar tanıt­qan Mamay Salpaqovtıñ jasağı wjımdastıru kezinde halıqtan tartılıp alınğan maldı birneşe ret ielerine qaytardı. Elge tizesi batqan şolaq belsendiler men qızmetin asıra paydalanğan miliciya qızmetkerleriniñ jazasın berdi.

Elge ükimet äskerleriniñ keluin tejeu üşin kemelerge belgi beretin mayaktardı qirattı. Telefon - telegraf aparattarın büldirdi, Prorvanı şauıp, täuelsizdik jolında basın tauğa da, tasqa da wrdı. Şäudir jerinde küşi äldeneşe ese basım qızıl äskerlermen şayqasıp jeñiliske wşıradı.

Ükimet äskerine küşi jetpeytinin tüsingen Mamay öz jasağımen köşin Iranğa alıp ötpek bolıp, üstirttiñ tasalau jerlerimen şegindi. Beyneu auılınan 100 şaqırımday jerdegi Besşımırau qwdığı mañında qızıldardıñ qorşauına tüsip, özi de mert boldı.

Smaqwmı men Ortalıq üstürttiñ qarabauır betkeyi, Qaramaya köli men tauları aralığı köterilisşilerdiñ mıqtı tirekterine aynaldı. Bwl aralıqtarğa Aqşolaq Janaev, Mamay Salğaraev, Ötkilbay Batınov, Bäyimbet Jangeldiev, Näzir Bekenov, Qarabatır Qaraldinder basşılıq jasadı.

Soltüstik Aqtau jäne oñtüstik Aqtau jotalarımen Batıs jäne Şığıs Qaratau aumağındağı köterilgen elge Jarmağanbet Qojabaev pen Jwmabay Üsenovter basşılıq etti. Olardıñ qaramağında mıñğa tarta attı jasaq boldı. Jazalauşı otryad köterilisşilerdiñ izine tüsip ünemi şabuıldap otırdı. Jazalauşılar mausım ayında Senek jerimen Qaraqın qwdığınıñ mañında Qoğabay sarbazdarımen, Sırma jazalauşı otryadımen kezdesip qaldı. Al Bosağa jerinde Bäyimbet pen Mırzağali Tınımbay­wlınıñ jasaqtarı 68-şi divizion jazalauşı otryadımen ayqasqa tüsti. Bwl kezde Mırzağalidıñ jasağınıñ sanı jazalauşı otryadtan on ese köp edi. Al jazalauşı otryadta üş stanoktı eki qol pulemetterimen qarulanğan 110 jauınger ğana boldı.

24 mausımda tau şatqalı arqılı ötetin joldarımen Qaraqın qwdığımen ­kölik­ke mingen Çapurin men Fetisov bastağan 8 jauınger barlauğa şığıp kele jattı. Jol boyı tasada twrğan Mırzağalidıñ jasaqşılarımen atısıp qaladı. Osı atısta Fetisov auır jaraqattan qaytıs boladı. Sol şayqasta auır jaralanıp, beriluden bas tartqan Mırzağalidı jazalauşılar qılışpen şauıp öltirdi. Sol küni Qarağan Bosağada Mırzağali Tınımbaevpen birge onıñ qarulas dosı Ötkilbay Batınov ta qaza taptı. Onıñ 16 jasar qızı Twrğan sol soğısta jaralanıp jatqan äkesiniñ basın süyep otırıp, eki qızıl äskerdi qws mıltığımen atıp tüsirip, özi de oqqa wştı.

Boqmaş Şolanov bastağan jasaqşılar qorşauğa tüsip, tiri qalğandarı tügel twtqındalıp, mal mülki tärkilendi. Aday köterilisine qatısqan daraboz batır Qwrmaş Qosjanov otarlauşılarmen şayqasıp, aqırğı oğı qalğanşa berilmey atısıp, mert boldı. Sol siyaqtı osınau köteriliske qatısqan batırlardıñ biri Qwnıskerey Qojahmetov te jaularınıñ zäre-qwtın qaşırğan ayla­kerligimen közge tüsti. Köterilisti basuğa qwramında OGPU-diñ kavkazdıq 400 jauıngeri jäne 100 adamdıq atqıştar tobımen 2 stanoktı pulemetımen, 70 adamdıq sayasi basqarma äskeri "Atarbekov" küzetşi kemesi atıs qwraldarımen jiberildi. Bwlar­ğa qosa Saratov otryadınıñ 100 jauıngeri 2 stanoktı 6 pulemetterimen qarulanıp jetti, 40 kisilik Gur'ev divizionı jäne 110 äsker 2 qol stanoktı pulemetımen qosa 8 avtoköligi 39 kisilik attı äsker attandırıldı.

Köterilis basılğannan keyin tärkilengen qaru - 137 vintovka men besatar, 542 añşı mıltığı, 3349 patron. Keyin resmi orındardıñ bergen mälimetterinde köterilis­şilerden 168 adam ölip, 22-si jaralı bolıp, 74-i qolğa tüsti, 1715 adam qamauğa alındı dep körsetildi. Mälimettiñ jalğan ekeni özinen-özi körinip twr. Ölgender men jaralanğandar bwdan äldeqayda köp ekeni dausız. Qanday soğısta da ölgenderden jara­lan­ğandar köp boladı. Qı­zıl­dar qatañ tärtip ornatamın dep baqayşağına deyin qarulanğan äskerlerimen beybit halıqtı da qınaday qırdı. Biraq onıñ esebin tügendegen eşkim bolmadı.

Jazalauşı otryadtıñ şığını müldem az, olardan 1 OGPU qızmetkeri, 16 jauınger ölip, 7 adam jaralı bol­ğan, 9 adamı qolğa tüsken. Sonımen Aday köterilisi qanğa böktirilip basıldı.

Köterilis basşıları Boqmaş Şolanov, Qaramırza Emberdiev, Rahmet Baqmaşev, Demegen Aytjanov, Qoğabay Aldasügirov, Ötebay Janasov, Qoyşığwl Jantileev, Dembergen Esemberdiev, Köbegen Qwrmanov, Qaysarı Qaydağulov, Ämir Nısanov, Qazaq Şenenov, Köbeysin Quantırov, Jwmabay Üsenov jäne Lwq­pan Sarğulovtar üştiktiñ şeşimi boyınşa atıldı. 10 adam dünie-mülki tärkilenip, 10 jılğa itjekkenge aydaldı. 200-dey adam ärtürli jıl jazalarına kesildi. 100 adam­ğa jer audaru jazası berildi. Aday köterilisşi­leriniñ armanı arağa 60 jıl salğannan keyin is jüzine astı.

Qazaqstan öz aldına tä­uel­sizdik aldı. Sol täuelsiz­digimizdiñ bastauı Aday köterilisinen bastaldı desek, oğan 2011 jılı 80 jıl toladı. El basına kün tuğanda etigimen qan keşken erlerdiñ jürip ötken joldarına eñseli eskertkiş belgiler qoyılsa, armanda ketken közsiz batırlardıñ esimin är auıldıñ körikti köşelerine berse, köterilis derekteri mektep­terdiñ mwrajaylarına qoyılsa, Aday köterilisi tarihi twrğıdan tereñ zerttelip, jas wrpaqtıñ jadında mäñgi qaldıru şaraları wyımdastırılsa, nwr üstine nwr bolar edi.

 

Tölekeş Oraqov.

Mañğıstau oblısı Şetpe kenti.

Qazaqstan jurnalister odağınıñ müşesi


«Jas Alaş» gazeti

 

0 pikir