Jwma, 18 Qazan 2019
Ädebiet 5421 9 pikir 30 Mausım, 2017 sağat 14:57

Bir öleñniñ «eki tarihı». Jazuşı ne deydi? Aqın şe?..

Talğat Keñesbaev. Bir öleñniñ «eki tarihı»

Tınıştıqbek ekeumizdi dostastırğan audandıq gazet edi. Men sonau Sarjaldan at terletip, audan ortalığına kelip jürip, bir küni Tınıştıqpen tanıstım. Wzın boylı, tomağa twyıq jigitti birinşi körgende aqalteke jılqısına wqsatqanmın. Twrısı da, sözi de, özi de bölek edi. Birden dostasıp kettik, auılğa şaqıratınmın. Ol meni öz üyine şaqırdı. Sovet ükimetiniñ qol jetpes qızıl araqtarımen, qazir nebir besjwldızdı qonaqüylerde kezdese bermeytin «kil'kalarmen», kädimgi qara nan men piyaz bizge qazı-qartaday körinetin edi-au... Ol kezde bizdiñ qatarımız köp bolatın. Dostarımız da, demeuşilerimiz de, jebeuşilerimiz de, qamqorşılarımız da öte köp edi.

Künder jıljıp ötip jattı. Joldar da, bälkim, jüre-jüre qısqardı. Uaqıttıñ qanjığasında ketkimiz kelmey, basımız noqtağa sıymay, bir top jas qıran jalaulatıp jürgen kezimiz

Bir küni audandıq «Sovhoz tuı» gazetine «Qoylı auıldıñ hattarı» degen toptama öleñder şığa qaldı. Avtorı - Tınıştıqbek Äbdikäkimov. Malaqayımdı aspanğa atıp quandım. Men jem-şöp tartu cehında arpa tartamın. Auıldağı jün-jwrqa jinaytın zagotovitel'den keyin ekinşi adammın. On qap jemdi sattım da jiberdim. Ol kezde korrupciya degen, memleketti tonau degen wğım joq. Bäri ornında. Eşkimge körsetpeseñ boldı. Tup-tura jiırma som şığa keldi. Qaltağa bastım da, Qarauılğa attandım. Jürek dürs-dürs, qolımda mıj-mıj audandıq gazet. Äbden, qoldan-qolğa ötip oqi-oqi jauır bolğan Tınıştıqtıñ öleñi.

Äy, sol küni älemdik beyresmi «pen-klub» qwrıp jiberdik. Jua-jua, öleñdi oqi-oqi közimiz qarauıtıp, qwlaq şıñıldap, köz alayıp, jaq sualıp, demimiz bitip bara jatqanda Tınıştıqbek söyledi. Söylegende büy dedi:

- Men bir jerden estigenmin: aqın adamdı öltirudiñ eki jolı bar eken. Maqtay berseñ, aqın özinen-özi qwridı eken. Tipti, elemey bir bwrışqa qoysañ, gül qwsap, özinen-özi solıp qaladı. Bwndaydı qazaq «japalaqtı taspen wrsañ da japalaq öledi, tastı japalaqpen wrsañ da japalaq öledi» deydi. Sender meni maqtap-maqtap öltirgeli jürseñder, - dedi.

Bärimiz bir türli bolıp qaldıq.

- Men endi nege «Qazaq ädebietine» şıqpaymın. Şığıp jürgender menen äulie me?.. - dep, Tınıştıqbek tağı bir toqtadı.

Äñgimeniñ qızıp, örşip bara jatqanın basqım keldi me:

- Joq, köke, men şığaramın! - dedim.

- Qalay?! - dedi otırğandardıñ bireui.

- Men qazir Almatığa ketemin... - dedim de, ornımnan twrıp, mıj-mıj gazetti qolıma alıp, üyden şığıp kettim.

Kele jatırmın, kele jatırmın. Wza-a-aq jürgen siyaqtımın. Bir kezde janarmay qwyatın bekettiñ janında twrmın. Pıs-pıs etip, entigip, bir «Zil» mäşinesi kele qaldı.

- Gorod poediş'? - dedim bar bilgen orısşamdı aytıp.

- Den'gi est'?- dep küldi ol.

On qap jem satqan mağan söz bolıp pa: «Est'!» - dedim senimdi, jigerli dauıspen.

- Poehali!

Tañ ata tileuiñdi bergir «Zildiñ» şopırı meni Komsomol poselkesindegi Asqar Säbitov dosımnıñ üyine jetkizip saldı. Ol kezde bizdiñ Asekeñ Jaña Semey audandıq «Ertis ottarı» gazetiniñ tükirigi jerge tüspey twrğan tilşisi bolatın. Qayın jwrtı auqattı, onıñ bağası bir qaralıq «YAtran'» degen ülken jazu mäşinası bar. Anau-mınaudıñ qolına tüse bermeytin qazaqşa qarpi bar mäşinke edi ğoy. Aulasındağı qanden küşigi meni öte jaqsı qarsı aldı. Tipti «äu, äu» dep bir-eki ürudiñ ornına, meniñ şañ-şañ töpiliimdi jalap-jalap aldı da, üyşigine barıp jatıp qaldı. Mwnday meyirimdi ittiñ balasın osı künge deyin köre almay jürmin ğoy.

Esikti eki qağıp edim, Asqar dosım - qolında oqtauı bar, trusişeñ atıp şıqtı. Meni körip: «Öy, qaydan jürsiñ?! Kämbikorm äkeldiñ be?» - dep, qaljıñdap qoydı.

Bolğan oqiğanı jedel-jedel bayandap şıqtım. Asekeñ sol arada däu mäşinağa trusişeñ otırdı da, tört-bes paraq qağazdı paşaq-paşağın şığarıp, qatesiz basıp berdi. Bildey bir audandıq gazettiñ tilşisi ğoy, gradusı ıstıq-ıstıq su işip otırıp, qolıma bes rubl'di wstattı da:

- Attan, Take, attan! Bwnday wlı öleñ qap tübinde jatpau kerek! - dedi. Biraq ökimettiñ şetinde jürgen adam ğoy, - Aparğan jeriñ audandıq gazetten köşirip basqanımızdı bilip qoymasın! - dep eskertti.

Trusişeñ Asqardı qaldırıp, temirjolğa qaray tartıp otırdım. Poyız ertteuli twr eken - qarğıp mindim. Qazaqtar minetin «obşiy vagondı» tarswl-twrsıl süyregen poyız men jolda jürgen ekinşi tañ atar-atpastan ekinşi Almatığa kelip, entigin bir-aq bastı-au.

Qayda asığamın, vokzal basında bir-eki pirojkiimdi tolğap jep, bir-eki kese şäyimdi işip, asıqpay Jazuşılar Odağına kelip, üşinşi etajına köterilsem,«Ädebiet jäne poeziya» bölimi dep jazılıp twr eken (ol kabinette qazir Erkin Jappaswlı degen satiranıñ klassigi otıradı).

Imenbey kirip barsam, Iranbek Orazbaev pen Didahmet Äşimhanov otır eken. Ekeui, äy, bir tünimen osı jerde otırıp... şahmat oynağan siyaqtı, jüzderi şarşañqı. «Şerağañ da qızıq, tañ atpay bizdi jwmısqa şaqırıp alıp...» - dep, özderi bastıqtarına renjuli. Tikemnen tik twrıp, Tınıştıqbektiñ öleñderin qoldarına wstattım. Äueli Iranbek ağam oqığısı kelmey äri-beri paraqtap twrdı da, bir kezde «do konca» oqıp şığıp, ornınan atıp twrdı.

- Äy, barsıñ ba, bauırım?! Qazaq poeziyası tiri eken ğoy!.. - dedi. Özimniñ jındı bop kelgenim azday, «mınauıñ bir jındı ğoy» deymin iştey.

- Jür, Şerağaña! Mınau öleñderiñ keremet eken ğoy! - deydi  quanıp.

Şerağaña men baruşı edim, biraq Asqar dosımnıñ «audandıq gazetten köşirip alğanıñdı bilmesin» degeni esime tüsip, imenip qaldım. «Öziñiz kirip şıqsañızşı...» - dedim qipaqtap. Äytpese ol kezdegi qay qazaq Şerağañnıñ aldına barğandı armandamaydı deysiñ?..

Sodan kädimgi Iranbek Orazbaev, qazirgi Iran Ğayıp ağam ülken basımen ol kezde eşkim bilmeytin Tınıştıqbektiñ tört öleñin alıp, Şerağañnıñ aldına barıp qayttı. Kele sap, jas baladay mäz-mäyräm bop:

- Didaş, qaraşı, mine, Şerağañnıñ köregendigi, «qazaq poeziyasına wlı aqın qosıldı» dedi ğoy... Bauırım meniñ!.. - dep, meni qwşaqtap aldı. - Tosa twr, qazir Saylau Pernebaev ağañ keledi. Seni suretke tüsirip alamız. Osı jwmada şığaramız!..

- Ağa, bwl meniñ öleñim emes... - dedim men jelkemdi qasıp.

- Endi kimniñ öleñi?!

- Ol meniñ dosım, ağam Tınıştıqbek Äbdikäkimovtıñ öleñderi...

Sonau 37-şi jılğı tergeuşilerdiñ jwmıs täsiliniñ qalay ekenin bilmeymin, mına eki ağamnıñ tergeui meni biraz jerge apardı. Aparıp qana qoyğan joq, mağan alğıs aytıp, «Qalamgerge» apardı ğoy. Istıq-ıstıq şäy berdi ğoy...

«Şäy» buınıma tüsti bilem:

- Eger de kombikorm kerek bolsa, aytıñızdar, qay jerge bolsa jetkizip beremin! - deppin men «Qalamgerden» şığarda. Ol kezde ıstıq «şäydi» jaman işpeytin Iraş ağam Tınıştıqbekke hat jazıp berdi.

Sol quanıştıñ qızuımen ayañdap, vokzalğa kelsem, men kelgen poyız Semeyge qaray attanğalı twr eken. Özim kelgen «obşiy vagon» jatırqamay qarsı aldı. Körşilerim - bir äje men qız-küyeui, on şaqtı bunaq-bunaq jügi, «Gorizont» degen türli-tüsti televizorı.

Ol jükti tügendeuimniñ sebebi - tañ atar-atpasta Ayagözge kelip toqtadıq. On şaqtı bunaqtı küyeu balası ekeumiz tasıp jürmiz, tasıp jürmiz. Mäşineni sonday alıs jerge qoyar ma edi?! Tasi-tasi, bitirgen kezde poezd jürdi de ketti. Amalım qanşa, aydalada qalatınday bolıp, qapalanıp qaldım. «Saspa!» - dedi şopır jigit. - Ayagözdiñ GAI-ları qiın boladı, tañ atpay jolğa şığıp keteyik, - dep bizge eki twlıp berdi. Apanıñ küyeu balası ekeumiz oranıp aldıq ta, bortqa barıp otırdıq. Şoqalaq jol işek-qarnımızdı qolqıldatıp, äbden esimizdi şığardı. Älsin-älsin işki qaltamdı sipap qoyamın. Iranbek kökemniñ Tınıştıqbekke jazğan üşbu hatı bar.

Ayagözden tañ atpay şıqqan bizder tüs aua Jdanovqa da jettik-au. Anığında, tau işindegi bir fermasına. Üydiñ işi jılı eken. Almatıdan kele jatqan apamızdı kütip jürgen adamnıñ qabağı odan da jılı. Mağan «qwda bala» dep qoyadı. Qay jerde qwda bolğanımızdı bile almay, «Qalamgerden» äñki-täñki basım dal. Bir kezde şopır jigit mağan «sırtqa şığayıq» degendey ımdadı. Artınan tolıqşa kelgen ädemi kelinşegi ilese şıqtı. Küyeuine qaray jautañ-jautañ etedi. Közi sonday möp-möldir bolar ma edi?!

- Kökeş, sen mına kisilerdi küte ber. Men mına brattı Raykomğa sroçno jetkizuim kerek. Keşke byuroğa qatısadı eken...

Kelinşektiñ közi baqırayıp ketti.

- A-a, raykom, byuro... Oybay, onda tezirek aparıp sal da, eşqayda bwrılmay üyge kel, mına kisilerden wyat qoy! - dedi.

- Äy, men ne, köşede jür deysiñ be?! Prosto, mına brattı jetkizu kerek qoy...

Sonımen biz joldamız. Bir kezde «Birlik» sovhozınan bir döñ asıp tüskenimizde, «Uazik» bırq-bırq etip, töbesinen wrğanday bir ornında twrdı da qaldı. Şopır jigit jerge bir tükirdi. «Äy, äkeñniñ, ana medsestra qız bügin kezekşi edi, ülgermeytin boldım!» - dep, işki sırın bildirip qoydı.

Köp wzamay bezildep «IJ» motocikli bizge qaray zulap kele jattı. Ekeumiz qoldı sermep jürip, äzer toqtattıq. Lyulkada 3-4 bala, qalay siğanın bilmeymin. Şturvalda otırğan bala: «Bwl meniñ äkemdiki edi!» - dep, şırıldasın kep. Sirä, bizdi GAI qızmetkeri dese kerek.

Bizdiñ şaruamız qanşa? Otırıp aldım motocilge. Dwrısı, «Lyulka» men artqı orındıqtıñ ortasında türegep twrmın. Motocikl wştı dersiñ. Osı oqiğanı mäñgi wmıta alar emespin. Oğan dälel - qazaqtıñ körnekti aqını, bizdiñ Wlı ağañ - Wlıqbek Esdäuletovtıñ «Motocikldegi ekeu» degen öleñi bir oqığannan-aq jattalıp qalğan-dı jadımda. Memlekettik sıylıqtı alğanı bar, almağanı bar - qazaqtıñ biraz aqının oqıdım ğoy. Olardan basımda eşteñe qalmadı. Biraq Wlıqbektiñ osı «Motocikldegi ekeui» esimde äbden jattalıp qaldı. Tüngi üşte oyatsañ, syujetin aytıp bere alamın. Sebebi özim basımnan keşirdim ğoy...

Sonımen, wşa-wşa «Abay» sovhozına keldik. Bwl - Qarauılğa deyin köp bolsa 3-4 şaqırım jer. Äy, jügirdim-au, kep-kep-kep... Qaltamda keşegi Iran Ğayıptıñ Tınıştıqbekke jazğan üşbu hatı ğana. Keşe «Qalamgerde» däldürlep, şäy işip otırıp, wmıtıp ketippin - keş te bolsa Iranbek ağama «rahmet» deymin. Azamat eken! Aqın eken! Taza eken! Ruğa bölinbeytin, jekjatın jiliktemeytin, sonau alısta - Abay elinde jatqan Tınıştıqbektiñ öleñin gazetke şığaram degeni üşin mıñ da bir rahmet aytamın. (Alğıs pen rahmetti qazaq keş aytadı). Men de sol jaqşanıñ işindegi köp qazaqtıñ birimin. Qazirgi zamanda «laureattığın satıp jürgen» jazuşı, aqınsımaqtar az ba?

Odan arğı qızıqtı aytıp qayteyin - ötkendegi «pen-klub» «pen-klub» pa, arada apta ötken soñ, Tınıştıqbektiñ öleñi «Qazaq ädebietine» şıqqannan soñğı «pen-klubtı» aytsañşı...

Tınıştıqbek Äbdikäkimwlı. Talğattıñ jazğanı bastan-ayaq – «şalıqtıq şalqıma»!

 

Keşe, jazuşı Talğat Keñesbaev "Bir öleñniñ "eki tarihı" attı jazbasın äleumettik jelide jariyaladı. Ol «şalqıma» bwrın da jariyalanğan bolatın. "Jazuşı äri özimizge bauır bolğan soñ, biraz "şalıqtauğa" da qaqısı bar ğoy" - dep, bir jolğa ündemegen edik. Endi...

Avtor jazbasınıñ mänisi:

«Tınıştıqbek öleñderiniñ «Qazaq Ädebieti» gazetinde twñğış jariyalanuına – eñ äueli meniñ septigim tidi».

Onısı şın ba? Şın bolğanda qanday! Öz basım sonısı üşin bauırıma äli künge deyin rahmettimin. Alayda, «Talğat bauırım bolmağanda, qazaqqa aqın bolıp tanılmas edim» desem, oqırmandarımnıñ külkisine qalar ma edim, kim biledi...

Men audandıq «Sovhoz tuı» gazetinde tilşi bolıp jürgen kezimde, Talğat, - menen on jastay kişi, jiırmalar şamasındağı jap-jas jigit edi. Ol sol kezderde, poçta arqılı, öz auılında (Sarjalda) ötip twratın mädeni şaralar jöninde, şaması telegramma mätinindey ğana bolatın şağın habaralamalar jiberip twratın redakciyamızğa. Men sonıñ eki-üşeuin, öz qiyalımmen «bayıtıp», kölemdi maqalalarğa da aynaldırğam. Ärine, Talğat bauırımızdıñ atınan. Bir küni sonımızğa rahmetin aytıp, özi de keldi Qarauılğa. Tanıstıq. Tüs äleti bolatın. Ol sol «şığarmaların» salınıp jatqan bir qwrılıs işinde, Sovet degen qwrdasım (ol bölim megeruşisi-tin) ekeumizge «juıp» ta tastadı». Özi eşteñe işpeydi o kezde. Söytti de, auılına qaytıp ketti.

Soñınan, redakciya bwl bauırımızdıñ alğaşqı äñgimelerin de jariyağa saldı. Tilektes bolıp biz jürdik. Biraz uaqıt ötken soñ, Sarjaldağı sol bauırımnan hat aldım. Ötiniş hat. «Ağa (o kezde meni «Ağa» deytin), bir top öleñderiñizdi mağan salıp jiberiñizşi. Äñgimelerimniñ mazmwnın aşa tüsu üşin kerek bolıp twr» deydi ğoy bayağı. Jiberdim. Arada apta ötpey jatıp, ekinşi hatı keldi. Suretimdi swraydı. «Sizdi sağınbasım üşin – kerek» deydi. Maqwl – deymin tağı da.

Arada eki-üş ay ötti. Talğat bauırdan habar joq. Özim o kezderde de, däl qazirgidey, «Qazaq Ädebieti» gazetin jazdırtıp alıp, ünemi zerdelep jürem. Sodan, bir küni gazettiñ jaña nömirin qannen-qapersiz paraqtap, süysine oqi otırıp, bir top öleñge közim tüse ketti. Dereu, zaulatıp jatırmın iştey. Tura özimniñ öleñderimdey!.. Men, tipti, onıñ avtorına da qaramappın ğoy, sonda, alğaşında. Söytsem, özimniñ jazğandarım!

Talğattıñ öleñderimdi, suretimdi özine alğızğandağı äueldegi «qulığınıñ» nätijesi meni, kütpegen jerden, erekşe quanışqa bölep edi-au solayşa! Ärine, bauırım men ekeumizge ortaq ol quanış, soñıra «juılmay» da qalmadı.

Al, endi, Talğattıñ jelidegi keşegi (bwrınğı) jazbasında, sol jağday mülde jalğandanıp, «giperbolalıq» bir qiyali düniege negiz bolıp şığa kelgen! Bastan-ayaq – «şalıqtıq şalqıma»! Barıp twrğan qırıq ötirik!

Tüneuküni  osı bauırıma, öziniñ kezekti bir «şalqımasına» qaray: «Men turalı, bolmağan närseni bolğızıp, jalğandı qisındıra berme, suqittanba! – dep eskertip edim. Sonda, onıñ keşirim swrağanına da  dostar kuä. Biraq, zudıñ atı – zu, qaytadan ese beredi, böse beredi! Meni - "fantazer" bauırımnıñ sonısı qınjıltadı!

Abai.kz

9 pikir