Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Bilik 3590 7 pikir 26 Mamır, 2017 sağat 07:43

Kosmopolittik közqarastağılar keleşekte wlt bolmaydı

Tirek sözder: Elbası, ruhaniyat, jañğıru, wlttıq mädeniet, kelisimdilik, destrukciya, devianttıq, otarsızdandıru,  strategiya, mädeni sayasat.

Elbası Nwrswltan Nazarbaev  biıl jariyalanğan «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında jahandanu däuirindegi qazaqstandıq mädeniettiñ bügini men bolaşağına ülken män beredi: «Biz HHİ ğasırdıñ jahandıq kartasında eşkimge wqsamaytın, derbes ornı bar wlt bolamız desek, «Jahandağı zamanaui qazaqstandıq mädeniet» jobasın iske asıruğa tiispiz. Älem bizdi qara altınmen nemese sırtqı saya­sat­tağı iri bastamalarımızben ğana emes, mädeni jetistikterimizben de tanuı kerek» [1].

Qazaqstannıñ täuelsizdikke qolı jetuimen resmi  ekspansiyalıq metamädeni genocidtik sayasat toqtatıldı. Alayda mäñgürttenu üderisi osımen toqtap qalğan joq. «Örkenietti älemmen» tanısu jäne  mädeni aqparat almasudıñ audiovizualdı joldarı arqılı twtınuşılıq mädeniet «ünsiz agressiyasın»  iske asıruda. Bwl bwqaralıq ağım wlttıq mädeniettiñ qayta jandanuına jol bermey, jezökşelik, naşaqorlıq, maskünemdik siyaqtı jat qwbılıstardı sanağa siñire otırıp, mäñgürttiktiñ qanat jayuına ıqpal etude.

Öz zañdılıqtarın ömirge eñgizgen narıqtıñ jolı bolmağandarğa qarsı jürgizgen «mädeni repressiyası» olardı qalıptı joldardan taydırıp, qoğamda «bölektenu», «azamattıq nigilizm», «apatiya» qwbılıstarın tudırdı, keleñsiz qılıqtar men qılmıs beleñ aldı. Qwndılıqtardıñ qaqtığısımen äleumettik tömengi ahual «pauperlenu», «lyumpendenu», «äleumettik-şizofreniya» t.s.s. tosın jağdaylardı üyrenşikti närsege aynaldırdı.

Wlttıq belgi degendi tek ekzotikağa, muzeyge aynaldırıp, tığıp, älemdik deñgeyge şıqqan – «amerikandanu» dep, tüsinetinder, wlttıq nigilist, tehnokrattar da bar. Älemdik filosofiyanıñ özi (Batıs oyşıldarınıñ jetekşiliginde) äli öz şıñına jete qoymadı, düniejüzilik integraciya, jaћandanu  endi ğana jaña bastaldı. Sondıqtan  Batısta öziniñ racionalizm, tipti twrpayı materializm, öziniñ kapitalistik damu ülgisin tek progreske äkeledi dep optimistik bağalau, Şığısqa mensinbey qarau, sol siyaqtı din, mistika, parapsihologiya mäselelerine «ertegi», «kertartpalıq», «ortağasırlıq» dep qarau keñ tarağan. Parovoz, telegraf oylap şığarğanına, tabiğattı, naqtı (düniyaui) ğılımdardı meñgergenine mäz bolıp, Aziya men Afrikağa «civilizatormız» dep keude keru boldı. Ol kezde Batıs öziniñ örkenietiniñ bolaşağı joq ekenin, jer betin ekologiyalıq, ruhani katastrofağa jeteleytin sayasi, äleumettik jüyesiniñ osaldı bop şıqqanın äli moyındamağan edi,  O. Şpengler, K. YAspers, A. Toynbi äli joq edi. Etikalıq, näsildik faktordıñ sanasuğa twrarlıq ekenin, adam jäne wlt psihikası kürdeli, onday beysanalıq qabattar bar ekenin, din men mifologiya, mistika – äsirese şığıs ruhaniyat dästürinde ülken danalıq bar ekenin «civilizator» – Batıs äli aşqan joq edi.

Qazirgi tañda qazaqstandıqtardıñ mädeni özindik tiesilik (samoidentifikaciya) mäselesi öziniñ kürdeli de qarama-qarsılıqtı twrpatımen erekşelenedi. Bizdiñ oyımızşa onıñ tömendegidey alğışarttarı bar:

- adamdardıñ sayasi jäne ekonomikalıq saladağı özgeristerge sezimtaldığı, äbden siñip ketken totalitarlıq sananıñ ülken inerttiligi;

- narıqtıq qatınasqa köşudiñ saldarına eski jäne jaña qwñdılıqtardıñ qaqtığısı barısında işki bağdardıñ joğaluı, dünietanımdıq vakuumnıñ payda boluı;

- respublikadağı mädeni ärtektiliktiñ joğarı deñgeyi, twrğılıqtı halıqtardıñ polietnikalıq jäne polikonfessionaldıq qwramı, äsirese orıstar men qazaqtardan jäne mwsılmandar men pravoslavtardan twratın bietnikalıq jäne bikonfessionaldıq qwrılımnıñ basımdılığı.

Kosmopolittik közqarastağılar keleşekte wlt bolmaydı. Bükil wlttar birigip, bir wltqa aynaladı degen oytwğırdı basşılıqqa aladı. Degenmen, bwl ideyanıñ ömirge eşqanday qatısı joq qoy. Qazir dünie etnikalıq negizde qayta qwrılıp jatır. Keleşek kosmopolitterdiñ sızğan scenariyi boyınşa emes, mülde basqaşa bağıtta damısa şe? Jer üşin, şikizat üşin, baylıq üşin talas-tartıs örşimese, öşetin türi joq. Demek, wlttıq qarama-qayşılıqtar odan äri örşi tüsetin siyaqtı. Köz aldımızda küşti wlt älsiz wlttı ayausız qırıp-joyıp jatır emes pe?

Osınday mädeni procesterdiñ aldın alu üşin, bwqaralıq mädeniettiñ teris äserlerin kemitu maqsatında Qazaqstan Respublikasında köptegen şaralardı jüzege asırğan jön. Olardıñ keybir bağıttarına nazar audarayıq.

Klassikalıq mañızı tömen, wlttıq bolmıs pen psihikağa keri äserin tigizetin öner men muzıkadağı önimder ağımına baqılau qoyu, onı jüzege asıru apparattarın jwmıldıru. Atap aytqanda:

- qala men respublikalıq mañızı bar jäne oblıstardağı atqaruşı organ men mädeniet instituttarınıñ baqılauın küşeytu;

- saraptama jäne aqparattar jinaqtau bölimin jetildiru;

- wlttıq psihologiya men sana-sezimge keri faktorlardı boldırmaudıñ äkimşilik bölimderin jwmıldıru t.b.

Halıqtıñ ruhani jäne fiziologiyalıq twrğısınan damuınıñ birden-bir mümkindigi ömir bolmısın halıq tağdırın beyneleytin mädeni oşaqtardıñ bastı salasınıñ biri, teatr men kino öziniñ bügingi qoğam ömirindegi ornınan qazirgi zaman talabına say wlttıq psihologiya, tärbie beru, estetikalıq qwndılıq sapasın tömendetip aldı. Oğan bastı sebep:

- şeteldik nemese batıstıq kino mädenieti: aşıq pornoönimder, afro-amerikandıq pop muzıkalar, erotikfil'mder, sana-sezim, minez qwlıqqa keri äser etetin qatigez kinoönimder men serialdar;

- Qazaqstandıq teatr jäne kino mekemeleriniñ halıq nazarın özine tartıp alarlıq tuındılarınıñ älsizdigi;

- ärtürli jat mädeniet ürdisterin nasihattaytın beyne taspalardıñ şekteusiz sauda rınogında taraluı;

- kino mädeni oşaqtarı – kinoteatrlardı şeteldik fil'mderdi jarnamalauı men jappay körsetuleri.

Bügingi tañdağı kitap dükenderi men kitap sauda ortalıqtarındağı satılımdağı kitap qorınıñ 90 payızı şeteldik kitaptardı qwraydı. Muzey keşenderinde ekspoziciyalar men wlttıq tarihi mwralardı saqtau men damıtu äli künge deyin keñestik ideologiya şeñberinde qwrılğan ölketanuşılıq bağıttan äri asa qoyğan joq. Osı faktorlarğa säykes kitaphana men muzey isindegi qordalanıp qalğan mäselelerge mınalar jatadı:

- wlttıq ädebi-mädeni körkem tuındılar dağdarısı;

- qazaq tilindegi qoğamdıq ğılımdar ädebietiniñ jetkiliksizdigi;

- kitaphana qızmetindegi aqparattıq jäne internettik katalogtar jüyesiniñ damımauı;

- ğılımi sapası tömen kitaptar qorınıñ köbeyui;

- kitaphanalardağı wlttıq kitap qor jinaqtarınıñ tapşılığı jäne qarjılay qoldaudıñ jetkiliksizdigi t.b.;

- muzey mekemelerinde biliktik ğılımi mamandardıñ azdığı;

- osıdan kelip, muzey isi men muzeytanu ğılımi-ädistemelik ortalıqtarınıñ joqtığı;

- muzeylik jädigerlerdi, öner tuındıların jinaqtaytın qarjınıñ joqtığı jäne t.b.].

Mädeniet negizi men etnostıq jadı arqılı wrpaqtan wrpaqqa beriledi. Bügingi tañda, BAQ arqılı jariyalanatın materialdar men aqparattar şetten tıs  sipatqa ie bolıp otır. BAQ halıqtı, äsirese jastardı mädeni-ruhani basqa arnağa tüsiruge sebepşi bolıp otır. Qazaqstandağı BAQ jüyesindegi telearnanıñ ülesi – 90-95 payız. Al mädeni-ruhani instituttarı damığın elderde BAQ-tıñ sonıñ işinde teleradionıñ üles salmağı – 40-45 payızdı qwraydı. Mäselen, Franciyada francuz tiline audarılğanına qaramastan şeteldik materialdardıñ 15-20 payızdan aspauı zañ jüzinde belgilengen.

Qanday da bir wlt mädenietiniñ tüp-tamırı til ekenin eskersek joğarıda atalğan jäne tömende atalmaq problemalardıñ barlığında da til mäselesi kezek küttirmes özektiligimen ayqındaladı.

BAQ salasındağı jäne jarnama men tele jäne kölik kommunikaciya salasındağı negizgi mäseler:

- baspa teleradio aqparttarı boyınşa aşıq türde  erotikalıq suretter «bäsekeleriñ, qatıgezdik jäne qıru-joyu siyaqtı psihikağa keri äser beretin fil'mder, pop muzıkalarınıñ taraluı;

- qazaq tilindegi basılımdardan orıs jäne basqa tilderdegi basılımdardıñ 20-30 ese köptigi. Eger qazaq halqınıñ wlttıq bolmısınıñ, tiliniñ basqa jerde qalıptaspaytındığın eskersek, bwl procesti de tildegi ekspansiya dep bağalauğa boladı.

- Qazaqstanda BAQ jäne internettik jüye mädeni-ruhaniyat salasında anarhiyalıq, jauapsızdıqtıñ, talğamsızdıqtıñ ordasına aynaldı;

- Qazaqstan respublikasındağı BAQ memleketpen, wltpen müddeles emes;

- jarnamalardağı qazaqşa mätinderdiñ dwrıs jazıluı eskerilmegen, qala bezendiru mäselesinde wlttıq naqış pen qazaq tiliniñ hali müşkil;

- tele jäne kommunikaciya jüyesinde qazaq tilin qoldanudıñ zañdıq norması saqtalınbağan (telefon baylanısı, äue, temirjol, avto beketterinde) t.b., wlttıq park, demalıs orındarı, qonaq üyler qızmetteri qazaqı bolmıs-bitimnen ada derlik;

- memlekettik organdardıñ is qağaz jäne qwjattardı resimdeuleri qazaq tilinde tolıqtay jüzege asırılmağan.

Batıstıq ruhani ekspanciyağa tötep berudegi mañızdı mäselege «orıstildi qazaqtarğa»  wlttıq  ruhtı siñiru jatadı. Bwl top qazaqtıñ qalada ösken, öziniñ wlttıq bastaularınan tıs qalğan, qazaq tilin bilmeytin ne naşar biletinder tobı. Olar qazaqtıñ tilin ğana tüsinbeydi emes, sonday-aq qazaqtıñ tabiğatın da, wlttıq tanım-tüsinigin de bilmeydi.

Jalpı alğanda metamädenietiniñ qalıptasu ürdisterinde jağımdı procester de qatar jüredi. Olardıñ keybirine nazar audarayıq.

Birinşiden, metamädeniet jahandıq mäselelerdi (ekologiyalıq, demografiyalıq, devianttıq, qaqtığıstıq,t.t) şeşude tiimdi röl atqara aladı.

Ekinşiden, düniejüzilik narıqtıq qalıptasuı, tehnologiyalıq auısular, internet jüyesi, aqparat ağını t.b. damuşı elderdiñ ekonomikalıq ürdisin arttıradı.

Üşinşiden, metamädeniet şektelgen mädeni täjiribeni bükil älemge taratuğa mümkindik beredi.

Eñ mañızdısı, metamädeniet tek küş körsetpeu, swhbat, tözimdilik, aşıqtıq jağdayında qalıptasa aladı jäne ğasırlar boyı sozılıp kelgen, Şığıs pen Batıstıñ, Oñtüstik pen Soltüstiktiñ arasında teketiresti kemituge mümkindik beredi.

Mädeniettiñ qazaqstandıq dağdarısınan ötu, jergilikti halıq – qazaq halqınıñ wlttıq bolmısı men mädeni damuınıñ formaciyalarına negizdelgen, jaña zamandıq talaptarğa säykes mädeniet instituttarınıñ qwrılımdarımen oşaqtarın damıtu men jetildiru funkciyaların anıqtaytın, jan-jaqtı zerdelengen twğırnamanı jasau. Ol uaqıttıq-keñistik auqımında mölşerlener bolsa – strategiyalıq maqsat-müddeler men ağımdıq wstanımdar qatarlı bağdarlardan qwralmaq:

Strategiyalıq mindet: til, din, dil twtastığı. Osı üş erekşelikti basqa wlt ökilderiniñ wyıtqısı retinde qoldanu arqılı ıntımaqtastıqtı damıta otırıp, jalpı memlekettik süyispenşilikke jeteleu.

Juıq arada eskeretin, ağımdıq mindetter: qoğamnıñ tınıs tirşiliginde bolıp jatqan qwbılıstardı strategiyalıq mindetter negizinde rettep, baqılap otıru [2].

Qazaqstan Respublikasınıñ mädeni damu twjırımdaması täuelsiz Qazaqstannıñ mädeni damuınıñ derbestigin qamtamasız etu, wlttıq mädeni damuınıñ derbestigin qamtamasız etu, wlttıq mädeni swranıstarı men talaptarın qanağattandıru jäne otarsızdandıru (dekolonizaciyalıq) sayasatın jürgizu mañızdı bolıp tabıladı.

Ädebiet:

1.Nwrswltan Nazarbaev  «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» // IA Total.kz.

  1. Qazaqstannıñ mädeni sayasat twjırımdaması. – Almatı: QazMZI, 2013. – 20 b.

Twrsın Ğabitov, äl-Farabi at. QazWU, filos.ğ.d., professor

Abai.kz

7 pikir