Düysenbi, 21 Qazan 2019
Tarih 15775 2 pikir 31 Qañtar, 2015 sağat 10:52

QIPŞAQ HANDARINIÑ ÄULETİ

 

XI-XIII ğasırlarda qıpşaqtardıñ işinde qanday äulet basqarğanı öte şielenisti mäsele. Bwl swraqqa baylanıstı tarihşı ğalımdardıñ arasında eşqanday bätualastıq joq. Onsız da qıpşaqtardıñ işinde qanşa äulet basqarğanı tüsiniksiz.

Qıpşaq handarı turalı kuälandıratın birqatar tüpki derekter bar. Orıs şejireleri Şarukanid äuleti turalı ayğaqtaydı. Horezm şejireleri Horezmşahtarğa qızmet etken qıpşaq handarı äuleti turalı bayandaydı. Olardıñ geneologiyasın S.M.Aqınjanov jaqsı taldağan [1,220-225]. Nasavi mälimetine say, qıpşaq hanı äuletinen şıqqan Terken qatın yemek tarmağınıñ bayaut ruınan tarağan. Jüzjanidiñ mälimeti boyınşa, ol qıpşaq hanınıñ qızı bolğan. Jüveynidiñ aytuı boyınşa, ol Qañlı ruınan şıqqan. Bwl jerde, Jüveyni qatelesip onı Qañlı ruınan şıqqan Jalal ad-Dinniñ anası Ayşeşekpen şatastıruı mümkin. I.Markvarttiñ aytuı boyınşa, qıpşaq handarınıñ bir äuleti (YUan' qolbasşısı Tutuqtıñ arğa ataları) 1115-1125 jıldarı özimen birge Qıpşaq atauın äkelip, Monğoliyadan Oral taularına qonıs tepken [1,205-206]. P.Pell'o onımen kelispey, Tutuktıñ arğı atası Qwnan qıpşaq etnoniminen emes, bayaut taypasınan şıqqandığın atap körsetti [18,103]. S.M.Aqınjanov bwl közqarastı qoldap: «XII ğasırdıñ basında Qazaqstan jerine qonıs audarğan bayauttar elböri taypasınan şıqqan jergilikti qıpşaq äuletin almastırğan» dep qostı [1,208]. P.Golden XII ğasırda Elböri (Il'bari) taypası Mançjuriyadan Orta aziya men oñtüstik orıs dalasınan kelgen dep payımdaydı [3,28]. O.Pricak Kay äuletine kelmes bwrın Deşti Qıpşaq dalasınıñ batısında Bolıs jäne Saqal, Twğorqan, Qotan kiretin Teter-oba äuleti basqarğan dep esepteydi. Onıñ közqarası boyınşa, Kay äuletine Bonyak pen onıñ wlı Osen' kirgen. 1100 jıldan keyin osı jerge Şarukan bastağan Elböriler äuleti köşip kelgen. 1116-17 jıldar şamasında, O.Pricaktıñ mälimetine say, Elböri äuleti men Kay äuleti bätualasıp, teñ basqaruşığa aynaladı [15,41]. V.Stoyanov Bonyak (ukrain fol'klorında «qırşañqı» dep ataytın) jäne Twğorqan («Tugarin jılan»), sonday-aq, Şaruqan Kay mümkin «jılandar ruı» äuletine kirgen şığar dep esepteydi [15, 44]. Sonday-aq, V.Stoyanov, eşqanday derekke siltemesiz, Bonyaktıñ äkesi Osen' (Asen') bolğan dep jazadı [15,45].

S.M.Aqınjanov: «ündi swltandarınıñ biri XIII ğasırdıñ birinşi jartısında (şındığında XIII ğasırdıñ ekinşi jartısında – J.S.) Wlıq han Adjam Jüzjanidiñ mälimeti boyınşa «elböri hanı jäne yemek şahı» dep jazğan [1,208]. Äri qaray Jüzjanidiñ jazğanında Wlıq han Adjamnıñ äkesi Türkistanda elböri taypasınıñ arasında öte bedeldi twlğa jäne han lauazımına ie bolğandığı aytıladı. Wlıq hannıñ atası «Abarhan Elböriniñ wrpağı bolğan» [1,208-209]. S.M.Aqınjanov Wlıq hannıñ atasın, Mahmwd Qaşğari atap ötken Tabar hanmen teñdestiredi [1, 209]. YA.Pilipçuk: Wlıq han Adjam (ol - Giyas ad- Din Balban) onıñ taypasın monğoldar jeñgennen keyin, qwldıqqa tüsken, Bağdatta satılıp, Delige tüsip jäne öziniñ tuma talantınıñ arqasında Deli swltandığınıñ jasağın basqarıp, 1247 jıldan bastap monğol şapqınşılığına birneşe toytarıs bergen. Eñ soñında, ol Deli swltandığına basşı boldı [11, 76]. Wlıq han - Jalal ad-Dinniñ bwrınğı seriktesi bolğan jäne Rim swltanınıñ qolınan qaza tapqan Wlıq han Adjamnıñ äkesi bolğandığın biz twjırımday alamız [17, 231] [17, 249].

YA.Pilipçuk bir jağınan Abar (Tabar) esimin Elteber titulımen teñdestiredi[11,76]. Ekinşi jağınan, ol P.Pell'onıñ izimen [18,97-103] bwl Abardı Tutuqtıñ wrpağı Kunanmen (Qwnan, Cyuycu) teñdestiredi[10,263].

Bir jağınan, R.P.Hrapaçevskiy Tutuq atauın Qwnan retindegi (Cyuycu nemese Kuçu emes) oqılumen däyekteydi, ekinşi jağınan, Kunyan Kün ruınan dep esepteydi [16,22]. Biz mwnı bwrın sınağanbız [14]. Bwl jerde Qwnandı 1000 jılı öltirilgen Czubudıñ jetekşisi, Tutuqtıñ arğı atası Hunanmen teñdestiru bolaşağı bar twjırım ekenin atap ötken jön [4,168] [16, 26].

Al Abar bolsa 1013 jäne 1015 jıldarı qidandardan[16,26] jeñilis tauıp, keyin qidandar patşa atağına wsınğan Czubudıñ basqa kösemi Ubamen jeñil teñdestirildi [4,170].

Tutuqtıñ ömirbayanındağı Inası bärine tanımal Inalçuk Qayır han, Terken qatınnıñ nemere ağası jäne Monğol-Horezm soğısınıñ sebepşisi ekendigin P.Pell'o atap ötken [18,102-103]. Bwl pikirdi YA.Pilipçuk te qoldaydı [10,260]. Sonday-aq, R.P.Hrapaçevskiy bwl pikirdi eskermey, Inası 1115-1120 jıldarı tuıp, 1208 jäne 1208-1217 jıldarı aralığında qaytıs bolğan dep eseptegenin atap ötken jön. [16,23-24]. Bizdiñ biluimizşe, Terken qatın (Inalçuktiñ bölesi) bayaut taypasınan (Nasavidiñ mälimeti), al Tutıqtıñ nemeresi (Inalçuktiñ tikeley twqımı) de sol rudan (YUan' Şi mälimeti) [1,207], yağni Qıpşaq handığınıñ negizin salğan Qwnannıñ özi de osı bayaut taypasınan bolğan.

Bwl jerde köşpeli halıqtardıñ ru-taypalıq qwrılımın zertteudegi zertteuşilerdiñ qanday metodologiyağa jüginetinine toqtalğan jön. Europalıq tarihnamada bükil halıqtı qwraytın, sol nemese basqa taypanıñ bölinbes bölşegi, kirpişi bolıp qarastırılatın rulıq-taypalıq qwrılımdı zertteude «atomistik» ädis basım. Sondıqtan da biz bwl jağdaydan bayaut, kimek, wran, kay, elböri bir deñgeydiñ taksondarı retinde qabıldanatınan köremiz. Biraq ta bwl jerde özindik erekşeligi bar. Aytalıq, maqalanıñ avtorı wltı boyınşa qazaq, Arğın attı ülken taypağa, Atığay ruına kiredi, onıñ işinde Babasan, al tegi Sabitov. YAğni, bwl jerde 5 deñgeydiñ taksondarı berilgen, jäne olar «atoma» bolıp eseptelmeydi. Däl sonday twstar qıtaylıq derekterde körsetilgen, yağni qidandardıñ basşısı Abaoczi bir mezette Qidan, Ila (taypa - bu), Syalaym (ru - şile), Elyuy (tegi, rudıñ işinde - mile) bolğanı nazar audartadı [9,17]. Sondıqtan, rulardıñ wsaq taraularğa köşpeli bölinu dästürin eskeru arqılı, Elböri, Bayaut, Kay (Wran) sekildi ataulardı qabıldauğa boladı. P.Pell'oniñ özi Tutuqtıñ ata babaları qonıstanğan YUyboli tauları – Elböri ruınıñ qıtaylıq atauı ekendigin boljağan [18,107]. Biz «Terken qatınnıñ tuıstarı» Wran ruına (Kay monğol atauınıñ türkilik köşirmesi) [2,147] qarağanın eskere otırıp, Qıpşaq äuletiniñ kelesidey taksonomiyalıq bölinuin boljay alamız: Wltı –Qıpşaq, Taypa – Kay (Wran), Ru – Bayaut, Rudıñ işinde (äulettiñ atauı) – Elböri.

Sonday-aq, Terken qatınnıñ ağaları retinde: Tağay han [2,145] men Qwmar tegindi atap ötken jön [2,151]. Sonımen qatar, Terken qatınnıñ nemeresi Han swltan Joşı hanğa küyeuge şığıp, birneşe wl düniege äkelgeni belgili. Nasavi bılay dep jazğan: «Mınaday jağday orın alğan: Mwhammad ['Ala' ad-Din] swltannıñ ülken qızdarınıñ biri Han-Swltan Terken qatınmen birge [tatarlar] twtqınğa alınğan. Duşi han onı özine äyeldikke alıp, ol oğan bala tuıp bergen. Duşi han ölgen soñ, ol öziniñ ağası [Djalal ad-Din] swltanğa tatarlar turalı mağlwmat, ondağı jañalıqtar men jağdaylardı bayandağan. Ol swltan Hilattı qorşauğa alğan kezde, Mwhammed swltannıñ atımen jez kök taspen kömkerilgen äkesiniñ jüziginiñ birin jibergen. Bwl elşiniñ odan kelgeniniñ belgisi bolatın. Ol ağasına, al hakan öziniñ balalarına Qwrandı üyretuge bwyrıq bergenin jetkizgen» [17,224].

A.N.Ivanov Nazavi men Muiiz äl-Ansabtıñ mälimetteri negizinde, Joşınıñ Han-Swltannan balaları Berke, Berkeçar, Böri dep boljaydı [6,106]. Biz bwl boljammen kelisemiz, biraq üşinşi wlı Böri emes, Buda [13,164]. Sonday-aq, Osman swltandığınıñ äuleti Kay ruınan şıqqandığı, al Osmannıñ atası Evfrattı kesip öterde suğa batıp ketkeni de ayqın. Osmannıñ arğı ataları Jalal ad-Dinniñ (horezmdikter) jasağınıñ qwramında jäne Deli Swltandığında bilik etken Wlıq han adjam sekildi Qıpşaq handarı tarmağınıñ ökili bolğanın boljay alamız. Bwl jerde bizdiñ mämlük swltanı Qwttızdıñ geneologiyasımen kelispeuşiligimizdi ayta ketken jön. Z.M.Buniyatovtıñ qwndı derekter boyınşa Qwttız (sonımen birge Mahmwd dep te atağan) Jalal ad-Din qarındasınıñ wlı, al onıñ äkesi Jalal ad-Dinniñ äkesi jağınan (äkesi jağınan nemere ağası) ağasınıñ balası äldebir Mamdwd [2,195]. Alayda, Z.M.Buniyatovtıñ geneologiyalıq kestesinde Han-swltannıñ balası retinde Qwttız körsetilgen (yağni Berke, Berkeçar jäne Budanıñ nemereles ağası) [2,223]. Bizdiñ oyımızşa, Han-swltannıñ küyeui äldebir Mamdud emes, sebebi onıñ Joşığa deyingi küyeui Qarahan äuletinen samarqandıq Usman swltan bolğanı belgili, sondıqtan, onıñ anası Djalal ad-dinniñ basqa qarındası [2,76]. 1212 jılı Han-Swltannıñ talap etui boyınşa Qarahan äuletiniñ barlıq ökilderimen birge Usman ölim jazasına kesildi[2,78]. Sonday-aq, Qwttız YUan' Şi dereginde Batıs jorığında Jebe men Sübedeyden talqandalğan Qañlı halqınıñ basşısı Hotosı han retinde ataluı äbden mümkin [5,223-224].

S.M.Aqınjanov Qıpşaq äuletiniñ batıstıq bwtağınıñ geneologiyalıq baylanıstarın qarastırğan. 1082 jılı Şaruhan men Sügirdiñ äkesi Osen' qaytıs bolğan. Şaruhannıñ wldarı Otrok pen Sarçan. Otraktıñ wlı Koñşaq bolğan. Qoñşaqtıñ wlı YUriy bolğan [1,138-139]. Gurandohta Otraktıñ qızı jäne IV David Qwrılıstıñ äyeli bolğan [1,144]. Şarukandıqtar «jılandı taypağa» jatatının S.M.Aqınjanov däleldegen [1,139-144].

Belgili bolğanday, 1108 jılı YUriy Dolgorukiy 5 bala tuıp bergen (sonıñ işinde Andrey Bogolyubskiy bar) qıpşaq hanı Aep Aseneviçtiñ [7,30] [12,213] qızı Annağa üylenedi [7,31]. Sonımen qatar, 1151 jılı orıs knyaz'derimen şayqasta qaza tapqan Bonyaktiñ wlı Sevenç te belgili [12, 220].

S.G.Klyaştornıy Asendi bulgar äuleti dunay qıpşaqtarınan şıqqan dep esepteydi Qıpşaq handarı (Osen'niñ wrpaqtarı) äuletiniñ janama bwtağı boluı äbden mümkin [8,141].

Bizdiñ oyımızşa, är türli derekterde Aep, Bonyak, Şarukannıñ äkesi retinde körsetilgen Osen' men Asen' - bir adam bolğan, sondıqtan osı üş han men Sügir Osen'niñ balası bolğan. O.Pricaktiñ pikirinşe, Aep Kay-obanıñ bwrmalanğan türi [3,25]. Bizdiñ payımdauımızşa, Osen' men Alp-Kara Wran - Czubu basşıları Qwnan men Abardıñ wrpaqtarı bolğan. Czubu, bizdiñ pikirimizşe, qidan derekterinde Qimaqtar (Kumostar) dep atalğan.

Joğarıda aytılğandardıñ negizinde, tömende Batıs (Alp-Qara Wran bwtaqtarı) pen Şığıs (Osen' wrpaqtarı) tärizdi Qıpşaq handarı äuletiniñ genealogiyalıq kestesi  körsetiledi.

 

Jaqsılıq  SÄBITOV.

 

Abay.kz

 

 

Qoldanılğan ädebietter tizimi:

1. Aqınjanov S. M. «Kıpçaki v istorii srednevekovogo Kazahstana» Almatı. Ğılım, 1995. 296 c.

2. Buniyatov Z.M. Gosudarstvo Horezmşahov-Anuşteginidov 1097-1231. Moskva. Nauka. 1986. 248 s.

3. Golden P. K voprosu o proishojdenii plemennıh nazvaniy kıpçakov. //Kıpçaki Evrazii: istoriya, yazık i pis'mennıe pamyatniki. Sbornik materialov mejdunarodnoy nauçnoy konferencii, posvyaşennoy 1100-letiyu Kimekskogo gosudarstva v ramkah Dney tyurskskoy pis'mennosti i kul'turı. Astana, 2013. S. 22-36. 

4. Gumilev L.N. Poiski vımışlennogo carstva. Legenda o «gosudarstve presvitera Ioanna» Moskva. Di-Dik 1993. 480 s. 

5. Zolotaya Orda v istoçnikah. Tom 3. Kitayskie i mongol'skie istoçniki. Moskva. CIVOI. 2009. 336 s.

6. Ivanov A.N. «K voprosu o priçinah prinyatiya islama zolotoordınskim hanom Berke»//Zolotoordınskaya civilizaciya. Sbornik statey. Vıpusk 2. – Kazan': Institut istorii im. Ş.Mardjani AN RT, 2009. S. 103-107.

7. Katançiev S. T. Aleksandr Nevskiy — pravnuk kıpçakskogo (poloveckogo) hana Kotyana. Nal'çik: El'brus, 2008. 248 s.

8. Klyaştornıy S.G., Savinov D.G. Stepnıe imperii drevney Evrazii. Seriya: Istoriçeskie issledovaniya Sankt-Peterburg Filologiçeskiy fakul'tet SPbGU 2005. 346 s. .

9. Kıçanov E.I. O ranney gosudarstvennosti u kidaney//Central'naya Aziya i sosednie territorii v srednie veka. Istoriya i kul'tura Vostoka Azii. Novosibirsk. Nauka. 1990. C. 10-24.

10. Pilipçuk YA.V. Mongol'skoe zavoevanie koçeviy vostoçnıh kıpçakov// Tyurkologiçeskiy sbornik. 2009-2010. Tyurkskie narodı Evrazii v drevnosti i srednevekov'e. Moskva: «Vostoçnaya literatura». 2011. S. 259-288.

11. Pilipçuk YA.V. Politiçeskaya i voennaya istoriya kıpçakov v Indii v XIII v. //Voennoe delo koçevnikov Kazahstana i sopredel'nıh stran epohi Srednevekov'ya i Novogo vremeni. Astana, 2013. S. 70-79.

12. Rasovskiy D.A. Polovcı, çernıe klobuki: peçenegi, torki, berendei na Rusi i Vengrii (rabotı raznıh let). Moskva. CIVOI, 2012. 240 c.

13. Sabitov J.M. Berke i ego pravlenie v Zolotoy Orde// Voprosı Istorii i arheologii srednevekovıh koçevnikov i Zolotoy Ordı. Sbornik nauçnıh statey pamyati V.P. Kostyukova. Astrahan'. Izdatel'stvo «Astrahanskiy universitet». 2011. S. 164-169

14. Sabitov J.M. Recenziya na monografiyu Hrapaçevskogo R.P. Polovcı-kunı v Volgo-Ural'skom mejdureç'e (po dannım kitayskih istoçnikov)// v peçati

15. Stoyanov V. Drakonı i el'birı v kumansko-kıpçakskom mire. Variacii po teme strukturirovaniya jilogo prostranstva//Kıpçaki Evrazii: istoriya, yazık i pis'mennıe pamyatniki. Sbornik materialov mejdunarodnoy nauçnoy konferencii, posvyaşennoy 1100-letiyu Kimekskogo gosudarstva v ramkah Dney tyurskskoy pis'mennosti i kul'turı. Astana, 2013. S. 37-47. 

16. Hrapaçevskiy R.P. Polovcı-kunı v Volgo-Ural'skom mejdureç'e (po dannım kitayskih istoçnikov). Moskva: CIVOI. 2013. 128 s.

17. Şihab ad-din an-Nasavi. Sirat as-sultan Djalal ad-Din Mankburnı. Moskva. Vostoçnaya literatura. 1996. 290 s.

18. Pelliot P. Hambis L. Histoire des campagnes de Gengis Khan, Chen-wu ts’in-tcheng lou. traduit et annote par Paul Pelliot et Louis Hambis, t. I, Leiden, 1951. 490 p.

2 pikir