Düysenbi, 21 Qazan 2019
Bilik 5598 0 pikir 31 Qañtar, 2015 sağat 11:09

WLT MWRATI – BİRLİK!

Täuelsiz el bolğanımızğa da 23 jıl tolıp otır. Tarihi twrğıdan alğanda, ärine, tük te emes. Biraq qazaq halqı üşin bwl öte  mañızdı jıldar, öte mañızdı uaqıt. Meni tolğandırıp otırğan mäsele – qazirgi jiırmadağı jastar eluge kelip el tizginin alğanşa, osı täuelsizdigimizdi saqtay alamız ba?

Bwl oy meni ğana emes, qazirgi jağdaydı oy eleginen ötkizip, el bolaşağına alañdaytın ärbir qazaqtı mazalaytını anıq. Sebebi, täuelsiz elde ömirge kelip, basqaşa ömirdi köz aldına elestete almaytın wrpaq qana täuelsizdigimizdiñ bayandı boluına tolıq müddeli boladı dep oylaymın. Qazir bilik basında otırğandar da, qoğamnıñ türli salasındağı belsendiligimen tanılıp jürgen azamattar da, odan qalsa qarapayım halıqtıñ basım böligi de - keñes däuirinde ömirge kelip otarşılıqtıñ azdı-köpti «dämin tatqandar». YAğni, sırtınan täuelsizdigimiz üşin öñeş jırtıp qanşalıqtı ayqaylasa da, onıñ miınıñ bir tükpirinde jatqan otarlıq kezeñdegi täp-täuir ömir turalı esteligin, komp'yuterdiñ jadınan bir nükteni basıp joyıp tastağanday öşirip tastay almaysız. "Keñes däuirinde tärtip bar edi, ömir tınış edi, jastarğa barınşa jağday jasalğan edi" degen sarındağı äñgimeler äli künge deyin aytılatını eşkimge de jasırın emes. Meniñ aytayın degenim, eki däuirdegi ömirdi salıstıru emes, jaman aytpay jaqsı joq degendey, Qwday betin aulaq qılsın, biraq el basına kün tuıp, täuelsizdigimizdi qolımızğa qaru alıp qorğaytınday kün tua qalğan jağdayda, köpşiligimizdiñ boyımızda "soğısqannan ne payda, bireuge täueldi bolıp ta jaman ömir sürgen joqpız ğoy" degen satqın oy qılañ ete qalmay ma degen küdik. Bwl äñgimeniñ barlığı sayıp kelgende qazirgi qazaq wltınıñ bolmısına kelip tireledi.

Büginde birqatar sarapşılar Ukrainadağı kikiljiñ ukraindardıñ nağız tolıqqandı wlt bolıp qalıptasuına türtki boldı dep twjırım jasauda. YAğni, ukrain halqı özderiniñ wlt retinde jaña beleske köteriluine sebepker bolğan Putinge rahmet aytularına da boladı. Ärine, Ukrainağa jasırın äskerin aydap salıp, qitwrqı soğıs jürgizip, talay adamdı ajal qwştırğanımen qoymay, ötirikti şınday, şındı qwday wrğanday etip aqparattıq soğıs ta jürgizip otırğan Putinge eşbir ukrainnıñ alğıs ayta qoyuı ekitalay. Alayda, bastarı birigip, wlttıq sezimderi jañaşa oyanğan ukraindardı endi Resey de, basqa jau da jeñe almaydı. Ärine, Putindey ambiciyası şekten tıs, keudesine nan pisken prezidenti twrğanda azuı altı qarıs Resey bwl soğısta uaqıtşa jeñiske jetui de mümkin. Tipti Ukraina aumağın tügel jaulap aluğa da Reseydiñ äleueti jetedi (mwnday scenariydiñ orın aluı ekitalay, mwnıñ Reseyge de keregi şamalı). Biraq, uaqıt öte kele, ukraindar öz degenine jetip, Euroodaq pen NATO-ğa kiruge mümkindik aladı. Al öz tağdırın özderi şeşuge tırısqan ukraindardı «wltşıldar», «banderovşıldar» dep ayıptap, olardı erkinen tıs «emdeuge» kirisken orıstardıñ özine kelsek, däl qazirgi kezeñde olardıñ özi wltşıldıq auruına şaldıqqan siyaqtı. Jalpı wltşıldıq dertimen büginde örkenietti dep sanalatın francuzıñ da, nemisiñ de, japonıñ da, ital'yanıñ da kezinde bir auırıp şıqqan. 

Bärin ayt ta birin ayt, kezinde wltşıldığı asqınğan francuzıñ men nemisiñniñ keudesindegi jeligin basıp, täubasına keltirgen orısıñnıñ bügingi tañda öziniñ wltşıldığı barınşa asqınıp twrğanı jasırın emes. Eñ qauiptisi, bwl mäsele bükilwlttıq deñgeyge köterilgen siyaqtı. «Biz orıspız, Qwday bizben birge», «Biz orıspız, bizdiki haq» siyaqtı orıstıñ erekşe wlt ekendigin däripteytin wransımaqtardıñ qalıñ orıstıñ arasında keñinen qoldau tauıp jatqanı osığan ayqın dälel.

Ärine, mwnday jağdayda bizdi birinşi kezekte tolğandıratını - qazaqtıñ jağdayı. Körşisin sıylauğa beyim qazaqqa Resey men Qıtay siyaqtı eki birdey alıp körşi sıylağan Qwday halqımızğa olardıñ qaharınan qorğanatınday bir qasiet nemese bir mümkindik sıylaytın şığar degen ümittemin. Kezinde jartı älemdi bağındırğan Şıñğıshan Japoniyanı basıp alu üşin attandırğan birneşe mıñ kemesin küyretken teñiz dauılın japondar «qasietti dauıl» dep atap, äli künge deyin şükirlik etse, Mäskeuge deyin jetken Napoleon men Gitler äskeriniñ aptığın basuğa da Reseydiñ qıtımır qısı men sarışwnaq ayazınıñ septigi az bolmağanı bärimizge ayan (mwnı orıstardıñ özderi ğana moyındağısı kelmeydi). «Saqtansañ saqtaymın» degizip, Qwdaydıñ da auzına söz salıp qoyğan qazaq üşin däl qazir tek Qwdayına senip otıra beretin zaman bolmay twr. Bayı tastağalı otırğan dolı qatınnıñ küyin keşip otırğan Reseyden qazirgi kezde neni de bolsa kütuge boladı. Mwnday jağdayda qazaqqa ne isteu kerek? Wlt retinde birinşi kezektegi mindet osınday qısıltayañ uaqıtta täuelsizdikti, eldiñ twtastığı men tınıştığın saqtap qalu. Qazirgi uaqıt bwl - «mıñ ölip, mıñ tirilgen» halqımızdıñ bolaşağın ayqındaytın şeşuşi kezeñ. Bwl qazaq üşin ülken sın. Osı sınnan aman öte bilsek, bwl wlt sanasın jaña bir beleske köteruge septigin tigizer edi.

Memlekettiligi tarihtıñ tereñ qoynauınan bastau alatın qıtaylarda «Bäri de aspan astında» degen keremet naqıl söz bar. Bügingi tañda bükil qazaq osı sözdiñ mağınasına üñilip, boylarına siñirip qana qoymay, onı ömirlik qağida etip aluları tiis. Bwl sözdiñ astarı özderin «Aspan astı eli» dep ataytın Qıtayda sen kim bolsañ ol bol, tipti qılmısker bolsañ da bir qağidadan attap ketpeuiñ kerek. Ol - memlekettilik pen täuelsizdik, qalğanınıñ barlığı ekinşi kezektegi mäseleler. Bwl qazaq üşin de öte özekti mäsele, yağni ruğa, jüzge, jerge odan qalsa, «şalaqazaq» pen «taza qazaq», «dala qazağı» men «qala qazağı», «oñtüstik», «soltüstik» jäne «batıs» qazağı, «oralman» siyaqtı mıñ-san sebeppen bölinip alıp, qırıqpışaq bolıp qırqısuğa qwmar halqımız üşin, onıñ işinde ärbir qazaq üşin sözsiz bas iip, moyındaytın bir qağidası boluı kerek. Ol qağida – qazaq eliniñ täuelsizdigi men twtastığı. Eñ bastı da negizgi qağida osı boluı tiis.  

Bilikti qoldaytındar bar, jaqtırmaytındar bar, biraq bwl qazirgi uaqıtta asa mañızdı emes. Bastısı elimizdiñ erteñi jolında bir maqsatqa jwmıla bilu, al qazirgi uaqıttıñ halqımızğa qoyıp otırğan talabı onsız da sınıqtan sıltau izdep, aynalasındağı şağın elderge tiiserge qara tappay otırğan Reseymen qarım-qatınasta Abay atamız aytqanınday aqırın jürip, anıq basu. Ärbir qadamdı jeti ölşep bir pişip, Reseydegi keybir belsendilerdiñ arandatuına boy bermey, beynelep aytsaq, betegeden biik jusannan alasa bola twrudan basqa jol joq siyaqtı. Sebebi, aşığın aytar bolsaq, eger qazir alda-jalda Reseymen arada äskeri kikiljiñ bola qalsa, Resey tarapınan Qazaqstandağı orısıñ ğana emes, qazaqtıñ da bir böligi öz erkimen ötip ketui ıqtimaldığın ökinişke oray, eşkim de joqqa şığara almaydı. Mwnday soğısta biz äskeri twrğıdan ğana jeñilip qoymay, aqparattıq twrğıdan da bıt-şıtımız şığıp jeñiluimiz ğajap emes. Sebebi, Qazaqstannıñ aqparattıq keñistigindegi Reseylik BAQ-tıñ röli öte mığım ekendigi barşamızğa belgili. Tipti, qitwrqı aqparattıq sayasat arqılı qazaqtıñ arasına lañ salıp, qazaqtı qazaqqa qarsı qoyuı mümkin. Onday jağdayda täuelsizdigimiz «kaput» bolıp qana qoymay, wltımızdıñ bolaşağına qauip tönedi. Ärine, qwday mwnday jağdaydıñ betin aulaq qılsın, mwnı jazıp otırğan sebebim eşkimdi de qorqıtıp-ürkitu emes, tek onsız da şıdamdı qazaqtı sabırlılıqqa şaqırıp, bügingi qalıptasıp otırğan jağdaydıñ qanşalıqtı beymaza ekendigin jete tüsinsin degen tilek qana.   

Tarihqa üñile ketsek, kezinde otarlauşılarğa barın salıp qarsılasqan tumısınan jauınger ündis taypalarınıñ basım böligi qazir joyıludıñ az-aq aldında twr, al keybir taypalardan basqası negizinen otarlauşılarğa bas iip, bağınğan Afrikanıñ halqı qazir 1 milliardtan asıp, täuelsiz memleketter sanı 50-ge jetip otır, odan qalsa, Mwhammed payğambarğa karikatura salıp, kelemejdeudi ermekke aynaldırğan Europada nemese Amerikada afrikalıq negrdi kelemejdey qalsañ, basıñ bälege qaldı dey ber. Mwnday mısaldardı Ündistan men Qıtaydıñ tarihınan da keltiruge boladı. Tüyindeytin bolsaq, biliktiñ, odan qalsa ärbir azamattıñ qazirgi uaqıttağı mindeti – bwl halqımızdı soğısqa, kikiljiñge wrındırmay aman alıp qalu. Erteli-keş bwl jağday da öter, Resey de sabasına tüser, äli-aq halqımız üşin mamırajay zaman tuar.

Orıstıñ aytqanına könip, aydağanına erip jüre beruimiz kerek pe, onday täuelsizdiktiñ ne keregi bar deytinder de tabılar. Ärine qol qusırıp, qarap otırmay eldigimizdi nığaytu jolında keşendi şaralar atqaru kerek. Öz basım, eldigimizdiñ irgesin bekitu üşin üş bağıtta jwmıs isteu kerek dep sanaymın.

Birinşisi, wlttıñ, halıqtıñ basın biriktiretin ortaq ideyanı qalıptastıru jäne onı ärbir azamattıñ boyına siñire bilu. Elbasımız wsınğan «Mäñgilik el» ideyası osı talapqa tolıq säykes keletin nağız qoldauğa twrarlıq bastama dep oylaymın. Ärbir azamattıñ jüreginde osı ideyanı wyalatu üşin elimiz eñ äueli aqparattıq täuelsizdikke qol jetkizu kerek sekildi. Küni-tüni damıl tappay, sanamızdı qalay bolsa solay bilep jatqan orıs tildi arnalardan birtindep qwtılğan jön. Äytpese, öz elimizde öz sayasatımızdı halqımızdıñ sanasına jetkize almaytınday jağdaydan alıs emes siyaqtımız. Sonday-aq bwl ideyanı mektep bağdarlamasına da engizip, balalardıñ sanasına qwya beru kerek.

Ekinşisi, qazaq tiliniñ märtebesin köteru, ärine, bwl täuelsizdik alğalı ayta-ayta tilge süyel şığıp, esti-esti qwlaq jauır bolğan mäsele. Biraq bwl mäseleni şeşuge jaña qırınan kelu kerek siyaqtı. Kezinde Elbasınıñ «är qazaq bir-birimen qazaqşa söylessin» degen ündeuin nege jañğırtıp, sonı orındaudı bükil wlt bolıp qolğa almasqa? Bwl üşin qazaqtıñ ar-namıs kodeksin äzirlep, onıñ bastı qağidası retinde ärbir qazaqtıñ bir-birimen qazaq tilinde söylesui tiistigin basa körsetsek, nätije şığadı dep ümittenemin. Onıñ üstine atalğan kodeksti äzirleu jäne onı halıq arasında keñinen nasihattaudı, memleketke jüktemey-aq, qazaq tiline janaşırlıq tanıtıp jürgen qoğamdıq wyımdardıñ birine jüktese de boladı. Qazaqtar bir-birimen tek qazaq tilinde söylese bastasa, onda tilimizge basqa wlt ökilderi de qwrmetpen qaraytın edi.

Üşinşisi, halqımızdıñ sanın köbeytu, memlekettiliktiñ negizgi twtqalarınıñ biri – halıqtıñ sanı, dälirek aytsaq, halıq sanınıñ köptigi. Sanı köbeygen sayın qazaqtıñ da mereyi öse tüsedi. Demografiyalıq sayasattı tek memlekettiñ qoldauımen ğana tiimdi jürgizuge boladı. Sondıqtan da bilik basındağılar täuelsizdigimizdiñ bayandılığına müddeli bolsa, qazaqtıñ ösuine barınşa jağday jasauı tiis. Ärine, däl qazirgidey ekonomikalıq dağdarıs twsında memlekettiñ bwğan şaması da kelmes, biraq demograf Maqaş Tätimov ağamız wsınğanınday belgili jastan asqan boydaqtarğa salıq engizu arqılı da bwl mäselege türtki boluğa boladı. Sonday-aq, jañbırsız jazda tartılıp qalğan özen siyaqtı toqtap qalğan oralman köşin de qayta jañğırtsaq nwr üstine nwr bolar edi. Toq eterin aytsaq, demografiya mäselesi ünemi memleket nazarında boluı tiis.

Toqsan auız sözdi tobıqtay tüyinder bolsaq, atalğan üş bağıttı eldigimizdiñ üş twtqası dep alıp, osı üş twtqanı nığayta tüsuge ärbir qazaq wmtılsa, şınında da uaqıt öte kele, mäñgilik elge aynalarmız.  

Bimahanbet Asanov.

 

Abay.kz

0 pikir