Senbi, 14 Jeltoqsan 2019
Mäyekti 5235 0 pikir 3 Aqpan, 2015 sağat 12:26

KİNÄZ

Birinşi kurstıñ studentimiz. Jazğan öleñiñniñ bağasın Ädil Botpanov beretin kez. Äy, biraq bağasın beredi degennen göri «janazasın şığaradı» degen dwrıstau şığar, sirä. Qırtiıp otırıp, kirpigin qaqpağan küyi, betiñe qarap: «Erunda» degende tura toğızınşı qabattan sekirip ketkiñ keledi...

Bir küni Ädil joqta öleñ oqıldı. Kimdiki ekeni esimde joq, bir ädemi öleñge jwrt jappay qol soqqan sätte Botpanovtıñ tizesi batıp qalğan bireu: «Ädil qalay qarar eken...» — dep qalğanı. Kenet ünsizdik ornadı. Birtürli ünsizdik. «Nemene, jaqsı öleñdi  Ädil ğana tani ma eken? Dau joq, mıqtı öleñ!» — degen senimdi dauıs şıqqanda bärimiz jalt qaradıq.  «Ras-au, Ädil de et pen süyekten jaralğan pende emes pe?». Sanamızda osı oy jılt ete qaldı. Jılt ete qalğan joq, boyımızdağı senimdi de oyattı. Qalamın tastap ketkender qayta qolğa aldı.

Älgi dauıstıñ iesi Qazıbek Qwttımwratwlı edi. Wzamay Qazıbektiñ mahabbat lirikasın QazMU-dıñ qızdarı jatqa oqitın boldı. Ädette qızğa qolı jetpegen adamnıñ südini qaşıp jüruşi  edi ğoy, bwnıki bölek:

Sen meniñ armanım eñ, tömendeme!

Basıñdı ie körme ölerde de.

Boyımnan bir osaldıq körer bolsam,

Senen körem.

 

Jwldız bolşı, seni izdep kökke ketem,

Jigersiz bop jasıñdı tökpe beker.

Senen de bir osaldıq körer bolsam,

Ökpeletem!

Özi kekireyip jürgen qız mınadan keyin qalay qaraydı, ä? Qızdardıñ bäri «tömendemeytin» «ädet» taptı...  

«Poeziyanıñ mahabbatpen bastalıp, parasatpen ayaqtalatını» (Mwqağali) ras qoy. Öleñniñ birinşi bağasın beretin — qızdar. Äsirese jastıq şaqta jırımen arulardıñ jüregin jaulağısı kelmeytin aqın joqqa tän. Osı twrğıda Qazıbektiñ köbimizden atı ozdı. Toqsanınşı jıldardağı qara boyau köbirek jağılğan öleñderdiñ işinde onıñ säuleli lirikası tünektiñ işindegi jap-jarıq älem siyaqtı edi. Sondıqtan da onıñ:

Ötti ğoy künder qanşama,

Baqıtımbısıñ izdegen?

Kögildir köktem bolsa da,

Köziñnen ılği küz körem.

 

...Jas janıñ japa şekken be?

Köñilden ketsin twman oy.

Kögildir mınau köktemde,

Kürsinip jüru künä ğoy!

nemese:

Qaytalay berem sözimniñ nesin,

Mendegi jaydı öziñ bilesiñ.

Künim bop tañda oyatasıñ da,

Ayım bop tünde köz ildiresiñ, — deytin  öleñderi  studentter arasındağı «veşirlerde» jii oqılatın.

Qazirgidey äleumettik jelileri, sayttarı men portaldarı, qaptağan gazet-jurnaldarı joq ol zamannıñ «auditoriyası» — sol «veşirler» edi. Al sanaulı gazet-jurnalğa şığu tipti qiın edi, talap qattı bolatın. Baspasözde öleñderi men äñgimeleri şıqqandardıñ esimin külli respublika jwrtşılığı biletin. Qazıbektiñ sol twsta «Aq jelkenge» şıqqan toptaması jastardı biraz şulattı.

Osı arada alğa ozıp, ayta ketetin bir jayt bar. Büginde belgili aqın, sol kezde mwrtı endi ğana tebindep kele jatqan bozbala, dälirek aytsaq, mektep bitirgeli jürgen ören Däuren Berikqajıwlı Äliya esimdi qızğa ğaşıq boladı. Qos ğaşıqtıñ bar äñgimesi ädebiettiñ aynalası bolsa kerek. Däuren Äliyanıñ suretin salıp äurelenip jürgende älgi swlu da öz sezimin jurnaldan qiılıp, däpterge ädemilep japsırılğan öleñdermen jetkizipti. Kimniñ öleñi deysiz ğoy?! Qazıbektiñ «Aq jelkenge» şıqqan öleñderi! Ärine, süyiktisiniñ auzınan şıqqan ärbir söz än bolıp estilip jürgen äybat künderde Däuren ol öleñderdiñ avtorı turalı tipti oylamağan da. Tek jıldar öte kele äleumettik jelige sol jırlardı jariyalap, egesine izdeu saldı. Taptı.  Al segizinşi klasta oqitın «şöpjelkeniñ» däpterine «enip» ketken Qazıbektiñ öleñderi tek Däuren men Äliyanıñ arasında ğana «tilmaş» bolmağanı anıq!

Sırbaz Jaras Särsegi, Ämirhan Balqıbek, Sağındıq Rzahmetov, Mwrat Tileubergenov sekildi perileri, jwrttıñ bärin bauır köretin, añqıldaq Abılay Sabdalini, jüziktiñ közinen ötetin, pısıq Amanbek Süleymenovi, küy tartqanda, sezimtal qızdardı bir jılatıp, bir küldiretin Ğani Qalmahanovı bar Qazıbekterdiñ kursı öte wyımşıl boldı. Birtoğa, u-şudan boyın meylinşe alıs wstaytın, jwlqınıp öleñ de oqımaytın Qwttımwratwlınıñ birtürli mısı bar edi. Säl birdeñe bolsa, közi aqilanıp şığa keletin jındılar da odan imenip twratın. Ol jwrt qırıq pışaq bop jatatın ädebi daularğa da köp aralaspaytın. Biraq anda-sanda aytatın pikiri ornıqtı, nıq edi. Oyın eşkim talasa almaytınday etip mıqtı tüyindeytin. Al endi «qımız üstindegi» bitpeytin qırqıstıñ kezinde jımiıp qoyıp, otıra beretin.

Kanikulğa ketkende Qazıbek pen Batırbolat bizge ılği taba almay jürgen kitaptarımızdı äkelip beretin. Onıñ sebebi Almatıda tez ötip ketetin kitaptar oblıs ortalıqtarındağı kitap dükenderinde bolatın.

Dostıqqa barınşa adal Qazıbekke senbeytin adam joq-tın. Jigitterdi bılay qoyğanda, qızdardıñ özi eşkimge aytpaytın sırın oğan aşatın. Ol sır saqtaytın qoyma siyaqtı edi. Tek keyin ana qızdardıñ özderi «aytıp qoymağanda» onıñ işinde ne jatqanın eşkim bilmes edi...

Jastıq şaqta adam albırt keledi ğoy. «Al kettik...» degende ere qoymaytın jas az. Ayaq astınan kürt köterilip, Tarazdağı Maraltaydıñ şığarmaşılıq keşinen bir-aq şıqqandardıñ işinde Qazıbek te boldı. İşinde Ämirhan, Sağındıq, Qazıbekter bar top 1992 jılı Semeydegi Tınıştıqbek ağasına da arnayı barıp, sälem berip qayttı. Sol kezde atağı dürildep twrğan aqınğa amandasıp kelgen olar biz üşin pirge qol berip qaytqan müritten kem köringen joq. Ağalarınıñ äñgimesin aptalap, aylap ayttı.

Jalpı toqsanınşı jıldarda bwrınğı asta-tök baraqat ğwmır ayaqtalıp, şın mäninde tirşilik üşin küres bastaldı. Sol kezdiñ qiındıqtarına şıdamay, «erden auıp qalğandar» köp. Bizdiñ köz aldımızda birge jürgen jigitter ekige ayırıldı — bireuleri zaman ıñğayımen kommerciyanıñ jalına jarmassa, ekinşileri äli de bilim aluğa wmtıldı, erteñgi künge sendi. Qazıbek, ärine, soñğılarınıñ qatarında boldı. Ol sol kezde-aq özin-özi jetildiruge, ruhtı şıñdauğa qattı män berdi. Osı bağıttağı ädebi şığarmalardı, tanımdıq dünielerdi izdep jürip oqıdı, özgelerge de oquğa keñes berdi. Onımen äñgimelesken adamnıñ boydağı senimi oyanıp, qayrattanıp şığatın. Sodan da bolar, Qazıbekti töñirekteytinder, oğan arqa süyeytinder köp edi.

Bwrınğılarda da bolğan, bizdiñ qatarımız da biraz «auırğan», qazirgi jastarda da bar bir «dert» — batıs ädebietine şekten tıs elikteu. Al Qazıbek şığıs ädebietine köbirek den qoydı. Qazaq ädebietiniñ bastaularına üñildi. Sol üşin arab grafikasın, töte jazudı meñgerdi.  

Küläş Ahmetovanıñ «Bizdiñ zamannıñ aruları öleñge aynalmadı...» degen mazmwndağı öleñi bar. Ärine, qay zamanda da arularğa jır arnaladı ğoy, aqınnıñ aytıp otırğanı Mäjnünniñ Läylisi, Nizamidiñ Appağı siyaqtı adamzat tarihında qalğan körkem obrazdar bolsa kerek. Sol öleñniñ bir jolında Küläş apay: «Keşir, biraq Jwmatay sen estesiñ...» — deydi. Rasında da, Jwmatay sözben qalağan Läylä obrazı — HH ğasırdağı qazaq aruına qoyılğan ğajap eskertkiş. Toqsanınşı jıldarda Almatıdağı jastardıñ arasında Jwmataydı oqımağan, oğan eliktemegen talapker aqın az. Al Qazıbek ol turalı keremet maqala jazdı. «Qazaq ädebietinde» «Qazaqı Mäjnün» degen taqırıppen aqınnıñ elu jıldığına arnalğan toptamada jarıq körgen bwl maqala ädebiettanuşılardıñ nazarın audardı. Jwmatay poeziyasınıñ taqır jerge ösken dän emestigin, onıñ bastauı sopılıq poeziyanı türlentken Şığıs şayırlarında jatqandığın däleldey kele, Qazıbek büy deydi:  «...Jwmataydıñ jırların joğarıda atalğan şığıs şayırlarınıñ şığarmalarımen salıstıra qarağanda, özara ündese altın arqaudı körgendey bolamız.

Men Şirazdıñ päk swluın Täñirime teñer em,

Bir meñine Samarqan men Bwqaranı berer em,  — dep şalqitın Hafiz jırlarındağı sezimmen Jwmataydıñ özekjardı mahabbatı tipti bauırlas.

Hafiz:

Düniede bäri qirar, bärin qaudan şöp basar,

Qwlata alar küş joq biraq mahabbattıñ sarayın.

Jwmatay:

Sağan degen mahabbatım mıñ jerden,

Men ölsem de ölmeytwğın türi bar.

Hafiz:

Qatal qıstıñ qaharınan qorğanış ta izdemen,

Qwştarlıqtıñ qızulı otı — meniñ ıstıq mekenim.

Jwmatay:

Qwy tügel mwzdı mwqit suın äkep,

Köñilim sonda ğana suır mümkin.

Hafiz:

Jüregimdi otqa salıp küydiresiñ qaşanğı,

Qaşanğı endi şıjğırasıñ may sekildi eritken?

Jwmatay:

Örtey-örtey işim meniñ qıp-qızıl,

İşime endi jabamısıñ tandır nan?

Tuğannan mwsılmandıq salt-dästürde tärbielenip, ğwmırı Alla jolında ötken Hafiz:

Namazğa wyıy bergende elestep ketti qabağıñ,

Sol-aq eken qaldım wmıtıp namazdıñ bar sabağın, — dese, dinsiz-Qwdaysız qoğamda tuıp-ösken Jwmatay:

Öleñ ne?! İşinde atıñ bar bolğan soñ,

Oqığım kep jür meniñ namazdı da, — dep jazadı. Bwl qarama-qayşılıq emes, araların san ğasır bölip jatqan qos şayırdıñ birin-birin tolıqtıruı sekildi», — dey kele avtor: «Biz bwl şağın maqalada Jwmatay Jaqıpbaevtı qalayda sopılıq ädebiettiñ ökili etip şığudı maqsat twtpadıq. Öytkeni, aradağı san ğasır, qoğam men mädeniettiñ damuı Jwmataydı mwnday tar qalıpqa sıyğızbaydı. Ol — bügingi zamannıñ aqını! Alayda ötkensiz bügin joq. Qazaq poeziyasında sonı bağıt bastap ketken aqınnıñ erekşe jarqırağan qırı — mahabbat lirikası, onıñ när alğan bastauı haqında tam-twm söz qozğadıq» — dep twjırımdaydı.

Osı maqala Qazıbekke biraz bedel alıp keldi. Al 1995 jılı belgili ğalım, ädebiettanuşı Bauırjan Omarwlı qwrastırıp, «Er-Däulet» baspasınan şıqqan «Tolqınnan tolqın tuadı» attı jastar jinağındağı aqınnıñ öleñderin jwrtşılıq jılı qabıldadı. 2000 jılı alğısözin belgili aqın Wlıqbek Esdäulet jazğan «Jas aqındar antologiyasındağı» Qazıbektiñ toptaması osı kitaptağı eñ swlu jırlardıñ biri. Äsirese «Meniñ bwltım» degen öleñin jastar jattap aldı. Jattap alatınday-aq öleñ. Qarañız:

MENİÑ BWLTIM

Äuliedey, oynağan töbesinde ot

Jebep jürer däl bügin elesiñ joq.

Tibettiñ yogınday salqın qanmen

Özime ükim kestim: «Ölesiñ» dep.

 

Tän tozıp, qalsa-dağı qarañ közim

Bilemin jan şirkinge ajal joğın.

Däruiş dwğasınan tastamaytın

Alladay bilep aldıñ sanamdı öziñ.

 

Esti alıp, eles bolıp ketkeniñde

Soñıñnan qumadım ba, jetpedim be?

Jüregim alıp-wşıp, janıp-ısıp

Qarsılıq körsetpep eñ öpkenimde.

 

Közdegen oy köginen şıqpay qalıp

Jürsem de körgenim joq qwyttay nalıp.

Erekşe belgisindey payğambardıñ

Töbemde qalıqtap eñ bwltqa aynalıp.

 

Bilmeymin wrı alğanın, qarı alğanın

Sol bwlttı bügin qarap taba almadım.

Köl ayttı köleñkesin köre alğanın

Bel ayttı jel erkesi joğalğanın.

 

Zım-ziya, bir habarı mülde estilmey

Tañ atqan sodan beri, kün keşkirgen.

Sol kezde aytqan edim: "Töbeñdegi

bwltıñ joq, sen de wzaq jürmessiñ",  — dep.

 

Monahtay masañ toptıñ ğwrpın sınar

Sätimdi kütken edim bir tınşığar.

Joq äli. Aq bwlt körseñ sälem aytşı —

Adasqan,  bälkim,  meniñ bwltım şığar...

Universitet bitirgesin Qazıbek Almatığa alañdamay, birden öziniñ Oralına tarttı. «Jas Alaştıñ» osındağı tilşisi retinde jazğan sın maqalaları köp şeneuniktiñ zäresin wşırdı. Jalpı Nwrtöre Jüsip basqarğan sol kezdegi «Jas Alaştıñ» soyılı dittegen jerge tiip jattı ğoy. Oraldan qiquğa qiqu qosqan Qwttımwratwlınıñ materialdarın da kütetinder köp edi. Sebebi, jwrttıñ qışığan jerin döp basatın. Ay, bizdiñ biliktiñ de keybir äreketi keyde: «Äy, qay qılığıñdı aytayın...» degizetindey ğoy, şirkin. Birde Oraldağı jındıhananıñ töbesine «Qazaqstannıñ bolaşağı — bizdiñ qolımızda!» dep wran ilip qoyıptı. Sirä, köşeden jaqsı körinetin, biik orın bolğasın ilse kerek. Biraq jındıhananıñ atın estise ürkip, qasınan ötudiñ özinen qaraday qorqıp jüretin jwrttı da oylau kerek qoy bir sät. «Jas Alaşqa» Ğalım Smağwldıñ keremet karikaturasımen Qazıbektiñ materialı şıqqan soñ Oraldıñ şeneunikteri biraz dürlikti. Ärine, wran alınıp tastaldı.

Batıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi retinde biraz köşeli ister atqarğan Qırımbek Köşerbaev Qazıbekti erekşe jaqsı kördi. Keyde tipti özi tikeley zvondap, hal-jağdayın bilip twrdı. Biraq äuelden «Assalaumağaleykum» degen adamğa asıla ketetin pısıqtığı joq meniñ dosım üy-küysiz jürse de, jağdayın aytıp, äkimniñ aldına barğan joq. Bauırlarımen birge anau Taypaqtan balıq äkelip sattı, Qwttımwrat aqsaqaldıñ enşige bergen malın bazarğa şığardı, äyteuir, tiın-tebenniñ basın qwrap, bir bölmeli üy satıp aldı. Keyin üylenip, bala-şağası köbeygen kezde onı satıp, qalanıñ sırtındağı auılğa köşti. Aynalaköl atalatın, atı aytıp twrğanday, erke Jayıqtıñ tarmaqtarı qorşap jatqan auılda twrıp jatqan onıñ päteri Oralğa kelgen aqın-jazuşı, jurnalist bas swqpay ketpeytin qwttıhanağa aynaldı.

Baqtıqoja İzmwhambetov tizgin wstağan jıldarda oraldıq jurnalisterdiñ jağdayı biraz dwrıstalıp, jabağı jüni köterilip qaldı. Qwramında eki oblıstıq gazet jäne barşa audandıq gazetter bar «Jayıq-Press» JŞS-ı  üşin baspahanası bar jeke ğimarat salındı. «Jas Alaşta» jürgende oylı materialdarımen közge tüsken Şıñğıs Mwqan JŞS-nıñ eki tizgin, bir şılbırın qolğa alğan sätte iskerligimen tanıldı. Bwrın belgili bir sebeptermen qızmetinen şettetilgen talanttı jurnalist, darındı jazuşı Bauırjan Ğwbaydullin qaytadan bas redaktor bop bekidi. Şıñğıstan keyin basşı bop kelgen Jantas Safullin de isti döñgelentip äketti. Endi «Jayıq Press» osı öñirdegi mädeni şaralarğa mwrındıq bolıp otıratın iri ortalıqqa aynaldı. Äsirese mwndağı jigitterdiñ 1911-1913 jıldarda şıqqan «Qazaqstan» gazetiniñ Resey mwrağattarında saqtalğan 16 nömiriniñ tüpnwsqasın tauıp, onı qazirgi älipbige audarıp jinaq etip şığaruı elimizdiñ jurnalistika salası ğana emes, mädeni ömirindegi de iri jañalıq! Jinaqta älgi 16 nömir ğana emes, «Qazaqstan» basılımınıñ şığaruşıları turalı zerttegen Qayırjan Bekqojin, Mwstafa Ismağwlov, Isatay Kenjäliev, Maqsat Täjimwrat sekildi ğalımdardıñ är jıldarda jariyalanğan maqalaları, 1912 jılı Oral qalasında gazettiñ öz baspahanasınan basılıp şıqqan «Izıñ» attı jır jinağındağı jırlar da toptastırılğan. Bir qızığı, bügingi Qazaqstan memleketi aumağında şıqqan twñğış gazettiñ tüpnwsqası tügili, köşirmesi de özimizde saqtalmaptı. Al Resey mwrağattarı osığan deyin qazaq ğalımdarın jolatpay kelgen. Endeşe, aynala swrau salıp, şañ basqan arhivterge jol tapqan Jantas Safullin men sol mwrağattardan tabılğan qazınanı arab grafikasınan qazirgi älipbige audarıp, köpşilikke wsınğan Qazıbek Qwttımwratwlınıñ eñbegi qanday maqtauğa da layıq! HH ğasırdıñ basındağı qazaqtıñ ahualın bilgiñiz kelse, «Qazaqstanğa» üñiliñiz! Aytpaqşı, «kirgiz» atanıp jürgen sol twsta basılımnıñ «Qazaqstan» dep ataluınıñ özi onı şığaruşılardıñ köregendigi emes pe?!

Qazıbek pen onı aynalasındağı jigitterdiñ tağı bir igilikti isi — Batıs Qazaqstan oblısı  aumağı qorımdarındağı qwlpıtastardı zerttep, onı qazirgi älipbige tüsirip jür. Jol jürgen, joq izdegen qazaqtıñ «geografiyalıq kartası» da, «kompası» da — mola ğoy. Äkelerimizdiñ: «Jalğız moladan» asqasın, aydau jolğa tüsesiñ...» — dep jol siltep jatqanın talay kördik. Bala künimizde aydalada adasqan sätterde de aldımızdan kezdesken «Pälenşeniñ tamı» san ret «jol nwsqadı». Mañğıstauda aday men türikpen şekarağa  talasqanda atasınıñ qwlpıtasın körsetken qazaqtıñ mereyi üstem bolıptı degen añız bar. Endeşe, mola — bizdiñ tarihımız. Qwlpıtastarda san türli derek, zamana salğan örnekter jatır. Qazıbektiñ aytuınşa, bir Batıs Qazaqstan oblısınıñ özinde on mıñnan astam  qwlpıtas bar eken. Solardıñ bäri qağaz betine tüskende birşama tarih tügendeledi. Äzirge 50 qwlpıtastıñ jazuı oqılıp, kitapşa bop jarıq kördi. Bärekelde!

Oraldan şığatın DANA kz deytin jurnal bar. Qazıbek basqaratın sol jurnal aymaqtıñ anıqtamalığına aynalıp keledi. Oral öñirine qatıstı bir derek izdeseñiz, sol jurnaldan tabasız.

Qatarında, joğarıda atalğan azamattarğa qosa, respulikağa atı mäşhür zañger Abzal Qwspanov,  tilinen u tögiletin satirik Nwrlan Sädir, ğajap suretşi Berik Şadığali, aqın, televiziya salasınıñ maytalmanı Mwnaydar Baymolda sekildi wlt dese janın beretin azamattar jäne solardıñ tärbiesindegi ondağan jastar bar Qazıbekterdiñ tobı Oraldağı wlttıq mädeniettiñ yadrosına aynalıp otır. Ana jılı Semeyden közi körmese de, kökiregindegi qazınası mol jırşı Düysenğazı Nığmetjanovtı aldırıp jırlatıp, Teke qalası qazaqtarınıñ qandarın tulattı. Özderindegi Farhad Orazov tökpeleytin termeler de käri-jastı bir jelpintip tastaydı. Qanşa degenmen, «Qırımnıñ qırıq batırın» jırlağan Marabaydıñ eli emes pe, osı küni jır dese, eleñdep twratındardıñ qatarı köbeyip keledi. Qazaqtıñ: «Öşken jandı, ölgen tirildi» deytini osı bolsa kerek...

Qazıbekti tıñdasañ, osınıñ bärin jigitter istep otır. Bwl — tek kömekşi. Biraq Almatıdan, Astanadan, elimizdiñ tükpir-tükpirinen barğan aqın-jazuşılar, jurnalisterdiñ aldımen Qazıbekti izdeytini köp jayttı añğartsa kerek... 

Onıñ  ädebietke, tarihi, tabiği mwralarğa qwştarlığınıñ sebebi — qannan. Toqsanğa jaqındap dünieden ötken Qwttımwrat aqsaqal arğı-bergi tarihtı jaqsı biletin, dilmar kisi bolıptı. Közi tirisinde balalarına ata-baba zirattarınıñ qayda jatqanın körsetip, külli Beriş ruınıñ tarihın, wrpaq şejiresin qağazğa tüsirip, hattap ketken. Äkege erip, balalarınıñ sayın dalada arbamen sapar şekkeni de bir hikaya.

Bir söylep ketse, öñir tarihı turalı tañğa deyin aytuğa bar Qazıbektiñ qızıq minezderi de jeterlik. Pende bolğasın bireuge renjimey twrmaysıñ, tağı bireuge köñiliñ tolmaydı. Onıñdı basqa bireuge aytpay, tağı jüre  almaysıñ. Aytqan keziñde äñgimelesuşiñ qostay jönelse ğoy,  tipti janıñ kiredi. Söytip otırıp, künäğa batıp jatqanıñdı bayqamaysıñ. Al Qazıbekpen olay äñgime ayta almaysıñ. Jo-joq, qarsı uäj aytpaydı. Söziñdi de bölmeydi. Mwqiyat tıñdaydı. Tek közderi... Sığırayıp, sınay qarap otıradı. Sälden soñ älgi köz... aynağa aynaladı. «Aynadan» älemdegi eñ wnamsız ispen aynalısıp otırğan öziñdi köresiñ. Sosın amalsız qipaqtaysıñ. Äñgimeñ de şaşıray bastaydı. Aqırı diñkelep toqtaysıñ. Ol tağı da ündemeydi. «Ekinşiley osınıñ aldında eşkimdi jamandamaymın...» dep iştey öziñe uäde beresiñ sosın. Kinäz Qazıbek adamdı osılay da tärbieleydi.

Endi onıñ aqındığına oralayıq. Ğajap öleñder jazıp jürse de, ol kitap şığaruğa asıqqan emes. Anau bir jıldarı «Batıs Qazaqstan oblısınıñ kitaphanası» seriyasımen şıqqan kitabın da jwrtqa taratpadı. «Nege kitap şığarmaysıñ?» degen swraqqa jılı jımiyadı da qoyadı. Jiın-toylarda da öleñ oqımaydı. Äleumettik jelilerde asa belsendi, jaqsı jır, swhbat körse, dereu köşirip, jariyalap jatatın ol öz paraqşasına birde-bir öleñin salğan emes. Qazaqstan Jazuşılar odağına müşe boluğa da asıqpadı. Jaqında «Jazuşı» baspasına «Armantau» attı jinağın wsınğanın, sonda isteytin Sändibek Jwbaniyazovtan estigende, qattı quanıp qaldım. Özinen swrap jürip alıp, qoljazbasın qarap şıqtım. Qwday qalasa, küşti kitap bolğalı twr.

Osı jinaqta mınaday bir öleñ bar:

“Äldile, ölim, äldile”

Mağjan

Sarılıp qanşa küttim, Ajal, seni

Twnşığıp, qamağanda tozañ seli.

Janımdı İbilisten araşalap

Periştem Äzireyil özi alsa edi…

 

Talaydan qalğan ömir mağınasız,

Siñirip boldı-au äbden janıma sız.

Suıq kör jımiyadı salqın mağan:

“Enseñiz qwşağıma, arılasız”.

 

Bar edi Jerde jalğız jwbanışım,

Ayrıldım,

Arman tauım qwladı şın.

Men qazir mıñ jasağan qariyamın,

Sarqılğan boyımdağı bwla küşim…

 

Al, meni, Ajal, qılmay bekerge alañ,

Tileydi jalğız tilek keterde adam:

Bazarın bwl dünieniñ tartıp alğan

Sol bir jan dwğa qılsa jeter mağan.

Birinşi şumaqtıñ soñğı eki jolı boyıñdı oqıs dir etkizedi. «Janımdı İbilisten araşalap, Periştem Äzireyil özi alsa edi…». Ädette pende bitken Äzireyilden ölerdey qorqadı ğoy. Qanşa jerden Allanıñ periştesi ğoy degenmen, janıñdı alatın Äzireyildiñ atı suıq… Al Qazıbektiñ jırında ol — birtürli süykimdi obraz. Osı öleñdi oqığan sayın qıltamaqtan qattı qinalıp ölgen äkemniñ: «Adam qattı qinalıp jatqanda, İbilis kelip, bir jwtım suğa janın saudalaydı. Özim de berispespin, biraq oquı küşti malğwn ğoy, qorqamın. Sondıqtan ötpese de  älsin-älsin auzıma su tamızıp, bilgen ayattarıñdı oqıp otırıñdar…» — degeni eske tüsedi. Bwyrıqtı kün bolğanda, İbilistiñ qwrığına iliktirmey, bärimizdiñ de janımızdı Äzireyil perişteniñ özi aluğa jazsın.

Oralğa jii jol tüsedi. Bwrın ılği aqsiya külip, marqwm Talğat Bakuşev dosım qarsı alatın. Şay-su işip bolğasın: «Qazıbekke barayıq…» — deytin. Osı küni Qazıbek kütip aladı. Sosın äueli Talğattıñ üyine, sosın basına baramız. Ömir ğoy…

…Sağındıqtıñ altınşı balası düniege kelip, Kümis alqa alğanda Qazıbek: «Bwl ittiñ sarañdığı sonday, äyeline de alqanı ükimet alıp beredi…» — dep edi. «Soqır atqa qotır at…» degendey,  onıñ özi de tas «sarañnıñ» biri. Kelinşegi Maralğa altın alqa alıp bergisi kelip jür. Ükimettiñ esebinen…

Bauırjan BABAJANWLI.

Abai.kz

0 pikir