Särsenbi, 23 Qazan 2019
Qoğam 8371 0 pikir 27 Aqpan, 2015 sağat 11:53

WLTTIQ TANIM JAÑĞIRUI ÜŞİN TİL JETİLUİ TIİS

Jer beti aymaqtarınıñ bir böligin wzaq jıldar boyı meken etken adamdardıñ twrmıs-tirşiligi, käsibi, ömir süru saltınıñ ortaqtığına, ortaq maqsat-müddelerine baylanıstı jäne san aluan tarihi jağdaylarğa oray, özindik özgeşelikteri ayqındalıp, belgili bir wlttıñ qalıptasatını belgili. Osı qağidağa süyensek, qazaq wltın basqalardan özgeşelendirip twratın özindik etnostıq belgileri – tili men dili, tanım-tüsinigi, oy-sanası, minez-qwlqı, salt-dästüri, ädet-ğwrpı, twrmıs-tirşiligi siyaqtı t.b. belgileri mıñdağan jıldar boyı qalıptasqanı dausız. Al etnostıq belgilerdiñ işinen kez kelgen wlttı basqalardan erekşeleytin bastı belgi wlttıq til bolıp sanaladı.

V.Gumbol'd öziniñ «Til jäne mädeniet filosofiyası» degen eñbeginde: «Wlttıñ özine tän iştey danışpan ruhı bar, sol ruhtıñ erekşeligin sırtqa şığarıp, saqtap, wrpaqtan-wrpaqqa beruşi küş – til» ("YAzık i filosofiya kul'turı". Moskva: Progress, 1996, 111-b.), – dep onıñ ruhani mañızdılığın erekşe bölip körsetedi. Osığan wqsas oydı M.Arınnıñ tärbie turalı tolğaularınan da kezdestiremiz. Ol: «Til degenimiz belgili bir halıqtıñ jinağan ruhani qazınasınıñ jiıntığı, sonıñ bärin saqtaytın qoyma ispetti. Qoyma degende oyğa oraladı, sol jinağan baylıqtı wrpaqtan-wrpaqqa til jetkizip berip otırmasa, är wrpaq öziniñ ruhani ömirin jañadan bastağan bolar edi» (Bes anıq (tärbie turalı tolğaular). Almatı: Arıs, 1996, 14-15-bb.), – deydi.

Al qazaqtıñ körkem oy jüyesindegi beyneli sözder turalı soñına tolımdı eñbek qaldırğan T.Qoñırov qazaq teñeuleriniñ wlttıq tanım jüyesimen tığız baylanıstı ekenin körsete otırıp, ol jayında mınaday twjırımdı oy aytadı: «Ädebiettegi obrazdar jüyesi jäne söz beyneleu täsilderi – wlttıq harakterdiñ eñ bastı körsetkişteri. ...Teñeu kategoriyası – bükil beyneleu, körkemdeu täsilderi işindegi eñ bastı, eñ pärmendisi. Beyneleu täsilderiniñ barlığı da öz bastauın osı teñeuden aladı. ...Teñeu – körkem oylaudıñ wlttıq erekşelikteriniñ jiıntığı, dünietanımnıñ wlttıq özgeşelikteri bas qosqan kategoriyalardıñ biri» (Teñeuler tabiğatı. Almatı: «Alaş» baspası, 2005, 4-b.). Demek, wlttıq tanım-tüsinik, oy-sana tildik mädenietpen, al zat, qwbılıs, wğım jäne olardıñ atauları wlttıq tanımmen tığız baylanıstı.

Zat, qwbılıs, wğım jäne olardıñ atauları arasında jalpı baylanıs bolğanımenen, eşqanday tabiği, tikeley baylanıstıñ joğı jäne olardıñ (ataulardıñ) zat pen wğımğa qoyılğan şarttı tañba ekeni külli elderdiñ leksikologiyalıq oqulıqtarında täptiştelip jazılğandıqtan, bwnı tereñ-nen qauzap jatudıñ filologtar üşin tükke de qajeti joq ekenin tüsine otırıp, jalpı oqırmandar üşin bwl mäsele jöninde azdağan mälimet bere keteyik.

Zat nemese qwbılıs turalı wğım düniejüziniñ barşa jwrtına ortaq bolıp keledi. Tek solarğa qoyılatın ataular ğana är wlttıñ tilinde özinşe beynelenedi. Bir qarağanda, jaratılıstağı san aluan zattar men qwbılıs-tardıñ türli sır-sipatı, män-mazmwnı, qadir-qasieti turalı tanım-tüsinik (wğım) barşa wltqa ortaq bolıp keletindikten, olarğa telinetin ataular da birdey boluı kerek siyaqtı bop körinedi. Biraq bwl – qate tüsinik. Öytkeni «wlttıq dil ayrıqşa oylau jüyesin wsına otırıp, wjımdıq sananıñ tereñdegimen sipattaladı. Älemniñ wlttıq-tildik beynesinde ärbir wlttıñ öz wğım-tüsinigi trek etetin süyenişi – twjırımdamaları, ülgileri, sol wltqa tän basqa da qasietter onıñ wlttıq dili arqılı jüzege asadı» (Älmetova Ä.S. P.ğ.d. ğılımi därejesin alu üşin dayındalğan dissertaciya. Almatı, 2007 jıl, 111-b). Biz özimizge beymälim nemese alğaş körgen, tanıp bilgen, estip köñilge toqığan nemese oqıp zerdelegen zat pen qwbılısqa jäne onıñ wğımına «osığan men at qoyayınşı» degen sanalı nietpen emes, olardıñ bärimizge birden añğarılatın sırtqı-işki köptegen belgilerin, sır-sipattarın sanamızğa qabılday otırıp, özimizdiñ wlttıq tanım-tüsinigimiz boyınşa jan düniemizge jaqın bastı belgilerin ğana atauğa negiz etip alıp, äyteuir, öz tilimizde aytıp-jetkizu üşin at qoyamız. Bir qızığı – atau qoyuğa tañdalıp alınatın belgiler är wltta ärqilı bolıp keledi eken.

At qoyuğa negiz bolatın osı bir uäjdemeni (motivizaciyanı) tüsinbeuşilik salalıq ğılımdardıñ terminder sözdigin qwrastıruşılar men termin turalı pikir aytuşılardı qatelikke wrındırıp jür. Olar qazaqtıñ twrmıs-tirşiligine jañadan engen zat pen wğım ataularınıñ bögde tilde solay ataluına negiz bolğan belgilerin ğana eskerip, sonı bireu qazaqşalağan jaña ataudıñ boyınan izdeydi nemese özi soğan atau qoya qalsa, sonı siñirmek bolıp äure boladı. Söytip, qandaylıq bir sebepke negizdelip qoyılğanına qaramastan, kez kelgen atau – är wlttıñ dıbıstıq jüyesindegi töl dıbıstardıñ tabiği qalıptasqan özindik tirkesimine säykes jasalınatın wğımnıñ sırtqı jamılğısı, şarttı tañbası ekenin qaperden şığarıp, köbinese, mağınalıq tura audarmağa boy aldırıp, sonı öz payımdaularınşa dwrıs dep sanap, türli keleñsizdikke wrınıp jatadı.

Osı orayda orıstıñ körnekti ğalımı, f.ğ.d., professor L.A. Novikovtıñ tañba men mağınanıñ, wğım men zattıñ bir-birlerimen qarım-qatınası jayında aytqan ğılımi twjırımın keltireyik. Ol öziniñ «Söz öneri» degen eñbeginde bılay deydi: «Zat pen tañbanıñ arasında tikeley baylanıs joq. Olar özara mağına (wğım) arqılı baylanısadı. Qanday da bolsın bir zatqa atau beru üşin, onı eñ äueli belgili mölşerde payımdap alu kerek. Mine, sol sebepten bärimizge ortaq zat nemese närse türli tilde türlişe ataladı. Mısalı: orıstıñ «podsnejnik» (qar asatında ösetin gül) degen sözi ağılşınşa «Snowdop» (qarğa tamğan tamşı), francuzşa «perse-nege» (qar tesetin gül), nemisşe «Schneeg-lockchen» (qar qoñırauı) dep ataladı» (Iskusstvo slova. M., 1991 g., 11 b.).

Bwdan kez kelgen zat pen ol turalı wğım barşa wltqa ortaq bolatının jaqsı añğaramız. Mısalğa keltirilgen zatı da bizge tanıs. Osı ösimdik turalı bizdiñ wğımımız da olardikinen bälendey alşaq ketpeydi, biraq biz oğan at qoyarda onıñ köptegen sır-sipatınıñ işinen bizdiñ ölkege tän qasietine qatıstı belgini ğana uäjdeme etip alğanbız. Sondıqtan da ol, älbette, wlttıq tanım-tüsinik boyınşa, tilimizde «bäyşeşek» (bäy – alğaşqı, şeşek – gül) dep ataladı.

Qazaq wltın basqalardan özgeşelendirip twratın özindik etnostıq bastı belgisi – tili ekeni aqiqat. Al til bolsa, barşa qwndılıqtıñ negizi. Professor Ä.S. Älmetova: «Mädenietter swhbatında zertteuşiler eki ülken mäselege erekşe nazar audaradı. Ol: wlttıq minez-qwlıq jäne wlttıq dil. Wlttıq minez-qwlıq adamdardıñ psihikasındağı wlttıñ ömir süruine qajet özindik şarttardı boyına jinaqtağan erekşelik, ärbir wltqa tän psihologiyalıq ayırmaşılıqtar men qasietterdiñ jiıntığı. Bwl minez-qwlıq – belgili bir wlttı basqa wlt ökilderinen ayırıp körsetetin sol wlt ökilderiniñ basım köpşiliginiñ boyınan tabılatın qasietter» (atalğan eñbek, 109-b.),– deydi. Demek, wlttıq minez-qwlıq wlttıq dilden şığatın bolsa, wlttıq dil wlttıq tilmen şarttasadı. Ekeuiniñ özara araqatınası – öte kürdeli.

T.Qoñırov joğarıda atalğan eñbeginde wlttıq tanım-tüsinik pen ataular arasındağı baylanıstı bılayşa twjırımdaydı: «Adam özin qorşağan ortamen tığız qarım-qatınas jasay otırıp, sol ortadağı zattardı, qwbılıstardı jäne procesterdi, olardıñ ömir süruiniñ işki-sırtqı zañdılıqtarın jäne olardıñ payda boluı men damuın tanıp biledi. Adam sanasında osı tanıp bilgen zattarı, qwbılıstarı jäne procesteri jöninde sezimder, qiyaldar, bayımdaular, wğımdar, oy qorıtındıları payda boladı» (atalğan eñbek, 55-b.). Osı qağidattı basşılıqqa alsaq, adam alğaş körgen närsesine at qoyarda onı jan-jaqtı zerttep-zerdelep, öziniñ ömir boyı jinaqtağan dünietanımdıq bilimindegi mälimetter negizinde sanasında beyneleydi. Sosın barıp at qoyadı. Bwl – til biliminde qazirgi uaqıtta älemniñ tildik beynesi dep atalıp jür. Mäselen, ata-babamız ağılşın tilinde «ostrch», al orıs tilinde «straus» dep atalatın qwstı twñğış körgende onıñ eñ äueli qws ekenine köñil audarğanı anıq jäne qws bolğanda orasan ülken ekenine män bergen. Öziniñ tanıp-bilgen ömirindegi eñ ülken januar tüye bolğan soñ, soğan wqsatıp, ekeuiniñ beynesin astastırıp (assosatciyalap), «tüyeqws» dep atağan. «Tüyetauıq (kürke-tauıq)», «tüyetaban (ösim.)», «tüyejapıraq (ösim.)» siyaqtı t.b. sözderdiñ de atauında osınday wlttıq tanım jatır.

Damu zañdılıqtarı boyınşa jer betindegi bükil tildiñ bayuı men damuı tabiği jolmen bayau ötedi. Özinde bwrın bolmağan zat pen wğımğa, qwbılısqa basqa jwrttıñ qoyğan atauın (sözin) qabıldauşı wlt öziniñ tanım-tüsinigi boyınşa jäne öziniñ sözjasam mümkinşiligine süyene otırıp, der şağında özinşe at qoyadı. Onday mümkinşilik bolmay qalğan kezde olardı (jat tildik ataulardı) ana tiliniñ tabiği zañdılıqtarı negizinde özgertip aladı. Bwl – til biliminde jat tildik ataulardı dıbıstıq, qwrılımdıq jaqtan igeru arqılı öz sözine aynaldırıp, sözdik qwramın bayıtudıñ bir jolı dep ataladı.

Wlttıq tilder basqa jwrttıñ atauların öziniñ dıbıstıq, qwrılımdıq jüyesiniñ zañdılıqtarına bağındırıp qabıldauınıñ bastı sebebi – olar wlttıq tilge jat dıbıstardan twradı äri ol dıbıstardıñ bir-birimen tirkesimi de müldem özgeşe. Onday sözderdi wlttıq tilde söyleytinder aytıp-jaza almaydı. Öytkeni wlttıq til san mıñdağan jıl boyı özge tilden özgeşe bolıp qalıptasıp, sol tildi paydalanuşılardıñ sözderdi aytuı (artikulyaciya) men dıbıstauın (akustika) bir zañdılıqqa negizdeydi. Al böten tildiñ sözderi özgeşe dıbıstar men solardıñ özindik tirkesiminen twratındıqtan, wlttıq tildiñ zañdılıqtarına säykes kelmeydi. Joğarıda aytqanımızday, böten tildik ataular da şarttı tañbağa jatqanımen, olardı sol qalpında paydalanuğa bolmaytını sondıqtan.

Bwdan şığatın qorıtındı: twrmıs-tirşiligimizge enip, tilimizde atalu-ğa, aytılıp-jazıluğa tiisti jaña zat-wğımdarğa der kezinde qazaqşa atau berilmey, olarmen birge onıñ şettildik atauı da tilimizge enip, keñ qolda-nısqa tüsip ketse, bögde tildik ataularğa zat pen wğımğa tikeley qatısı joq şarttı tañba retinde qarap, tek dıbıstalu jağın ğana qazaqşalauğa tırısu qajet. Degenmen mınanı eskeru qajet siyaqtı: zat pen qwbılıs jäne ol turalı wğımdı däl beynelep bere alatın qazaqşa söz tabılıp jatsa, äñgime basqa, kerisinşe, tilimizde bwrınnan bar tildik materialdar negizinde jasal-ğan jaña atau öziniñ bwrınğı ataulıq wğımına jetelep, jas wrpaqtı şatastırıp jatsa şe? Mäselen, «tüymedaq» «tabletka» sözin auıstıra ala ma? Qaysısın aytqanda sol zattıñ wğımın sanamızda beynelep, köz aldı-mızğa keltire alamız? Bizdiñ oyımızşa, onı «täbiletki» dey salğan jön.

Sondıqtan dıbıstıq jağı özgertuge könetin şettildik ataulardı säl-päl tüzep, tilimizdiñ aytılım-emle (orfoepiya-orfografiya) erejelerine säykes-tendirip paydalana salu äldeqayda jeñil. Ol üşin, eñ äueli, qazaq älipbiin orısşa qalay jazılsa, solay jazuğa mäjbürleytin, tilimizge zorlıqpen engizilgen jat dıbıstardan arıltıp, sosın şettildik sözderdi qazaqşa qalay aytıp-jazu wstanımın bir ıñğayğa keltirip alu kerek. Sonda ğana tilimizdiñ sözdik qwramın basqa tildik sözderdiñ esebinen bayıta alamız. Jañadan söz jasau maşaqatın jeñildetip, jas wrpaqtıñ tüsinigine jeñil, sapalı oqulıq, oqu qwraldarın jazuğa qol jetkizemiz. Bizge ülgi bolıp jürgen orıs tili jäne älemniñ basqa da aldıñğı qatardağı tilderi, mine, osı bağıttı wstanıp, damıp keledi.

Beybit ISHAN,

Abılay han atındağı QazHQ jäne ÄTU

Qazaq filologiyası kafedrasınıñ docenti,

filologiya ğılımınıñ kanditadı.

Abai. kz

0 pikir