Särsenbi, 23 Qazan 2019
Qoğam 17611 0 pikir 28 Aqpan, 2015 sağat 11:39

QAZAQ HANDIĞI JÄNE MOĞOLSTAN

2015 jılı qazaq handığınıñ 550 jıldığı atalıp ötetinine oray Elbası tapsırmasımen Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministrligi ülken twjırımdama äzirlegeni belgili.

Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministri Arıstanbek Mwhamediwlı “Twjırımdama boyınşa 2015 jılı ğılımi-köpşilik, derekti, körkem fil'mder şığadı. Onıñ işinde  Elbası tapsırmasımen qazaq handığına arnalğan 20 seriyalı ülken fil'm tüsiriletinin erekşe atap ötkim kelip twr. Bwl ne üşin kerek degen swraqtar bar. Qazirgi kezde Qazaq handığına qatıstı ğalımdardıñ twjırımı bir jolğa tüsken kezde körkemdik janrğa şığaruımız kerek”, – dep mälimdeme jasağan bolatın

Ministrdiñ sözine sensek, 2015 jıldıñ qañtarınan bastap serialdı tüsiru jwmıstarı bastalatın körinedi.

Fil'mniñ scenariyin kim jazatını, kim tüsiretini äzirge biz üşin belgisiz.

Degenmen, endigi jerde «Qazaq handığınıñ qwrıluı» turalı söz bolğanda qazaq tarihşıları men basqa da zertteuşileri bwrınğıday Joşı wlısı, Altın Orda, Aq Orda, Äbilqayır han qwrğan Köşpeli özbekter memleketi töñireginen şığa almay birjaqtılıqqa jol berilmeui tiis.

Iya, Qazaq handığı qwrıluınıñ bastauında Joşı wrpaqtarı Kerey men Jänibek twrdı. Otandıq tarihşılar handıqtıñ alğaşqı qazığı qağılğan jer Şu boyındağı Qozıbasını Moğolstan hanı Esen Bwğa öziniñ bastı qarsılastarınıñ biri Äbilqayır hanmen arada bufer etip wstau üşin Kerey men Jänibek swltandarğa berdi dep qısqa qayıradı. Al, türkiler men keyin qalıptasqan qazaq halqında jer rulıq (qauımdıq) menşik ekenin ekenin eskersek, bwl hannıñ bir özi şeşe salatın mäsele emes.

Äbilhayır handığınan irgesin bölgen Kerey men Jänibek swltandardıñ Şu boyına 1457 jıldıñ soñında kelgeni belgili. M.H.Dulati 1468 j. Äbilqayır hannıñ öliminen keyin onıñ bodandarınıñ Şu boyındağı Kerey men Jänibekke köptep qonıs audarıp, sanı 200 mıñ adamğa jetkenin jazadı.

Osınşama qalıñ elge qonıstı kim berdi?

Moğolstan hanı Esen Bwğa 1461-1462 jıl şamasında qaytıs bolıp ketkenin eskersek, jaña memlekettiñ qwrıluına tek Kerey men Jänibekke ergen ru-taypalar ğana emes, Moğolstan qwramındağı ru-taypalardıñ da müddeli bolğanın köremiz.

YAğni, qazaq handığınıñ qwrılu tarihın zertteu Moğolstan memleketiniñ tarihın zertteumen qatar jürgizilui tiis!

Şıñğıs han közi tirisinde-aq basıp alınğan jerlerdi wlıstarğa bölip, wldarına taratıp berdi. Joşığa  Ertisten  Oral tauına, odan oñtüstikke qaray  Kaspiy men Aral töñiregine deyingi jerler, Orta Aziyadağı  ielikterinen  Soltüstik Horezm  men Sırdariya aymağı, Ügedeyge  Batıs  Moñğoliya  men Tarbağatay  aymağı berildi. Töle äkesiniñ wlısı  Moñğoliyanı  mwrağa aldı. Al, Şıñğıs hannıñ ekinşi wlı  Şağatayğa  Ämudariya,  Sırdariya,  Mauerannahr,  Jetisu, İle,  Şığıs Türkistan  jerleri tidi. Wlıs ortalığı är jıldarı AlmalıqQiyalıqQarşı, Aqsu qalaları boldı. 1229 jılı Ügedey wlı han tağına otırısımen Ügedey wlısı is jüzinde Şağatay wlısına biriktirildi.

 

Sonımen, kezinde Şıñğıs han qwrğan imperiyanıñ bir aumağında XIV ğasırdıñ ortasında tağı bir iri handıq – Moğolstan memleketi qwrıldı. Ol Şağatay wlısınıñ şığıs böleginde qalıptastı.

Al, osı Moğolstan memleketiniñ negizin qanday taypalar qwradı?

Ol swraqtıñ jauabın belgili qazaqstandıq şığıstanuşı Veniamin Petroviç YUdin (19281983) «Moğolstannıñ ru-taypalıq qwramı jäne olardıñ qazaq jäne basqa da körşi halıqtarmen etnikalıq baylanıstarı» (Qaz SSR ĞA Habarşısı 1965 j., №3) attı eñbeginen taba alamız.

V.P.YUdin "Tarih-i-Raşidi" (avt. M.H.Dulati), "Tarih-i Şah Mahmud ben Mirza Fazil şoras“ (avt. Şah Mahmwd ben Mırza Fazıl şoras) jäne avtorı belgisiz "Tarih-i Kaşğar" atı eñbekterge süyene otırıp, Moğolstan memleketiniñ qwramında monğol tektes moğoldardıñ sanı şamalı bolğanın körsetedi.

Onıñ aytuınşa, memlekettiñ qwramına barlas, kereyt, arğın, dulat, qañlı, üysin jäne t.b. türki jäne türkilengen monğol taypaları kirgen.

Eñ bastısı, V.P.YUdin "Tarih-i-Raşididiñ" orısşa audarmasında Kerait, Kanglı, Doglat dep körsetilgen taypalardı qazirgi qazaq halqınıñ qwramındağı kereyt, qañlı, dulat ru-taypalarımen tikeley baylanıstıradı. Sonday-aq, V.P.YUdin Moğolstan memleketinde qoldanısta bolğan toponim, etnonim, politonimderdi mwqiyat zerttey kele moğol taypaların monğolğa jatqızğan V.V.Bartol'd pen N.A.Aristovtıñ pikirlerin joqqa şığaradı. (Auğanstan jerinde saqtalğan az ğana moğoldar monğol til sem'yasına jatatın moğol tilinde söylese, lobnorlıq (Qıtay) moğoldar bügingi künge deyin altay til sem'yasına jatatın türki tilinde söyleydi).

V.P.YUdin «Memlekettiñ «Moğol» atauın aluı keyingi zertteuşilerdi taypalardıñ qay tilde söyleuin anıqtauı barısında qatelikterge boy aldıruğa jeteledi. «Moğol» etnomimi Jetisu jerine Şağatay men Ügedey wlısına qarağan monğoldardan qaldı. Biraq, olardıñ da tağdırı Deşti Qıpşaq jerindegi monğoldar sekildi türki taypalarına siñisip ketumen ayaqtaldı» dep jazadı.

Ökinişke qaray, oñtüstiktiñ keybir jazuşıları men şejireşileri öz eñbekterinde Saydaqqoja Jüsipwlı ("Qazaq taypalarınıñ tarihı" 1875 j. Bwhara ), Aqqws Satıbaldıwlı ("Dihnat mama tarihı", 1841 j. Taşkent) degen avtorlardıñ eñbekterine süyenip, Bäydibek biden bastap Domalaq ana, Dulat esimdi twlğalardı 13-14 ğasırlarda ömir sürgen dep, oqırman qauımdı şatastırıp jiberdi. Endi özderin Domalaq anadan taratatın qazaqtardıñ sanı men meken etetin aumağın kartadan qarayıqşı.
Qanşama qırğın soğıstar, jwt-aşarşılıqtar men basqa da tabiği, sayasi-äleumettik apattardı esepke ala otırıp, qarapayım arifmetikağa salsaq, aynalası 600-700 jılda bir äyelden osınşa wrpaq tarauı mümkin be?

Ärine, mümkin emes!

Ol zamandarda han sarayı men rubası-bilerdiñ hatşılarınıñ denin qojalar qwrağanı talas tudırmasa kerek!

Aşı da bolsa şındıq! Öz tarihına ıqılassızdau qaraytın halıqtıñ tarihın özgeler jazadı.

Tarih pen şejireni bwrmalau kimge qajet boldı?

Bizdiñ tarihımızdı tek Resey tarihşıları ğana bwrmalap qoyğan joq.

"Bölip al da, biley ber" degen wstanımdı wstanğan töreler men qojalarğa da qol astındağı qara halıqtıñ tarihın öz müddelerine ıñğaylap jazu qajet boldı!

Kezinde Töle bi Bwqaradan aldırıp özine hatşı qılğan Jünis qoja Töle bi qaytıs bolğan soñ Taşkentti bilep twrğan qazaqtıñ ru-taypalarınıñ arasına lañ salıp, qırılıstırıp, eñ soñında barlığın Taşkentten türe quıp bilikti ğana emes, qazaqtan Taşkentti de tartıp alğanı belgili.

Qojalardıñ türkiler arasına islam dinin taratudağı rolin esten şığaruğa bolmaydı. Degenmen, Şıñğıs twqımdarı qojalardı da aqsüyekter qatarına qosıp, el bileude öz müddeleri üşin öte şeber paydalanğanın aytuımız kerek. Olardıñ da işip-jemi men miner köligi bwqara üstinen boldı.

Keyinirek, arabşa azdağan sauatı bar sarttar da saharanıñ bir tükpirindegi qazaq arasına barıp, özderin "qojamın" dep, bala oqıtıp, aqsüyekterge jasalğan bar jeñildik pen artıqşılıqtardı paydalandı.

Sözimiz qwrğaq bolmasın üşin... .

Jası jetip, äl üstinde jatqan Şortanbay aqınnan (Şortanbay Qanaywlı, 1818 -1881) eli «Bizderge bir nasihat aytıñız» degende bılay degeni bar:
... Ala köjege kañsığan,
Qaratauda halıq edim.
Qoja emes, sart edim.
Kök esekti minuşi edim,
Masaq terip jüruşi edїm.
Arqağa şığıp nan jedim,
Nan jegen soñ dändedim.
Qazaqtıñ jüyrigin minsem dep,
Swlu bolsa süysem dep,
Künnen künge sändendim.
..

... Söz aytayın Asanğa,

Dünieñe maqtanba!

YApırmau, nege maqtandıñ,

Däuletiñ suday tasqanğa?

Dünieqordıñ mayası

Jetpiske keldi bwl jasıñ,

Dünie boldı joldasıñ.

Ändijandıq sart ediñ,

Qay jeriñnen qojasıñ?

Qaratauda tuıldıñ,

Pälenşe degen mırzasıñ.

Sarıarqağa kelgen soñ

Tört ayaqtı jorğasıñ.

Jädigöy jauğış atanıp

Osınşa jiğan mülikten

Ne tabadı qu basıñ? («Ay, zaman, zaman-ay... Bes ğasır jırlaydı» 282-289 b.b. Almatı-1991)

Taq üşin tartısta, tuğan bauırlar birin biri eş şimirikpesten bauızdap jiberetin Şıñğıs wrpaqtarı bilegen barlıq jerlerdegi sekildi, Şağatay wlısında da bilikke kim keluine baylanıstı wlıs aumağı ünemi özgerip otırdı. 1224 ─1346 jıldarı aralığında Şağatay wlısına osı äuletten şıqqan 23 han bilik qwrdı. Tek 1330─46 jılı ğana 10 han almastı. Eldi sansıratıp jibergen osı qırğındı toqtatu maqsatında, kezinde Şağatay hanğa adal qızmet etken dulat taypasınıñ ämiri Poladşı bastağan dulat taypasınıñ bekteri 1347 j. bilikti öz qolına aldı. Dulat aqsüyekteri Poladşınıñ han boluğa qwqığı bolmağandıqtan, özderiniñ aytqanınan şıqpaytın Şağatay wrpağı Tuva hannıñ nemeresi, on altı jasar Toğılıq-Temirdi 1348 jılı Moğolstan hanı etip saylaydı. Al negizgi sayasi bilik osı Ämir Poladşınıñ qolında bolğan. Ämir Poladşı Moğolstandı Mauerannahrdan birjola bölip alıp, täuelsiz, jeke handıq qwruğa bar küşin saldı. Dulat taypası bileuşilerinen qwrılğan bwl ökimette han biligi şekteuli boldı. Jaña qwrılğan memlekettegi bilik qwrılımı, qazirgi konstituciyalıq monarhiyağa keliñkireydi. Osı orayda ayta ketu kerek, Qazaq handığında da han eş uaqıtta absolyuttik bilikke jete alğan joq. Jalpı, dulattardıñ bedeli Şağatay hannıñ kezinen belgili. M.H.Dulatidiñ jazuı boyınşa, Şağatay han öz memleketin ülesterge bölgende, özine adal qızmet etken dulat ämiri Poladşığa Mañlay-Sübe jerin bergen. Mañlay-Sübe Şığıs Türkistannan Ferğanağa deyingi keñ-baytaq jerdi alıp jatqan. Osı aumaqta Şağatay zamanınan bwrın da, öz bilikterin jürgizip kelgen dulat taypasınıñ ökilderi Moğolstan handığınıñ qwrıluına da belsene aralassa, keyinirek Qazaq handığınıñ qwrıluınan da şet qalğan joq.

«Tarih-i Raşidi» eñbeginde "Moğolstan dep atalatın aumaqtıñ wzındığı men köldeneñi 7-8 ayşılıq jol. Şığıs şeti (Moğolstannıñ) qalmaqtardıñ jerimen şektesedi jäne Barısköl, Emel jäne Ertisti özine qosadı. Soltüstiginde onıñ şekarası Kökşeteñiz (Balqaş), Türkistanmen jäne Taşkentpen şektesedi, oñtüstiginde Ferğana uälayatımen, Qaşğar, Aqsu, Şalış jäne Twrfanmen şektesedi" dep körsetilgen.

M.H.Dulatidiñ aytuınşa, Esen Bwğa hannıñ äkesi Swltan Uäys hannıñ özin han tağına otırğızğan dulat Qwdaydat ämir edi. Swltan Uäys qaza tapqan soñ handıq bilikke hannıñ ülken wlı Jünisti otırğızbay, han tağına kämelet jasına jete qoymağan Esen Bwğanı otırğızğan da osı Qwdaydat ämir edi. Qwdaydat ämir jalpı sanı 6 handı taqqa otırğızdı. Jünis swltan Samarqandqa qaşıp, bas sauğalauğa mäjbür boldı.

Ol Moğolstanğa tek Esen Bwğa han ölgen 1462 j., oralıp, han tağına otırdı. Keybir derekterde Ortalıq Moğolstan men Twrfanda 1465—1504 jıldarı Jünis hannıñ wlı, qanişer (alaşı) qataldığına baylanıstı qazaqtar Alaşa han atap ketken Swltan Ahmet hannıñ bilik qwrğanın aytadı. Qalay bolğanda da, Kerey men Jänibek swltandardı panalatqannan keyin Moğolstannıñ özinde ıdırau procesi bastalğanın köremiz.

Jünisten keyin 1487 j. hannıñ ülken wlı Swltan-Mahmwd han I han tağına otırdı. Biraq, onıñ biligi tek Moğolstannıñ batıs öñirine ğana jürdi.

Swltan-Mahmwd han Moğolstandağı bilikti qalpına keltiru üşin Mwhamed Şaybani hanğa kömek swray barğan saparında 5 wlımen birge Sırdariya jağasında Hodjent mañında qaza taptı. Al, odan keyin bilikke kelgen Swltan Ahmet hannıñ wlı Manswr öz kezeginde bilik üşin öz bauırları Halel jäne Seyit swltandarmen qırqısqa tüsedi. Öz bauırlarınan üstem tüsken Manswr han 1516 j. Qaşğar men Jarkendte (Şığıs Türkistan) Mamlakat-i Mogoliye (Moğoldar memleketi) degen täuelsiz handıq qwrdı. Şau tartqan şağında Manswr bilikti wlı Şahqa beredi. Bwl kezde olardıñ bilik etu aymağı tarılıp, Şah handı tek Twrfan öñiri ğana tanıdı. Şah Mahmwd ibn mırza Fazıl şorastıñ aytuınşa, Şah han batıldığımen qatar öte qatıgez boldı. Birde bolmaşı qılığı üşin öziniñ wlı Töray swltandı ölim jazasına kesip jiberedi.

Manswrdan keyin taqqa Swltan-Ahmet hannıñ üşinşi wlı  Swltan Seyit otırdı. Odan keyin bilikke Swltan Seyit hannıñ wlı Äbdiraşid otırdı. Zamanındağı qwdiretti memleketten jwrnağı ğana qalıp, Äbdiraşid han handıqtıñ irgesin bekituge kiristi. Endi ol özderiniñ odaqtası qazaqtarğa qarsı twru üşin qazaqtardıñ qas jauı mäurennahrlıq Şaybanidtermen odaq qwrdı. Biraq, memlekettiñ bwrınğı şekarasın qalpına keltiruge Äbdiraşid hannıñ şaması kelmedi. Moğolstannıñ odan keyingi jağdayı memleket dep aytuğa da kelmeytin bir qala şeñberinde tüsip , birte-birte tarih sahnasınan birjola ketip tındı.

V.P.YUdin sekildi aytulı ğalımdardıñ pikiri keñestik ideologiya älde özimizdiñ ruşıldardıñ äreketi me, äyteuir ömirşeñ bolmağandığı anıq!

Ökinişke qaray, Qazaq handığınıñ qwrılu barısındağı Moğolstan memleketi qwramındağı taypalardıñ rolin qazirgi otandıq tarihşılar men zertteuşiler de moyındağısı kelmeydi!

Al, memleketimizdiñ şınayı tarihın qalıptastıramız desek, bwl mäseleden aynalıp ötuge bolmaydı.

Fil'm tüsirile jatar...

Al, jalpı özimizdi memleket retinde qwrmettesek, «QAZAQ Handığınıñ qwrıluı» degen aytulı oqiğanı mäñgi este qaldıru üşin, sol handıqtıñ qazığı alğaş qağılğan jer Şu özeni boyındağı QOZIBASIDAN keşendi eskertkiş salınuı tiis!

Bwl jerde alıs şeteldi bilmeymin, eske orıs armiyası francuzdardı jeñgen «BORODINONI», keñes äskerleri nemis faşisteriniñ betin qaytarğan Stalingradtağı «MAMAEV-KURGAN» attı keşenderdi eske tüsiru kerek....

YAğni, özge elder bir şayqastardıñ özin äspettep jatqanda, bizdiñ osı oqiğanı jäy konferenciyalarmen atap ötip qoya salğanımız eldigimizge sın!

Ol, eskertkişten qarajattı ayauğa bolmaydı. «Qarjılıq dağdarıs» «Su joq, basqa kommunikaciyalar joq» degen sıltaular bwl jerde jürmeydi.

Ömir ŞINIBEKWLI,

tarihşı, Qazaqstan Jurnalister Odağınıñ müşesi.

Abai. kz

0 pikir