Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Ädebiet 4021 0 pikir 24 Säuir, 2015 sağat 19:57

DUMAN RAMAZAN. JAÑALIĞIÑ BOLMASA, JAZUDIÑ JÖNİ JOQ

Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı, jazuşı-dramaturg Duman Ramazanmen swhbat.

 – Siz qazaqtıñ tört hanı bilik jürgizgen tarihi kezeñderdi qamtitın üş drama­tur­giyalıq şığarma jazdıñız. Onıñ ekeui teatr sahnasına qoyılıp ülgerse, üşinşisi biılğı jılı körermenge jol tartatın körinedi. Bayqasaq, hronologiyalıq şeginis jasap, bergi kezeñnen arğı kezeñge köşip otırasız. Mwnıñ özindik sırı bar ma?

– Bälendey sırı joq. «Qazaq ädebieti» gazetinde qızmet istep jürgen kezimde Kenesarı hannıñ dene jäne bas süyekterin izdep tauıp, tuğan jerge äkelip arulap jerleu kerektigi jöninde mäsele köterip, maqala jazdım. Bwl ülken qoğamdıq pikir tudırdı. Wlı hannıñ süyegin izdep talay jerdi şarlağanımdı köziqaraqtı oqırman biletin şığar. Özimizdiñ, Qırğızstannıñ, Reseydiñ mwrağattarı men mwrajayların tolıq süzip şıqtıq. Derek-däyekter jinadıq, zertteu maqa­lalar jazdıq. Sonıñ arqasında «Kene­sarı – Künimjan» attı dramaturgiyalıq şığarma düniege keldi. Bwl Astanadağı Qalibek Quanışbaev atındağı memle­kettik akademiyalıq qazaq drama teatrında qoyıldı. Mine, bes jıl boldı, äli reper­tuardan tüspey keledi. Artınşa «Abılay hannıñ armanı» attı tarihi drama jazdıq. Ol da eki jıldan beri elorda teat­rında tabıspen qoyılıp jatır. Endi mine, «Kerey – Jänibek» attı jaña tuındı düniege keldi. Qwday bwyırtsa, biıl twsauı kesilmek. Qalay şıqqanın körer­mender özderi bağalay jatar, biz bar küşimizdi saldıq, qolımızdan kelgenin jasadıq. Şınımdı aytsam, bwl endi arnayı josparlağan närse emes, köñildiñ tükpirinde jürgen oy edi, säti tüsti, ja­zıldı.

– Biz Kerey men Jänibek handardıñ HV ğasırdıñ ortasında handıq qwrğanın, osılayşa qazaq memleketiniñ negizin qala­ğanın bilemiz. Biraq ne sebepti bwl handıqtı ekeui birigip qwrğanın, olardıñ handıq qwruına qanday jağdaylar äser etkenin, ne sebepti Äbilqayır wlısınan bölinip, osın­day tarihi qadamğa barğanın şet jağalap bolmasa, naqtı bile bermeymiz. Sondıqtan da köpşilik qauım sizdiñ p'esañızdan sonıñ jauabın kütetin sekildi.

– Iä, tarihi şığarmanıñ bir erek­şeligi adamğa osınday ülken jauapkerşilik jükteydi. Oqırmandar men körermender meniñ şığarmamnan osı kürdeli swraqtarğa jauap tabadı ğoy dep oylaymın. Jalpı, bir p'esada osınıñ bärin qamtıp şığu mindetti bolmasa da, qal-qaderimşe mey­linşe tolıqqandı jetkizuge tırıstım. Nege? Öytkeni, qazir halıq öz tarihına şölirkep otır. Jastar köp närseni bile bermeydi. Bar-joğı eki sağattıñ işinde bir däuirdiñ sır-sipatın, suretin, tınısın, şındığın bayandap, surettep, wqtırıp, tüsindirip, sezindirip ketu kerek. Bwl – bügingi künniñ qajettiligi.

Kerey men Jänibek nege egiz qozıday qatar jüredi? Birinşiden, ekeui atalas tuıs, ärisi Joşınıñ, berisi Aq Ordanıñ hanı ataqtı Orıs hannıñ twqımdarı. Kerey swltan Jänibekti bir ret tura kelgen ajaldan, yağni Äbilqayırdıñ qaraq­şılarınıñ qolınan qwtqarıp qaladı. Al onıñ bauırları ölim qwşadı. Mine, sol jerde ekeui alğaş tanısıp, tabısadı. Ağa-ini boluğa anttasadı. Kerey Jänibekti öz qamqorlığana alıp, ünemi qoldap jüredi. Ekeuiniñ arasındağı bwl dostıq köñil öle-ölgenderinşe suımaydı. Bir-birine adal boladı. Onı mına bir jayttan-aq anıq añğaruğa bolatın şığar. Äbilqayırdan bölinip ketkennen keyin qazaqqa aldımen Kerey han boladı, ol özinen keyingi bilik tizginin Jänibekke amanattap ketedi. Al Jänibekten keyin Kereydiñ wlı – Bwrındıq han boladı.

Kerey men Jänibek şaybanilıq Äbilqayırdı onşa mensine qoymaydı, öytkeni, onıñ aldında ğana Deşti Qıp­şaqqa Jänibektiñ äkesi Baraq han bilik jürgizgen. Ekeui de han twqımı jäne erteden qalıptasqan tanım-tüsinik boyınşa märtebeleri de şayban äuletinen joğarı. Onıñ üstine Äbilqayırdıñ büyregi sol öz äuletinen şıqqandarğa bwra tartıp, negizgi bäsekelesteri retinde Orda Ejenniñ twqımdarına tizesin batıra bergen. Bwdan Kerey men Jänibekke qaraytın qazaq ruları da qattı zardap şekken. 

Meniñ oyımşa, tarihşılar aytıp jürgendey, Kerey men Jänibek bir han­dıqtıñ qwramına qarağanımen, Äbil­qayırğa bağınbağan, bası bütin bağı­nış­tı bolmağan. Endi osı sözimdi däleldeyik. Mäselen, Äbilqayır hannıñ Kök kesene töñiregindegi şayqasta Üz-Temir Tayşı basqarğan oyrat äskerinen oysıray jeñi­lip qalğanı tarihi şındıq. Sonda onı Kerey men Jänibek qoldağan joq, tipti «jasaq beriñder» degen hannıñ jarlığına da qwlaq aspağan. Osındayda «nege» degen zañdı saual tuındaydı? Ärine, Äbil­qa­yırdı hanımız dep moyınday qoymağan. Eger olar bağınıştı bolsa, hannıñ ayt­qanın eki etpes edi ğoy. Jäne Äbilqa­yır­dıñ üstemdigi jürip twrsa, olardı sol zama­tında-aq jazalar edi. Biraq mwnıñ swltandar men han arasın mülde uşıq­tırıp jibergeni ras. Äbilqayır öte kek­şil, ayauşılıq sezimderden ada han edi. Kektendi, bar qaharın tökti. Orayın tauıp Kerey men Jänibektiñ közin qwrtqısı keldi. Qalmaqtarğa töleuge tiisti alım-salıqtı osı eki swltandı jaqtaytın qazaq ru-taypalarınıñ moynına saldı, auırtpalıqtı solardıñ arqasına art­qısı keldi. Mwnday qorlıq pen zorlıqqa kim köne qoysın?! Halıq ta hanğa qarsı bas kötere bastadı. Kerey men Jänibek te aqıldı adamdar, osınday dürdarazdıqtı, yağni mümkindikti sätimen paydalanıp, ha­lıqtı öz jaqtarına şığarıp aldı. Ärine, qoldarına qaru alıp, qarsı köte­rilse, qalıñ bwqaranı qandı qırğınğa bastaytındarın bilip, Äbilqayırdan mülde irge ajıratıp ketudi oyladı. Sol arqılı arman-maqsattarına jetuge wmtıldı. Halıq erkindikti, täuelsizdikti, teñdikti añsadı. 

Keybireuler Kerey men Jänibekti bi­likke talastı deydi. Joq, ol kezde olar­dıñ bilikke talasatınday küş-quattarı bolğan joq. Ärine, qarapayım halıq bw­lardı zañdı bileuşileri sanadı, öytkeni, joğarıda ayttıq qoy, jol da, jön de so­lardiki bolatın. Baraq han ölgennen keyin taqqa onıñ ağa-inileriniñ nemese balala­rınıñ biri otıruı kerek edi. Kereydiñ de, Jänibektiñ de handıqtan ümitteri boluı äbden mümkin, öytkeni, ekeui de – taqtıñ zañ­dı mwragerleri. Kökeylerinde, kö­ñil­deriniñ tükpirinde Äbilqayırdı bilikten taydırıp, tizgindi qoldarına qaytarıp alu oyları bolğan joq dep te ayta al­maymın. Biraq onı qanday jolmen, qalay jüzege asıru kerektigin olar ädemi oylastırdı, oñtaylı şeşti. Mine, osılay şamamen 1456 jıldarı Kerey men Jä­nibek özderiniñ senimdi ru-taypalarımen Şuğa köşip kelip, eldiktiñ qazığın qağıp, Qazaq handığınıñ negizin qaladı. Aqırında bilikti Äbilqayır äuletinen qaytarıp aldı. Bwl wrpaq aldındağı wlı is edi. Sonı abıroymen atqarıp ketti. 

– Keşiriñiz, söziñiz auzıñızda, biz biıl Qazaq handığınıñ 550 jıldığın toylağalı otırmız. YAğni 1465 – 2015 jıldardıñ ara­lığı. Al siz eldiñ 1456 jılı Şuğa kö­şip kelgenin aytıp otırsız. Sonda on şaqtı jılday qazaqtardıñ basşısız ömir sürgeni me? Mwnı qalay tüsindiresiz?

– 1465 jıldı kimniñ şığarıp jür­genin bilmeymin. Äy, aynalayın-au, 1462 jılı Moğolstan hanı Esen Bwqa qaytıs boladı. Al qazaqtar odan bwrın hanın saylap alğan. YAğni «1458 jıldıñ küzinde Kereydi han sayladı» degen twjırım şındıqqa köbirek jaqındaydı. Al 1465 jıl mülde qisınsız. Qazaq handığınıñ tarihın baqanday jeti jılğa tejeu kimge kerek boldı eken?! Tüsine alar emespin.

– Osı jerde kökeyde mınanday bir swraq tuındap twr. Keybireuler «Kerey men Jänibektiñ eldi bastap qotarıla köşuine Äbilqayırdıñ ülken wlı Şah Budaqtıñ ölimi de qattı ıqpal etti» deydi. Siz osımen kelisesiz be?

– Tikeley sebep bolmasa da, janama ıqpal-äseri bolğanı ras. Onıñ ölimine Kerey men Jänibektiñ de qatısı boldı deydi, bolsa bolğan şığar, äbden mümkin. Qisınğa keledi. Äbilqayırdıñ şekten şıqqan qanıpezerligine tek olar ğana emes, basqa swltandar da qarsı köterilgen. Olardıñ bärin Äbilqayır basıp-janşıp, basşılarınıñ bastarın alıp, qosşı­ların qandı qırğınğa wşıratqan. Mine, sondıqtan da Kerey men Jänibek olardıñ qateligin qaytalağısı kelmedi, tığırıq­tan şığudıñ basqa jolın izdedi. Ärine, bir närse anıq, Şah Budaqtıñ öliminen keyin Äbilqayır Kerey men Jänibektiñ közin joyudı oylastıra bastadı. Mwnı han ordasında qızmet etetin äldekim eki swltanğa der kezinde jetkizip ülgerdi deydi. Olar onı onsız da bildi. Mwnıñ özi de artınıp-tartınıp, köşuge bet alğan elge qozğauşı küştey serpin bergeni ras.

– Söziñizdiñ auanına qarağanda, Äbil­qayır han sonday bir qatıgez, barıp twrğan swmpayı adam siyaqtı körinedi. Siz Kerey men Jänibekti aqtap alu üşin onı ädeyi jekswrın etip körsetuge tırısıp otırğan joqsız ba? Jalpı, sizdiñ şığarmañızda onıñ körkem beynesi qanşalıqtı därejede tarihi şındıqqa janasımdı beynelengen?

– Ärine, Äbilqayır – qarama-qay­şılığı mol twlğa. Jänibek swltannıñ äkesi Baraq han ölgennen keyin onıñ ornına on jeti jasında bükil Deşti Qıpşaqqa han saylanıp, qırıq jıl bilep-töstegen. Onı han saylarda jetpis ru-taypanıñ kösemi bir kisidey dauıs bergen, qoldağan, qolpaştağan. Keybir tarihşılar onı öz sayasattarı men üstemdikterin jürgizu üşin aytqandarınan şıqpaytın, jündeuge könetin, el basqa­ruda täjiribesi joq adamdı saylağısı keldi dep twjıradı. Sebebi, ol kezde Baraq hannıñ nağız kökjal wldarı, yağni nağız taq mwragerleri tiri edi. Biraq keyin ta­ğımdı tartıp aladı degen qauippen Äbil­qayır köbiniñ közin qwrttı. Jänibektiñ Kereydiñ arqasında aman qalğanın ayttıq.

Meniñ öz oyım aytadı, sol dauıs ber­gen eki jüzge tarta beldi de bedeldi twlğanıñ bäri birdey aqımaqtar emes. Ärine, key­bireuinde jañağıday oy bolğan da şığar. Biraq olardıñ basım köpşiligin Deşti Qıpşaqtıñ bolaşaq tağdırı alañdat­qanı kümänsiz. Olar Äbilqayırdıñ boyınan hanğa layıq jaqsı qasietterdi kördi. Iä, alğaşında Äbilqayır däuirledi, talay soğıstan jeñispen oraldı, birşama eldi özine qarattı, tek qalmaqtarmen şayqasta ğana bağı qaytıp, jeñiliske wşıradı. Nege? Sol soğısta jetpis ru-taypanıñ on jetisi ğana artınan ergen eken, al qalğandarı sırt aynalğan, odan köñilderi qalğan. Osınıñ özinen-aq onıñ qanday adam bolğanın anıq añğaruğa boladı. Tegin adam emes şığar, biraq men onı aqılman, danışpan dep aytpas edim. Ol aqılın jaqsılıqqa, izgilikke emes, ja­mandıqqa, zwlımdıqqa jwmsağan adam sekildi elesteydi.

– Sizdiñ şığarmañızda Kerey, Jänibek, Äbilqayırdan basqa qanday belgili twlğa­lar bar?

– Meniñ şığarmamda belgisiz adam joq. Bäri de belgili twlğalar. Asan qayğı, Qaztuğan jırau, Qotan tayşı, Aqjol, Temir biler, Qobılandı, Qaptağay, Qaraqoja batırlar. Äbilqayır hannıñ süyiktisi, Aqsaq Temirdiñ wlı – ataqtı Wlıqbek häkimniñ qızı Rabiya Swltan be­gimniñ özi nege twradı. Sondıqtan ja­uap­kerşilik te ülken boldı. Qorqa-qorqa jazıp şıqtıq, endigi söz oqır­mandar men körermenderdiñ enşisinde.

– Bwl twlğalardıñ bäriniñ birdey sol bir wlı köşke qatısı bar ma? Joq älde, oydan qosqan, qiyaldan tuğan körinister bar ma?

– Tikeley qatısı bar. Jalpı, tarihi şığarmanı oydan jazu degendi tük tüsine almaymın. Surettep otırğan oqiğanıñ ar jağında onıñ tarihi swlbası menmwn­dalap twruı kerek. Sizdi tüsinip otırmın. Körkem şındıq bar, tarihi şındıq bar. Biraq qanşa qiyalğa jüginseñiz de, körkemdik şındıq tarihi şındıqtan tım alısqa wzap ketpeui kerek. Eger olay bolmağan jağdayda, tarihi şığarmañnıñ qwnı kök tiın.

– Sonda biz bala kezden oqıp ösken Asan qay­ğınıñ jelmayasına minip alıp, jaylı qonıs izdeui şınımen, osı uaqıtqa säykes kele me?

– Ärine, Asan ata Kerey men Jänibek handardıñ aqılşısı, keñesşisi bolğan. YAğni, tek sınşı, bi, jırau ğana emes, qa­zirgi tilmen aytar bolsaq, asa bedeldi mem­leket jäne qoğam qayratkeri. Kerey men Jänibekterdiñ qolqalauımen jer jağ­dayın bilip, Moğolstan hanı Esen Bwqa­men alğaş kelisim jasap kelgen de, wlı köşti bastauşılardıñ biregeyi de, Kereydi de, Jänibekti de han tağına otırğız­ğandardıñ biri de – osı Asan ata bolatın. Endeşe, abız babamızdıñ tarihtağı röli öte ülken.

– Abılay men Kenesarı handar turalı derekter barşılıq, al Kerey men Jänibek handar jaylı mälimet az. Mäselen, eki hannıñ da qanday jağdayda, qay jıldarı qaytıs bolğanı turalı eşbir jerde aytıl­maydı eken. Derekköz tapşılığı p'e­sañızğa kedergi bolğan joq pa?

– Ärine, belgili därejede onıñ da qol baylağanı ras. Biraq men jılnamaşı emespin, jazuşımın, olardıñ qay jılı, qay ayda düniege kelip, qay jılı qaytıs bolğanın däl bilu mindetti emes. Mañızı da şamalı. Eñ bastısı, istegen, atqarğan, siñirgen eñbekterin bilip, solardı öner tilimen halıqqa jetkize alsaq jetip jatır. 

– Eki twlğağa qatıstı tıñ tarihi derek taba aldıñız ba?

– Eger taba almasam, qolıma qalam alıp nem bar?! Jañalıqqa janım qwştar janmın. Qolımnan kelgenşe jañalığı mol jaña dünie jasauğa, erekşe oy aytuğa tırıstım. Al oyımdağını oydağıday jüzege asıra aldım ba, ol endi ekinşi mä­sele. Onı köp wzamay özderiñiz de bile­tin bolasızdar.

– Bwl p'esanı zerttep, jazuğa qanşa uaqıtıñızdı jwmsadıñız?

– Kün sanamaymın. Asığıp, aptıq­paymın da. Iin meylinşe tolıq qan­dıruğa tırısamın. Odan küş-jigerim men uaqıtımdı eşuaqıtta ayamaymın. Körkem şığarmanı jaylı bir jerde jaylanıp otırıp emes, qızmettiñ ara-arasında jürip jazamız ğoy. Sondıqtan bälendey dep aytu qiın.

Bizde keñes kezindegidey nemese şetel­derdegidey körkem şığarma jazumen ay­nalısıp kün köre almaysız. Jiırma bes baspa tabaqtıq, yağni tört jüz bettik kita­bıña eki jüz mıñ teñgedey ğana qalamaqı alasıñ. Bwl qay jırtığıñdı jamaydı. Teatrlar da jarıta qoymaydı. Mäselen, biıl meniñ p'esalarımdı elimizdiñ altı-jeti teatrı qoyayın dep qolğa alıp jatır. Deni – oblıstıq teatrlar. Olardıñ basım köpşiligi jağdaylarınıñ naşar ekenin köldeneñ tartıp, qalamaqı bergisi joq. Oğan endi neğıl deysiñ?! Sotqa beresiñ be? Qwday saqtasın, aqşa üşin eşkimmen aytısıp-tartıspaymın. Qazaqpız ğoy. «Bwdan da jaman künimde toyğa barğanbız» dep jüre beremiz. Öytkeni, jılağandı, jalınğandı jek köremin. Qalamaqığa qarap qalğanımız joq, ärine, degenmen eñbegiñdi paydalanğannan keyin, sonımen payda tapqannan keyin aqısın tölese eken degen oy ğoy bizdiki. Eger sol teatrlardıñ bäri birdey qalamaqı berse, meniñ de jağdayım jaqsara tüser edi ğoy. Sonda men aqşa tabu üşin kündelikti qam-qarekettiñ bitpeytin şaruasına jegilmey, jaña dünieler jazuğa talpınar em. Odan men ğana emes, qazaq ädebieti de, qazaq teatrı da wtar edi. Al onı oylap, oğan bas qatırıp jatqan eşkim joq. Qazaq ädebieti men qazaq teatrınıñ jetkilikti däreje-därgeyde damımay jatqanınıñ bir sebebi osı ma deymin. 

– Eki qoyılımdı da Qazaqstan Res­publikasınıñ eñbek siñirgen qayratkeri, rejisser Bolat Wzaqov sahnalağan eken. Demek, rejisserdiñ jwmısı köñiliñizden şıqqan ğoy. Al üşinşi p'esañızdı qay rejisserge tapsırasız?

– Jalpı, dramaturgiyağa qolımnan jetelep äkelgen Bolat Wzaqov. Onı mo­yındaymın. Keybireuler jazğan dayın dünielerin teatr sahnalarına qoydıra almay jüredi. Al «Kenesarı – Künim­jandı» da, «Abılay hannıñ armanın» da ol özi jazdırıp, özi qoydı. Qwday bw­yırtsa, «Kerey – Jänibekti» de özi sah­nalamaq. «Kenesarı turalı p'esa jazıp beriñizşi!» dep alğaş meni jwmısqa izdep kelgen de özi. Halıq üşin janın da, terin de, qanın da ayamağan handardı sahnağa şığaru köpten bergi armanı eken. Mwnday tiimdi wsınıstan bas tartatın aqımaq emespin ğoy, kelistim, jazdım. Ärine, Bolat dosımnıñ kömegi köp tidi. Ana jerin alay, mına jerin bılay özgertip jazsañ qaytedi dep, bağıt-bağdar siltep otırdı. 

– Kerey men Jänibek irgesi mıqtı el boludıñ sırı – auızbirlikte ekenin o bastan-aq bilgen sekildi. Sondıqtan da ekeui küş biriktirip, handıq qwrdı. Biraq keyingi jwrt el boludıñ sırı auızbirlikte ekenin wqpağan sekildi. El işindegi alauızdıqtıñ saldarınan soñğı hannıñ basınıñ qayda qalğanın da bilmey qaldıq. Osı twsta sizdiñ üş p'esañızdıñ arasındağı sabaqtastıqtı bayqaymız. YAğni, bükil qazaq Kerey men Jä­nibek sın­dı jwmılıp äreket etse, Abılay hannıñ armanı orındalıp, Kenesarı hannıñ bası şabılmaytın edi degendi meñzeytin sekildisiz. Biz sizdi dwrıs wqtıq pa?

– Negizi oyıñız dwrıs. «Abılay han­nıñ armanında» Abılay hannıñ auzımen aytılatın mınanday qanattı söz bar: «Joñğarlardıñ tübine jetken alauızdıq, osı keseldi dertten arılmay, bizdiñ de kösegemiz kögere qoymas». Men mwnı oydan şığarğan joqpın, el arasında keñ tarağan, añız-dastandarda aytılatın Abı­lay hannıñ töl sözi. Bwl – äli künge deyin män-mañızın joymağan asıl söz. Jalpı, bügingi künmen astasıp, ündesip jatsa ğana körkem şığarmanıñ qwnı artadı, bağı janadı. Kenesarı hannıñ örşil ruhı bizge de qajet, Abılay hannıñ armanı qazir de özekti, Kerey men Jä­nibektiñ atqarıp ketken wlı isi bügingi öskeleñ wrpaqqa taptırmas ülgi-önege dep auzımdı toltırıp ayta alamın. «Mäñgi baqi bireudiñ qwlaqkesti qwlı bop jüre almaymız, öz qolımız öz auzımızğa jetetin erkin el bolamız!» deytin wlı maqsattıñ jalına jarmasıp, attarınıñ basın ejelgi atamekenge bwrğan Kerey men Jänibektiñ asıl armanı bügin de män-mañızın joğalta qoymağanı şındıq. Endeşe, «Kenesarı – Künimjan» men «Abılay hannıñ armanı» attı tarihi dra­malarım siyaqtı bwl jaña şığarmam­nıñ da halıqtıñ qajetin ötep, swranısına ie boladı ğoy dep oylaymın. Keyingi kezderi keybireuler meni birıñğay tarihi şığarmalar jazıp ketti dep küstänalap jür. Bwl mağan «tım jaqsı adam edi, ätteñ, işip ketti» degendey äser etedi. Äy, aynalayındar-au, sol tarihi şığarmalar bügingi künge qızmet etip jatsa, nege jazbasqa. Qwday büginimizge eşqanday qızmet ete almaytın, bügingi kün turalı jazılğan, jazıla salıp ölip jatqan küldibadam şığarmalardan saqtasın. Ädebiette keşegi, bügingi, erteñgi kün degen bolmaydı. Tek bügingi kündi jazu kerek deytin de qasañ qağida joq. Ädebiettiñ nısanası – adam, adamnıñ tağdır-talayı. Sol arqılı aytarıñdı aytıp, jazarıñdı jazıp, öz oyıñdağıñdı jetkize alsañ boldı emes pe?! Sen adam tügili, jan-ja­nuarlar turalı jazsañ da, ar jağında adamnıñ tağdır-talayı menmwndalap twruı kerek.

Eñ bastısı, qanday şığarma jazsañ da, zamannıñ jwmırına jwtılıp ket­peytindey boluı kerek. Keybireuler aytıp jürgenindey, zaman özgermeydi, qoğam özgeredi, al sol qoğammen birge adamnıñ da tanım-tüsinigi qwbılıp twruı mümkin. Sen mıqtı bolsañ, qoğamnıñ qajetin öteytin emes, zamannıñ öte qatal tezine şıdas bere alatın şığarma jazuğa talpın. Tarihi taqırıptı qauzaysıñ ba, bügingi kündi jazasıñ ba, eñ bastı wstanım osı boluı kerek. Sebebi, sen tarihi şığarmada jatplanetalıqtar turalı jazbaysıñ ğoy, olar seniñ ata-babalarıñ, yağni jwmır bastı pendeler. Mäsele neni jazuda emes, qalay jazuda boluı kerek qoy dep oylaymın. Mäselen, socialistik qoğamda jazılğan körkem şığarmalardıñ basım köpşiligi qazirgi wrpaqtıñ talabına jauap berip, swranısın ötey almaydı. Kom­munistik partiyanıñ uına ulanbağan, onı jäne kün kösemdi jırlamağan qalamger neken-sayaq. Al endi ne boldı? Qwday-au, kolhoz, sovhoz, öndiris taqırıptarına jazılğan şığarmalar qayda qaldı qazir?..

– Jalpı, qazaq pen qalmaq arasında tek dwşpandıq qana emes, dostıq ta bolğanın, ata jauımız sanap kelgen joñğarmen aradağı qarım-qatınas keybir kezeñde jaqsı bolğanın sizdiñ «Abılay hannıñ armanı» attı spektakliñizden anıq köremiz. Ämirsana men Abılay hannıñ dos­tığı, Topış swludıñ oğan degen mahab­batı, Qaldan Serenniñ qwrmeti degendey. Jalpı, «eki eldiñ arazdasuına sırtqı küşter sebep boldı, äytpese tatu bolğan» dep ayta alamız ba?

– Qazaq pen qalmaq qatınası öte kür­deli mäsele. Kesip-pişip birdeñe aytu öte qiın. Talay märte jerimizge basıp kirip, halqımızdı qandı qırğınğa wşıratqan da qalmaqtar. Olardıñ da qazaqqa janı aşımağanı belgili, küş-quattarına qaramay, bodan etkisi keldi. İşinara täueldi boldıq ta. Ärine, olardı ar jağınan Qıtay, ber jağınan Reseydiñ qoyt-qoyttap otırğanı tağı ras. Eki alıp imperiyanıñ sayasatı tüsinikti edi. Qazaq pen qalmaqtı bir-birine aydap salıp, ortalarınan özderi payda tabu. Bir-birimen qırqıs­tırıp, äbden älsiretip, özderine qosıp alu. Olardıñ bwl jımısqı sayasattarı iske astı da. Mine, Abılay men Qaldan Seren osını tüsinip, birin-biri qayta sırt­qı jaudan qorğap otıruğa uağdalasıp, beybit kelisim jasadı. Mwnday qadamğa joñğar bileuşisi qazaqqa janı aşı­ğandıqtan bardı deysiz be, öz eliniñ bolaşağın oylağandıqtan. Bwl kelisim Qaldan Seren ölgenşe küşinde boldı. Sodan keyin qaytadan aramız aşıla bastağanımen, köp wzamay qalmaq han­zadaları taq üşin bir-birimen qır­qısıp ketti de, bizge qarauğa mwrşaları bolmay qaldı. Öz bastarımen qayğı bolıp ketti. Osı kezde Abılay keremet sayasat jürgizdi, nätijesinde, tört oyrattıñ toz-tozı şı­ğıp, joñğar memleketi jer betinen joyı­lıp kete bardı. Bwğan Ämirsana sekildi taqqwmar qalmaq hanzadaları da tikeley kinäli. Qıtay imperatorı solardıñ qolımen ot kösep, külderin kökke wşırdı. Al Abılay qazaq halqın sonday bir auır kezeñniñ özinde eşteñege wrındırmay, aman-esen alıp şıqtı. Eger Abılayday wlı kösemderimiz bolmasa, bizdiñ de qalmaqtardıñ kebin kietinimiz anıq edi. Joñğardıñ basın jwtqan qıtay bes qaruın asınıp bizge de keldi. Biraq Abılay olardıñ basına birese nayza qadap, birese ayran qwyıp, qaytarıp otırdı. YAğni, küşi men aqılın alma-kezek jwmsap, aylasın asırıp otırdı... 

– Jalpı, Abılay hanğa qatıstı äli de anıqtalmağan biraz dünieler bar. Mäselen, biz onıñ şın esimi Äbilmanswr dep keldik. Biraq eşbir tarihi qwjattarda bwl esim kezdespeydi eken. Osığan qatıstı ne aytar ediñiz?

– Biz köbinese Resey men Qıtay mwrağattarındağı derekterge jüginemiz ğoy. Olarda negizinen, Abılaydıñ swltan, han retinde tarih sahnasına şıqqannan bergi ömiri ğana qamtılğan. Al oğan deyingi ömiri auızşa tarih arqılı jetken. Abı­laydıñ şın esimi Äbilmanswr ekeni, Abılay degen attı ataqtı qalmaq batırı Şarıştı jekpe-jekte öltirip, jauğa «Abılaylap» şapqannan keyin berilgeni, onıñ arasında Sabalaq bolıp jürgeni qazaqtıñ jır-añızdarında, qissa-dastandarında anıq ta qanıq aytıladı ğoy. Oğan kümänmen qaraudıñ keregi joq.

– Sonımen birge Kenesarınıñ batır ağa-inileri, Bopay hanşanıñ erlikteri jay­lı estip qalıp jatamız. Uaqıtı jetse de, olar turalı nege köp aytılmaydı?

– Söziñizdiñ janı bar. Kenesarı handı tolıq tüsinip-bilu üşin onıñ ay­nalasın tübegeyli zertteu kerek. Ärkim­niñ tarihtağı eñbegi aytıluı kerek. «Kene­sarı – Künimjan» attı tarihi dramam nege körermenderdi eleñ etkizdi? Jazu şeberligimniñ keremettiginen deysiz be?! Joq, onday şeberlik qazaq jazuşıla­rınıñ bärinde bar. Eñ bastısı, onda bwrın halıq bilmeytin tosın jaylar men jañalıqtar bar edi. Biz osı uaqıtqa deyin Kenesarı handı atıs-şabıstıñ üstinde surettep keldik. Al men onıñ adam retindegi işki jan-düniesin jetkizuge tırıstım. Han da adamnıñ balası, jaqsı köredi, süyedi, ğaşıq boladı nemese jek köredi degendey. Hannıñ ğaşıq jarı – Künimjan turalı jarıtıp eşkim eşteñe bilmeytin. Al meniñ tarihi dramamdı oqığan nemese qoyılımdı körgen adam onıñ kim ekenin tolıq bilip şığadı. Süygen jarına degen mahabbatı arqılı eli men jerine, halqına degen asqan süyispenşiligin surettegim, körsetkim keldi. Endeşe, kez kelgen jaña tuındı da özindik jañalıq boluı kerek, olay bolmasa onıñ qwnı kök tiın. Mäselen, joğarıda ayttım ğoy, oqırmanğa bwrınnan tanıs bir derekti, bir oqiğanı ğana bayandap, maqala jazu kimge kerek? Ol zertteuşige qanday abıroy äkelmek, onıñ jazğanınıñ qanday qwnı bolmaq? Ädebiette de solay! Eger öz aytarıñ men janıñnan qosar jañalığıñ bolmasa, eñ abzalı, eşteñe aytpa, eşteñe jazba! 

– Swhbatıñızğa raqmet!

Swhbattasqan Sabina ZÄKİRJANQIZI

Derek közi:http://www.aikyn.kz
0 pikir