Beysenbi, 17 Qazan 2019
Sın 4308 0 pikir 28 Jeltoqsan, 2016 sağat 16:03

B.TOBAYAQOV: BAS QALANIÑ KÖŞELERİ BÖTEN TİLDE JAZILĞANI QALAY?

Bas qalamız Astanada keyingi kezde jamiğatqa jağımdı jaña ister istelinip jatqanına bir üzikter keltireyik te.

Mäselen, qıruar jıldar boyı respublika qalalarında, sonıñ işinde Astana men Almatı şaharlarında Jaña jıldıq şırşanı ornatu jaña jılğa deyin bir jırım ay bwrın, yağni  qaraşanıñ orta şeninde bastalatın. Täuelsizdik merekesine dayarlıq jayında qalıp, tasada qalıp qoyıp, aldığa Jaña jıldıq şırşanı ornatıp bezendiru şığıp ketetin.Endigi jerde bas qalamızda äkim Äset Örentaywlı  Isekeşev mırzanıñ bastamasımen Täuelsizdik künine bir ay qalğanda ülken-ülken, ayşıqtı jazularmen bannerler ornatılıp, äsem bezendirile közdiñ jauın aldı jäne de Jaña jıldıq şırşa bas meyramımızdı toylağannan keyin ğana ornatıla bastadı. Bwl bir jağımdı jañalıq derlik boldı.

Ekinşi bir jañalığımız (mwnı öte bir jağımdı deuge bolmas, ärine) - köşeler qiılısındağı köşe ataularınıñ qos tilde: qazaq jäne ağılşın tilinde jazılıp qoyıluı. Älbette, zamana ağımına say, ağılşın tilinde jazğan dwrıs ta şığar. Biraq qos til degende qazaqtıñ qwldıq psihologiyadan qwtılmay birinşi şabatını tañ qaldırmay qoymas. Ömir boyı orıs tilin qosaqtap jüruşi ek, endi ağılşın tiline bar bolsın. Eşbir memleket jarnamalıq jazu-sızulardı böten tilde qosaqtamaydı, tek qana öziniñ memlekettik tilinde beyneleydi. Al, biz...

Bwl mäseleniñ tağı ekinşi jağı bar. Bwrın Astanada kölikti jürgizip kele jatqanda qiılıstağı köşe jazuları bir-memlekettik tilde ülken äriptermen jazılıp, alıstan (20 metrden) badırayıp  körinip twratın. Endigi jerde  qazaq jäne ağılşın tilinde jazılğandağı äripter kişkene ğana bolıp, közge 3 metrden ğana körinedi. Bwl kölik jürgizuşiniñ uaqıtında oñğa, solğa bwrıluına qolaysızdıq jasaydı. Söytip köşe atauların dayındağan kezde  orındauşılar osını eskermegen. Sodan soñ avtobus kölikterinde ayaldamanı habarlau da tek memlekettik tilde jürgizilui tiis. Eşbir elde eki tilde habarlamaydı. Onıñ üstine mäselen, «Abılay han dañğılı»  ayaldaması dese, bılayğı jwrt tüsinbey me? Kez kelgen adam «e, ayaldama Abılay han köşesi eken» demey me. Sondıqtan büyrekten siraq şığarmay, memlekettik ana tilimizdi qadirley ayalay bileyik, ağayın! Mwnı bişigeşter men bayşıgeşter dwrıs tüsinui kerek. Qaşanğı östip moynımız salbırap jüre beremiz?  Mine, 30 jılğa juıq merzim boldı ğoy «Til turalı» zañımızdıñ qabıldanğanına!

Şaharımızda qazaq mektepteri, bala baqşaları köptep aşılıp jatır. Hoş, dwrıs delik. Biraq sol mekemelerde balalarımız taza ana tilinde söylemeytini ras qoy. Bılay şığıp ata-anası da, özderi de böten tilde söyleytini ötirik emes qoy. Büytip közboyauşılıq, saqal boyau ekijüzdilikke, dübaralıqqa aparatını kämil. Al, üş twğırlı tildi bastamas bwrın aldımen balalarımız ana tilinde uızınan jarısın 11-12 jasqa deyin. Bwl barlıq ozıq memleketterde qalıptasqan üderis. Al, sodan keyin mağan dese papuas tilin bilsin, bäri bir. Köp til bilgendi qazaq ärqaşan da qwptaydı. Ol – mädeniet, ol – bilimdilik, ol - örkeniettilik. Al, orta jolda velosiped oylap tauıp, bir-eki tilden üş tilge birden sekirsek, wlttığımızdan, sanalıq tirşiligimizden ayrılamız, ağayın. Şendilir men lauazım ieleri, jalpı közi qaraqtı jwrtımız  osını ärdayım eske twtqanı abzal!

Baqıtjan Tobayaqtegi,

Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, aqın,

Ä. Bökeyhan atındağı sıylıqtıñ laureatı,

Astana qalalıq «Memlekettik til qozğalısı» törağasınıñ orınbasarı

Abai.kz

0 pikir