Düysenbi, 14 Qazan 2019
«Soqır» Femida 6241 0 pikir 13 Qañtar, 2017 sağat 09:03

BİLİM SALASINDAĞI REFORMALARDIÑ ĞILIMI NEGİZİ JOQ

Älemdik tarihta derbes bilim beru jüyesinen ayrılu keybir wlttıq memleketterdiñ joyıluına äkep soqqan sebepterdiñ biri retinde keltiriledi. YAğni, halıqtıñ, eldiñ bolaşağı, onıñ ruhani, intellektualdıq damu bağıtı oqu jüyesine, bilimniñ sapasına, bilim beru mekemeleriniñ jay-küyine tikeley baylanıstı.           

Qazaqstandıq bilim salasınıñ şınayı jay-küyi, keybir teris qwbılıstardıñ sebepteri men saldarı, reformalardıñ paydası men ziyanı jayında ğalım, Qazaqstandağı salıstırmalı pedagogika jäne oqulıq sapası monitoringi bağıtınıñ negizin saluşı, Pedagogika ğılımdarı akademiyasınıñ prezidenti Asqarbek Qwsayınovtıñ pikirine qwlay türeyik. 


Qazirgi qazaqstandıq bilim beru keñestik däuirdiñ bilim jüyesin mwra etip aldı. Al, keñestik orta bilim sapası joğarı boldı dep moyındaladı.  Onda nege bilim sapası tömendep ketti?        

A.Qwsayınov: Ras, Keñes Odağında orta bilim sapası joğarı boldı, ol älemde alğaşqı üştikten orın aldı. Barlıq mektepterde, qazaq mektepterinde de, barlıq pänder boyınşa är sabaqtı joğarı deñgeyde ötkizuge mümkindik boldı. Tek orta bilim jüyesin qajetti oqu-ädistemelik jäne zerthanalıq qwral-jabdıqtarmen qamtamasız etu maqsatında 100-den asa iri käsiporın jwmıs jasadı. 

Wstazdar äleueti joğarı edi, jaqsı jalaqı da aldı. Olarğa Ükimet tarapınan köptegen qamqorlıq jasaldı. Sondıqtan wstazdıq mamandıqqa köptegen talanttı jastar bardı, olar jaqsı bilim aldı. Ülkendi-kişili bilim mekemelerinde özderiniñ saliqalı is-äreketteriniñ, adami qasietteriniñ arqasında halıqtıñ qwrmetine bölene bildi. 

Ol uaqıtta bilim sapasınıñ joğarı deñgeyde boluınıñ tağı bir sebebi, bilim beru salası ğılımi negizde damıp otırdı. Keñester Odağınıñ Pedagogikalıq ğılımdar akademiyası Odaqtıñ Wlttıq ğılım akademiyası deñgeyinde bağalanatın, on mıñnan asa ğalımdar jwmıs jasaytın, qwzırlı akademiya bolatın. Bilim salasın damıtuğa qatıstı Ükimettik, ministrlik deñgeylerde qabıldanatın barlıq şeşimder, negizinen, osı Akademiyanıñ ğılımi jäne täjiribelik zertteulerine negizdelip dayındaldı. Bir sözben aytqanda, keñestik bilim beru jüyesi ğılımi negizde damıdı.

Keñestik bilim jüyesiniñ ämbebap adam qalıptastıruğa wmtılğanı mälim. Bwl jüyeniñ tağı qanday kemşilikteri boldı? 

- Keñestik bilimniñ de teris twstarı boldı. Sonıñ birerine toqtalayın. HH ğasırdıñ 80 jıldarı ğılım men tehnika qarqındı damu jolına tüsti. Sala mamandarı men ğalımdarı mektepte oqıtılatın pänderdiñ mazmwnın sol jetistikter negizinde tolıqtırıp otıru qajettigin aytıp, solardıñ ıqpalımen pänderdiñ mazmwnı wlğayıp, tipti jaña pänder de engizile bastadı. Osınday sayasattıñ arqasında HH ğasırdıñ ayağında mektepte oqıtılatın pänder boyınşa beriletin bilim kölemi balalardıñ bilimdi meñgeru qabiletinen artıp ketti. Mısalı, K.D.Uşinskiy: «Biz balalardıñ basına eşteñege de keregi joq ärtürli qoqıstı üyip-tögip jatırmız, keyin adam onı ömirde qoldanbaydı», – dep jazdı. Biraq, odan tiisti qorıtındılar jasalmadı. Mwnday qatelikter bilim sapasına keri äser etti.     

Qazaqstannıñ öz maqsat-mwratına say jaña bilim beru jüyesin jasau jwmıstarın qolğa alğanda, biz osınday keleñsizdikterdi eskerip, aldımen bilim beru salasın damıtudıñ ğılımi jüyesin jasauımız kerek edi. Ökinişe oray, onday jwmıstar der kezinde atqarılmadı. Birinşiden, kadr tapşılığı qattı sezildi, ekinşiden,   qarajat tapşılığı qol baylau boldı. Ökinişke oray, odan keyingi jıldarda jürgizilgen barlıq reformalar da ğılımi negizsiz jürgiziletin boldı.   

- Jıldan jılğa bilim beru sapası da, tiisinşe, mamandardıñ biliktilik deñgeyi de tömendep baradı. Otandıq bilim sapasın köteru üşin ne isteu kerek?  

- Ol üşin, aldımen, bilim beru jüyesi jaqsı damığan elderdi anıqtap, olar osınday körsetkişterge jetude qanday wstanımdardı negizge alğandarın bilu kerek; ekinşiden, älem elderiniñ bilim beru jüyelerin zerttegen ğılımi-täjiribelik eñbekterdi mwqiyat taldap, bilim beru jüyesin qwrauşılardı anıqtau kerek; üşinşiden, osı qwrauşılar negizinde elimizde aqtarılğan jwmıstardı zerdelep, qajetti qorıtındılar jasau  qajet.

Bizder osı maqsatta biraz jwmıstar atqardıq. Soñğı 10–12 jılğı Halıqaralıq  PISA, TIMSS, PIRLS zertteuleriniñ qorıtındıların zerdeley otırıp, Şanhay (Qıtay), Singapur, Gonkong (Qıtay), Finlyandiya, Oñtüstik Koreya, Japoniya, Tayvan', Kanada jäne Jaña Zelandiya elderiniñ oquşıları twraqtı türde joğarı nätijeler körsetetinin anıqtadıq.

Bwl elderde ğılımi negizde dayındalğan bilim beru sayasatı iske asırıladı. Olardıñ bastı maqsattarı: wlttıq erekşelikter men mädenietti, ana tilin saqtap damıtu, ruhani bay adam tärbieleudi iske asıru jäne mwğalimderdiñ käsibi qwzırettiligin köteru. Bir sözben aytar bolsaq, bastı maqsat – adam tärbiesi. Bwl elderde bilim reforması, orta eseppen, 10 jılda bir ret jürgiziledi.    

Jalpı, bilim beru sapasın üş jağdaydı eskere otırıp jaqsartuğa boladı. Birinşiden, bilim beru jüyesiniñ qarastırılıp otırğan kezdegi naqtı jağdayın, jetistikteri men kemşilikterin anıqtau kerek; ekinşiden, oqıtu nätijelerin jaqsartu üşin qanday jwmıstar atqaru qajettigin twjırımdau kerek; üşinşiden, är eldiñ orta bilim beru jüyesininiñ erekşeligin, tarihın, mädenietin, sayasatı men qwrılımın eskere otırıp, atqarıluı qajetti is-şaralar klasterin dayındap, iske asıru kerek.

Bilim sapasın anıqtau maqsatında jürgiziletin halıqaralıq zertteuler boyınşa  Qazaqstandağı bilim sapasınıñ deñgeyi qanday?    

- Elimiz alğaş ret 2007 j. TIMSS zertteuine qatıstı. Bwl zertteuge bizden tek 4-sınıp oquşıları ğana qatısıp, matematika päni boyınşa 5-orın, jaratılıstanu päni boyınşa 11-orın alda. Bwl jaqsı körsetkiş boldı, halıq quandı. Al 2011 j. zertteuge 4 jäne 8-sınıp oquşıları qatıstı. 4-sınıp oquşıları säykesinşe 27-şi jäne 32-orındardı ielenip, 4 jılda bilim sapasınıñ 22 jäne 21 satığa tömendep ketkenin, al 2007 jılı 4-sınıpta oqığan oquşılar 2011 jılı 8-sınıpqa kelgende, olar osı pänderden säykesinşe 17-şi jäne 20-orındardı ielenip, özderiniñ bilim sapasın 4 jılda 12 jäne 9 satığa tömendetip alğandarın körsetti. Bwl jaqsı nışan emes.   

PISA zertteuine elimiz 2009 jäne 2012 jıldarı qatıstı. Qazaqstandıq oquşılar oqu sauattılığı boyınşa osı jıldarı 59-şı jäne 63-orındardı, matematikalıq sauattılıq boyınşa 53-şi jäne 49-orındardı, al jaratılıstanu-ğılımi sauattılıqtarı boyınşa 58-şi jäne 52-orındardı ielendi. Bwl nätijeler Ekonomikalıq ıntımaqtastıq jäne damu wyımı elderi boyınşa ortaşa nätijeden köp tömen.    

- Otandıq bilimdi qiın jağdaydan alıp şığıp, bäsekege qabiletti etudiñ bir jolı qalıptasqan jüyeniñ teris twstarınan bas tartu. Siz joğarıda qazirgi uaqıtta mektepterde qoldanılıp otırğan «Bilim, bilik, dağdı» paradigmasın özgertu kerek dediñiz. Osını tüsindirip berseñiz.  

-  Orta bilim beru jüyesinde bilim beru «Bilim, bilik, dağdı paradigması» negizinde iske asırılğan uaqıtta, oqu procesinde oquşılarğa mümkindiginşe molıraq materialdar beriledi. Ol bilim, köbine, ömirdegi naqtı jağdayattarmen, adamnıñ twrmıs-tirşiligimen wştastırıla berilmeydi.

Mısalı, qazir twrmıs-tirşilikte ıdıs-ayaq juu üşin köptegen swyıq juğış zattar paydalanıladı. Olardıñ sırtında himiyalıq qwramdarı jazılğan. Men birde, bilim jetildiru institutında däris bergende, mwğalimderden osı zattardıñ qasietterin aytıp, tüsindirip berulerin swradım. Eşkim dwrıs jauap bere almadı. «Himiya pänin sonşama jıl oqıp, sodan alğan bilimiñizdi ömirde qalay paydalanıp jürsizder?» – degen swraqqa da eşkim mardımdı jauap bermedi.

Damığan elder osını erterek tüsinip, oqu mazmwnın jüyeleumen birge oquşılardı tek bilim aluşı ğana emes, oqu üderisine belsene aralasuşı deñgeyine kötere aldı. Olardıñ özdiginen bilim alu, onı ömirdegi jağdayattarda paydalana bilu, izdenuşilik qwzırettilikterin qalıptastırıp, damıtıp otır.

Ökinişke oray, biz äli bilim beru mazmwnın jeñildete almay otırmız. Tağı bir mısal, astauış sınıptardıñ bekitilgen jaña standartına säykes aqparattıq-kommunikaciyalıq tehnologiyalar pänin 3-sınıptan bastap  oqıtu josparlanğan. Osı pänniñ 3-şi jäne 4-sınıptarğa arnalğan oqu bağdarlamasında  «Jelide ornalasqan aqparattıñ barlığı naqtı jäne paydalı ekenin anıqtau», «Jelide etikalıq jäne qwqıqtıq normalardı bwzu saldarı turalı oy qorıtu» degen siyaqtı tapsırmalardı orındau qajettigi jazılğan. Osınşama kürdeli dünieni 3-şi jäne 4-sınıp oquşıları meñgere ala ma?  

Basqa bağdarlamalarda da osınday asa kürdeli dünieler köptep kezdesedi.  

Balalardı erte jastan kürdeli bağdarlamalarmen oqıtıp, kürdeli tapsırmalar beru olardıñ psihofiziologiyalıq jäne aqıl-oy damuına teris äser etetinin, sonımen birge olardıñ bilimge degen ıntası şekteletinin älemdik täjiribe däleldep otır

- Bilim berudiñ bir qwralı – oqulıq. Oğan qosa oqulıq tärbielik te, ideologiyalıq ta qızmet atqaradı. Oqulıq sapasına qatıstı köp sın aytıluı da osıdan tärizdi.

- Sapalı oqulıq jazu – asa kürdeli jwmıs. Jaqsı oqulıqtar jazu  

üşin, birinşiden, elimizde oqulıqtanu ğılımın damıtu kerek. Oqulıq jasaudıñ bar qiındığın basınan keşken akademik A.Kolmogorov onı reaktivti wşaq qwrastırumen salıstırğan.  

Oqulıq sapası tömendiginiñ birneşe sebebi bar.  

Birinşiden, bwrın oqulıq jazbağan, oqulıq jazu teoriyasın meñgermegen avtorlar oqulıqtar jaza bastadı.

 Ekinşiden, oqulıq avtorlarına qajetti jağday jasalmadı.  Oqulıqtanu ğılımı damığan Franciya eliniñ ğalımdarı jaqsı oqulıq jazu üşin 3-5 jıl uaqıt qajet deydi. Bizde oqulıqtar jazuğa bar-joğı bir jıl köleminde uaqıt beriledi.

 Üşinşiden, dayındalğan oqulıqtıñ sapasın anıqtau üşin, oğan Teoriyalıq jäne Täjiribelik saraptama jürgizilui kerek. Ol üşin ğılımi negizde dayındalğan kriteriyler jüyesi boluı tiis. Ökinişke oray, bizde mwnday jüye jasalmağandıqtan oqulıqtar sapasına ob'ektivti bağa berilmey otır.  

 Törtinşiden, damığan elderde bir pännen barlıq sınıptarğa arnalğan bir koncepciyağa negizdelgen jelilik oqulıqtar men innovaciyalıq oqu-ädistemelik keşenderi dayındaladı. Olardı dayındau üşin arnayı avtorlıq wjım qwrıladı. Sebebi, oquşılar bir pännen är sınıpta är türli avtorlardıñ jazğan oqulıqtarımen oqitın bolsa, sapalı bilim ala almaydı.  

Besinşiden, qazirgi uaqıtta är oqulıqpen birge sol oqulıqtıñ mul'timediyalıq oqu qwralı, disk retinde qosa dayındaladı. Onda oqulıqta berilgen materialdı tereñ tüsinuge qajetti internette bar materialdar jüyelenip beriledi. Bizde bwl jwmıs ta nätijeli atqarılmay otır.

- «Bizdi oqıtatın adamdar mwğalim dep ataladı, biraq, bizdi oqıtatındardıñ bäri birdey bwl ataqqa layıq emes» degen eken nemis oyşılı Gete. Mwğalimderdiñ bilim deñgeyine halıqtıñ köñili tola bermeydi. Bwğan ne aytasız?    

- Biz bärimiz jaqsı wstazdan oqığan balalardıñ jaqsı bilim alatının bilemiz. Mısalı, bastauış mektepte käsibi deñgeyi tömen wstazdardan bilim alğan oquşılardıñ tek 25%-ı ğana joğarı sınıp standartınıñ talaptarına say bilim ala aladı, al qalğan 75%-ı onday bilim ala almaydı. 

Wstazdıq eñbek asqan talğampazdıqtı, mol adami qasietti, ruhani tazalıqtı qajet etetin, jauapkerşiligi mol, asa kürdeli mamandıq. Damığan elderde wstazdıñ boyında bala qızığa qaraytın, men de osınday bolsam eken dep elikteytin qasietterdiñ bolğanı dwrıs. Sebebi balanıñ wstazına degen süyispenşilik seziminiñ boluı onıñ jaqsı bilim aluına oñ ıqpal etedi. Kez kelgen adam jaqsı wstaz bola almaydı.  

Bwl elderde pedagogikalıq oqu orındarına mektepti jaqsı ayaqtağan, mısalı, Oñtüstik Koreyada üzdik 5%-ğa, Finlyandiyada – 10%-ğa, Singapur men Gonkongta – 30%-ğa kiretin tülekterdiñ ğana qwjattarı qabıldanadı; olar pedagogikalıq käsipke beyimdiligin anıqtaytın arnayı test tapsıradı; magistr-mwğalim mektepke jwmısqa kelgende, qoğamdıq qomissiya aldında kürdeli sınaqtan ötedi; jwmısqa qabıldanğan jas magistr-mwğalimge tälimger (kouçer) bekitiledi. Ol jas mwğalimmen birinşi künnen bastap, qaşan ol öz betinşe jaqsı sabaq bere alatınday deñgeyge jetkenşe, birge jwmıs jasaydı.  

Al, bizde wstazdar qalay dayındaladı? Pedagogikalıq JOO men kolledjderge, negizinen, mektepte ortaşa oqığan balalar baradı. Olardıñ  köbi ortaqol mwğalim bolıp şığadı. Mektepke kelgende, birden jwmısqa qabıldanıp, sabaq bere bastaydı. Olarğa tälimgerler bekitilmeydi, bekitilgen künniñ özinde olar qosımşa aqı almağandıqtan, olar bwl jwmıstı jasauğa qızıqpaydı.

Eñ bastısı, wstazdar märtebesin köteru kerek. Älemdik täjiribe mwğalim märtebesi joğarı bolsa jäne olarğa joğarı bazalıq eñbekaqı tölense, onda köptegen darındı adamdar mwğalim bolatının, bwl osı mamandıq märtebesiniñ odan äri arta tüsetinin däleldep otır.   

Bilim salasındağı şeneunikterdiñ tağı bir sätsiz eksperimenti –  

Wlttıq birıñğay test jüyesi. Bwl wstazdar qauımın twtas bir sürginge salıp qoydı, joğarı sınıp oquşıları tek test tapsırumen küni ötedi. Tipti, mektep tülekteriniñ WBT-dan alğan ortaşa balldarı sol mekteptiñ negizgi körsetkişi retinde bağalanatın boldı. Sizdiñ bwğan közqarasıñız qalay?  

- Bwl jüye elimizde 2004 jılı engizildi. Sodan beri köptegen sıni pikirler aytılıp keledi, wstazdar qauımı da onı qoldamaydı.

Birinşiden, WBT kezinde 5 pännen berilgen 125 swraqqa jauap beru üşin 3,5 sağat, yağni 1 swraqqa jauap beru üşin, orta eseppen, 1,7 minut uaqıt beriledi. Bir jarım minutta bir teoremanı däleldemek twrmaq, qanday da bir kürdeli esepti şığaru da mümkin emes.

Ekinşiden, wsınılğan tört jauaptan bir jauaptı tañdau arqılı oqu jetistigin anıqtau testisi, adamnıñ bilimin emes, tek este saqtağan nemese boljağan aqparatın ğana anıqtay aladı.

Üşinşiden, berilgen 5 pänniñ 4-i barlıq mektep tülekteri üşin ortaq pänder, 1 pändi ğana oquşılar özderi tañdaydı. Aytalıq, bir bala mektepte himiya pänin jaqsı oqıp, ünemi izdenip, köptegen olimpiadalarğa qatısıp, alğaşqı ondıqtan orın aldı delik. Sonda ol jüz mıñnan asa mektep bitirgen tülekterdiñ işinde himiya pänin eñ tereñ meñgergen on balanıñ biri boladı. Osı bala WBT negizinde himiya fakul'tetine oquğa tüse almauı mümkin. Sebebi, WBT erejesi boyınşa, ol himiya päninen basqa mindetti 4 pännen emtihan tapsıradı jäne 4 pänniñ nätijesinde, qazaq jäne orıs tili pänderiniñ ballı eseptelmey, ortaq ball şığarıladı. 

Törtinşiden, eñ auırı, WBT elimizde jalpı bilim sapasın köteruge keri äser etip otır. WBT körsetkişin jaqsartu bükil mektep wjımınıñ negizgi maqsatına aynaldı. Bükil mektep wjımı oquşılarmen tek WBT-ğa kiretin negizgi 4 pändi dwrıs tapsıruları üşin jwmıs isteytin boldı, al basqa sabaqtardı oqıtuğa asa män berilmeydi. Sonımen, negizgi maqsat – tereñ bilim beru emes, qaytken künde de WBT-dan jaqsı körsetkişke qol jetizu boldı. Körsetkişteri jaqsı boluı üşin mektep basşılığı naşar oqığan balalardı oğan qatıstırmau jağın da iske asırıp jür.  

Elimizde pedagogikalıq testologiya ğılımı damımağan, testolog mamandardı dayındaytın «pedagogikalıq kvalimetriya» mamandığı birer joğarı oqu orındarında jaqında ğana aşıldı.

- «Bir jıldığıñdı oylasañ küriş ek, on jıldığıñdı oylasañ ağaş otırğız, mıñ jıldığıñdı oylasañ wrpağıñdı tärbiele» degen atalı söz bar. Bilim beru jüyesiniñ bir maqsatı jastarğa ruhani-adamgerşilik jäne patriottıq tärbie beru ğoy. Osı jwmıstar bizde  qalay atqarıluda?

- Qazaqtardıñ özindik ruhani filosofiyası tuğan jerine degen süyispenşilikke, danalıqqa, tözimdilikke tolı bolğan. Ökinişke oray, köptegen qwndılıqtarımız joğalıp, wmıt boldı jäne sayasattandı. Soñğı  jıldarı  oquşılardıñ resmi bilimdik jetistikterine, emtihan tapsıruları men jaqsı bağa alğandarına erekşe den qoyılatın boldı.  

Oqu qwraldarı dayındalğanda oqu materialdarı dwrıs swrıptalıp berilui kerek. Ökinişke oray, biz bwl jwmısqa jetkilikti köñil bölmey otırmız. Bir ğana mısal keltireyin. Birde meniñ qolıma francuz tili oqulığı tüsti. Mwqiyat qaray otırıp, onıñ avtorlarınıñ Franciya elin öte jaqsı biletinderine qayran qaldım. Swrastırıp körsem, olar alğaşqıda materialdar qarau üşin Franciya elşiligine barğan eken. Kelu sebebin tüsingen elşilik qızmetkerleri olarğa kömek körsetip, sodan oqulıqqa endiru üşin köptegen materialdar bergen. Avtorlar sol materialdardı öz oqulıqtarında paydalanğan. 

Elşilik basqa oqulıq avtorlarına da osılay kömek körsetken. Nätijesinde, barlıq francuz tili oqulıqtarında Franciya eline qatıstı materialdar öte tartımdı äri mağınalı. Onımen oqığan balalardıñ boyında Franciya eline degen erekşe qwrmet sezimi oyanadı, ol eldiñ bizdiñ elge qarağanda artıqşılığın sezinedi. Sonda, francuz tilin oqıtqandağı bizdiñ maqsatımız osı ma?

Ağılşın tili oqulıqtarı da osılay jazılğan. Osınday oqulıqtarmen oqığan keyin de balalarımız şet elderge eliktegiş bolıp baradı. 

Biz Oñtüstik Korey eliniñ 7-şi, 8-şi jäne 9-sınıptarğa arnalğan ağılşın tili oqulıqtarın mwqiyat qarap şıqtıq. Olardan Korey elinen basqa, şet elge qatıstı, birde-bir material taba almadıq. Japoniya eliniñ ağılşın tili oqulığında da tek japon eline qatıstı materialdar berilgen.

Bwdan jasaytın tüyinimiz, barlıq oqulıqtarda beriletin materialdar jastarımızdıñ boyında elimizge, jerimizge, halqımızğa degen şınayı qwrmet, maqtanış, süyispenşilik sezimderin qalıptastıruğa bağıttaluı kerek.

- Bügingi künniñ bastı taqırıptarınıñ biri – 1- sınıptan bastap üş tilde oqıtu. Osı mäselege siz ne deysiz?   

- Men komparativist-ğalım retinde älemniñ ozıq 20 elinde bastauış sınıptarda, yağni 1 - 6-sınıptarda qanşa til oqıtılatının zerttedim. Sonda bayqağanım, osı elderdiñ işinde 2 til 1-sınıpta 4 elde, 2-sınıpta 5 elde, 4-şi jäne 6-sınıptarda 13 elde oqıtıladı eken. Birde-bir elde 3 til birdey oqıtılmaydı. 

Elimizde biraz jıldardan beri birqatar mektepterde 3 til oqıtılıp keledi. Sonıñ nätijesin bilu üşin, biz, Almatı qalası men Almatı oblısınıñ 8 qazaq mektebinde äleumettik zertteu jürgizdik. Zertteuge bastauış sınıptarda sabaq beretin 103 mwğalim tartıldı. Osı wstazdardıñ 83,97%-ı oquşılarğa 3 til oqıtqanda olardıñ 3 tildi de meñgeru deñgeyi tömendeytinin aşıq jazdı. Balalar tilderdi şatastırıp, söylegende, özderi de oğan män bermey, üş tildi  qosıp söyleu faktileri kezdesetinin aytıptı.

Mwğalimder 1-sınıpqa kelgen köptegen qazaq balaları qazaq tilin naşar biletinin, bäri derlik orıs tilinde jaqsı söyleytinin ayta kele, 1-sınıpta tek qazaq tilin ğana oqıtu kerek dep jazıptı. Orıs tilin 2-şi ne 3-sınıptan bastap oqıtıp, al ağılşın tilin 6-sınıptan bastap qazaq tili negizinde intensivti türde, yağni aptasına 3-4 sağat köleminde üyretu kerek degen. Ağılşın tili osılay oqıtılatın bolsa, 2-3 jılda barlıq balalar onı jaqsı üyrenip şığatındarına senim bildiripti.

Bwl pikirdi lingvist-ğalımdar da qoldap otır. Men de osı pikirdi wstanamın.

- Bilim beru jüyesi dwrıs damuı üşin ğılımğa negizdelui tiis dediñiz. Orta bilim salası problemalarına qatıstı ğılımi-zertteu jwmıstarı (ĞZJ) qalay jürgizilude?    

- Orta bilim beru jüyesi öte kürdeli jüye, sondıqtan bilim sapasın köteru maqsatında jürgizilgen reformalar ğılımi negizde jürgizilui kerek edi. Ökinişke oray, äli künge deyin bilim beru salasındağı zertteu jwmıstarı qaldıq principimen qarjılandıru negizinde jürgizilip keledi. Mısalı, 2009 jılı elimizde ğılımi-zertteu jwmıstarın jürgizuge 6 mlrd. 163,5 mln. teñge bölingen bolsa, sol somadan tek 44,1 mln. teñge (0,7%)

ĞZJ jürgizuge bölingen, al osı somadan 12 jıldıq bilim beru problemaların zertteuge bar bolğanı 12 mln. teñge bölingen. Keyingi jıldardağı jağday da osınday.   

Bwdan elimizde bilim sapasın köteruge bağıttalğan barlıq reformalar eşqanday ğılımi negizsiz jürgizilgen degen qorıtındı şığaruğa boladı.

Mwnday közqarastı özgertu kerek. Biz bilim sapasın köteremiz desek, irgeli jäne qoldanbalı ĞZJ-nıñ tolıq äri nätijeli jürgiziluin qamtamasız etuimiz qajet. 

Bilim sapasın köteru üşin bükil jwmıs jüyeli türde atqarıluı tiis. Ğılımi mekemeler men ortalıqtar, joğarı oqu orındarı, kolledjder, mektepter, ğalımdar men wstazdar, oqu ädebieti avtorları men baspalar jwmıla otırıp jäne olar bir-biriniñ atqarğan jwmıstarın birlese talqılap, qajetti şeşim qabıldap otırğanda ğana nätije boladı.  

Swhbatıñızğa rahmet.

Swhbattı jürgizgen Dina Imambay

Abai.kz

 

 

 

 

 

0 pikir