Seysenbi, 22 Qazan 2019
Dep jatır 4160 0 pikir 30 Qaraşa, 2016 sağat 11:39

QALAMNIÑ MİNEZİ - ĞALAMNIÑ MİNEZİ

Düysenbi küni M.Äuezov atındağı akademiyalıq teatrda aqın Almat Isädildiñ täuelsizdiktiñ 25 jıldığına arnalğan "Elim barda"... attı keşi ötti. Sol keştiñ aldında "Jetisu" gazetinde jariyalanğan mına bir maqalanı nazarlarıñızğa wsınıp otırmız.

Abay aqparattıq portalı

Keyde taqırıp tappay bastı qatırıp, ah wrıp jatatın kez de boladı. Al mına taqırıp özine şaqırıp twrğan soñ elpildep erdim de kettim. Qolımda «aynalası jwp-jwmır tegis kelgen, tilge jeñil, jürekke jılı tietin» öleñdermen örnektelgen «Bir tamşı...» jır jinağı. Bwl meniñ zamandastarımnıñ işindegi jauhar jırınıñ iirimi özine qaray birden iirip äketetin, öleñdegi örnegi özine ğana tän şeberlikpen salınğan, qasietti qara öleñdi öz qadirinen biik qoyıp, qasterley biletin, bar bolmısı «qazaqtıñ däl özindey qarapayım» ğana aqın Almat Isädil dosımnıñ qalamınan tuındağan öleñder edi.

OY TÜBİNDE
JATQAN SÖZ

Külli maqtaular men madaqtaular älemderdiñ Jaratuşısı bolğan bir ğana Allağa tän ekenin şariğattan estip, bilsem de – örnekti öleñge öz oyımdı bildirip, zamanı ortaq, bağıtı bir dosıma izgi sözimdi arnap, quanışımen böliskim keldi. Keyipkerime qazaqı tämsilmen aytqanda «köpşik qoyıp», köñilin köteru osımen tamam. Meniñ aytpağım öleñ häm öleñdegi ömir jaylı...
Şağın kitaptağı jwmır şumaqtardı oqıdım, sanama toqıdım, köñilge tüydim. Är oqırman ärtürli qabıldaytının eskersek, bir öleñniñ özinen-aq birneşe pikir örbituge boladı. 
Älqissa, äñgimemdi keyipkerim jaylı maqalamnıñ börki, jır jinağınıñ betin aşıp, körki bolıp twrğan «QALAMNIÑ MİNEZİ – ĞALAMNIÑ MİNEZİ» taqırıbındağı alğı söz ornına berilgen aqın-jürek tolğağan oy-qazınanıñ bir üziginen bastayın. «Allanıñ qwdiretimen öz oyın tilmen jetkizuge şeksiz mümkindik alğan Adamzat balası qolına qalam wstağan künnen bastap, özgeru men tüleudiñ, örkendeu men jañarudıñ, öristeu men damudıñ tağı bir satısına joğarılap, sanalı ğwmırın säulelendire tüsti. Sondıqtan, o basta Qalamdı Qwday tek Jaqsılıq pen İzgiliktiñ jarşısı etip jaratqanına eş kümänim joq».
Aqiqatında qalamnıñ ğana emes, osınau ğalamnıñ işinde külli jaratılıstan därejesi joğarı, aqıl iesi bolğan adamnıñ da äu bastağı maqsat-mindeti bir-birimen tek jaqsı qarım-qatınasta bolıp, izgilikpen iz qaldıru emes pe edi? Desek te, Almat aqın aytqanday «Qwdireti älsiz sözdiñ ömiri qısqa» ekenin bile twra, quattı qalamnıñ küşin şuaqtı ğalamnan köleñke izdeuge, anığın aytqanda pendeliktiñ batpağına matırıp, adamdardıñ appaq qarday köñiline kir jağatın qwralğa aynaldırıp alğandar da barşılıq mına qoğamda. Aqın jürek jinaqtıñ betin aşqan äuelgi sözinde osı jağına tereñ män berip: «Aldımda – aq qağaz, qolımda – Qalam. Jarqın dünielerdi ğana hatqa tüsiruge niettenip otırmın. Siya-sauıt bolsa, zapıranğa tolıp twr...
Ömir – alasapıran, Zaman – qwbılmalı, adam da, adamnıñ ğwmır keşu keñistigi de sät, sağat sayın özgerude», – dep oy-tolqınısın ortağa saladı. Aldau, arbau, satu, wtu siyaqtı alağay-bwlağay zamannan aqın peyil tañğı şıqtay möldirlik pen appaq qarday tazalıq izdeydi. Qoğamnıñ betalısı aqın oylağanday bolmağan soñ, amalsız qolına qalam alıp tolğanadı. Jır jinağın bastap twrğan «Mwnar» attı segiz jol öleñ bügingi künniñ betalısın aldıñızğa jayıp saladı:
Ağadan körmey irilik,
Kişiden körmey inilik.
Aspalı köpir şetinde,
Twrğanday bolam ilinip.
Sonday bir swrqay sätterde,
Äkemnen qalğan jılılıq,
Şeşemnen qalğan jılılıq – 
Lebiñe jürem jılınıp. 
Aldına barsañ aqjaylau peyil ağanıñ ayalı alaqanı tastay qattı qatayıp alğan qoğamda ininiñ nieti özinen özi-aq innen tar bolıp, eki arada ekiwday küy keşetinimiz tağı bar. Esil jalğannan erte ketken Esenqwl şayırdıñ: «Ağa dep barsañ ağağa – ağanıñ köñili kökte jür. Bauır dep barsañ bauırğa – bauırı onıñ kök temir», – degen jan tolqınısımen Almattıñ jürek tebirenisiniñ ündesip jatuınıñ özi aqınğa ğana tän erekşelik bolsa kerek. Esağañ: «Aynalayın ağayın, sendermen jerdi bir basqam. Süygizgen, süygen, mwñdasqan. Ömiri öleñ, jır-dastan, mende de arman joq şığar», – dep aynalasındağı öleñin wğıp, janın tüsingen jandarmen jabırqağan köñilin jwbatsa, Almat aqın asqar tau äke men ayaulı anadan qalğan jılılıqpen twla boyın jılıtıp, mıñ qwbılğan swrqay qoğamnıñ şwğılalı, şuaqtı jağına añsarı auadı da twradı. Äke men ana meyiriminen quat alıp, köñil kökjiegin keñitip köşege şıqqan Almattı tas qala, tas qabırğa, tas köşedegi qım-quıt tirliktiñ iirimi özine tartıp äketedi. Jaña ğana boyına şuaq sepken tätti qiyaldı qoğamnıñ qoyu twmanı twmşalap, pendelik iektegen ömir öziniñ degenine köndirgisi keledi. Oğan aqın jürek kelise qoysın ba?
Wlğayğan soñ zamannıñ zar-nalası,
Qwnsızdanıp baradı Ar bağası.
Auılğa bezip ketkim kep twradı,
Qajıtqanda qalanıñ qarbalası, – dep öleñniñ pırağına minip, aspantaular ayasındağı alaqanday auılınıñ qoynauına enip ketkisi keledi. Biraq auıl da bayağıday emes-au. Tau jaqtan da bir salqındıq bayqaladı. Küybeñ tirliktiñ ileuine tüsip ketken auıldağı auladan baqıttı balalığıñnıñ elesi ğana qol bwlğaydı. Bügingi balanıñ boyınan keşegi küniñdi köre almay, qwzğa qarap wlığan böridey qwlazıp qaytasıñ. Ras, barğan sätiñde qwşaq jaya qarsı alğanımen seniñ qasıñda emen-jarqın äñgime aytıp kün wzaqqa otıra almaydı. Şarua qalıp baradı. Aua rayınıñ qolaylı sätin paydalanıp, şöbin şiritpey jinap, wrı-qarı, it-qwsqa tigizbey malın tügendeu kerek. Almat äkelgen alma men tätti-pättiden däm tatqan soñ, baylanıs jaqsı wstaytın bwrış-bwrıştı qualağan auıl balaları wyalı telefonnıñ şırmauınan şığa almay jatadı. Onı körip, janıñ tağı auıradı. Em izdep barğan auılıñnan keñ tınıs aluğa dem jetpey, bir kezderi asıq atıp, läñgi teuip, azan-qazan bolıp jatatın auladan qızıq ketkenin körip köñiliñe köleñke tüsip, qoyu mwñ tağı da baurap aladı. Auılğa barsa osınday köriniske şınımen tap bolatın aqın jürek eriksiz qalanıñ tirligine qaytadan boywsınıp, balkonnan asqaq Alatauğa köz saladı. Öndiris orındarı men san mıñdağan köliktiñ tütini twmşalap alğan Almatısına qwlazi bir qarap, közin aşıtqan temekiniñ kök tütinin ışqına bir ürlep, işke enip, qolına qalam alıp auıldağı ağağa öleñmen hat joldaydı:
Aman ba auıldağı ağayındar,
Aman ba atqaminer bağalı wldar.
Aman ba, atalarım, äjelerim,
Betterin äjim basqan,
            samayın – qar?!

Aman ba bala-şağa – uayımı joq,
Aman ba äkim-qara – ayıbı köp.
Qazaqtıñ tileytini – jan saulığı,
Bolmasa, qu dünieniñ qayırı joq. 
Bwl hat auılğa – barar-barmas. Bwl hatqa auıldan jauap keler-kelmes. Biraq aqın sanağa tüsken san türli oydı aq paraqqa örgizu arqılı bir jeñildep qaladı. Al tötesinen tartatın bolsaq, jolıqqanda «Mal-janıñ aman ba?», – dep söz bastaytın auıldağı ağayınğa öz tirligi wnaydı. Özinşe bir älem. Qısqa künde qırıq qwbılğan qalanıñ qım-quıt tirşiliginen küybeñ tirliktiñ ileuinde jürse de ağağa auılı qımbat. Auıldağı ağası aqın inisi aytqanday «qu dünieniñ qayırı joq» ekenin tüsinse de, örisine örgizgen tört tüligi men sonıñ qıstağı jemşöbin qamdaudıñ özine uaqıt tappay qarbalas tirlikke süñgip ketken. Almatıdağı Almatına auıldıñ dämi dep ara-twra sälem-sauqatın joldap qoyatını bolmasa, sol qalağa arnayı özi barıp, u-şuına bas aynaldırğısı joq. Tauınıñ twnıq auası men möldir suı janğa quat, dertke daua. Osını tüsingen şayır ağa beynesin öleñinde ädemi örnektep, auıl adamınıñ bolmısın jasaydı:
Qala dese at-tonın ala qaşar,
Auıl jaqtan kelmey jür habar-oşar.
Dalada erkin ösken esil ağam,
Sizdiñşe auıl – jaqsı, qala – naşar.
Aqın jır arnağan ağa beynesiniñ ar jağında bükil auılğa tän qazirgi qazaq qoğamınıñ beynesi twr. Däl osınday jüzin kün küydirip, jel qağıp, qaratorılanıp ketken ağa meniñ de auılımda bar. Şäpkisin qisayta kiip, bir közin sığırayta alıp künge bir qarap qoyıp, erteñgi künniñ aua rayın iştey boljap, soğan say qam-qareketine kirisedi. Al keşkisin... 

 SERIALDAR
 SERGELDEÑİ

Keşkisin qalıñ eldiñ sanasın torlağan serialdar seruenge şığadı. «Otau-TV» arqılı birneşe arnanı tamaşalau tau qoynauındağı jwrttıñ da ädetine aynalğan. Tipti, bwrındarı eki-üş arna ğana körsetip twrğan kezdiñ özinde «Qarapayım Mariya», «Jabayı Roza», «Baylar da jılaydı» degen serialdar şınımen auıl twrğındarın jılatqan. Bir emes, eki jılağan kezderi de bar. Birinşisi ne ädet-ğwrpı, salt-dästüri ne tälim-tärbiesi ne wlttıq sipatı üş qaynasa sorpası qosılmaytın şeteldik serialdağı keyipkerdiñ tağdırı közinen sorasın ağızsa, ekinşisi, bireu kinoğa şırmalıp jatqanda, «qwlannıñ qasuına mıltıqtıñ basuın» döp keltirip, qoradağı siırın, qoy-eşkisin qoldı qılıp, talaydıñ köz jasın köldetkenin san ret estidik. Sol serialdar saltanat qwrğan şaqta ğoy körşi auıldağı bir apamızdıñ: «Özimniñ qayğım azday «Jabayı Rozanıñ» qayğısı qandı işip qoydı», – dep keyigeni. Serialdardı tizbelegendegi aytpağım, aqın jürek wltqa töngen qauip pen wrpaqqa tietin ziyandı osı öleñi arqılı-aq ädemi äzilmen suretteydi. 
Keşqwrım mezgil. Siırın sauıp,
Bolğan soñ, köne kiimin qağıp.
Üyge endi äjey, mal qora jaqqa,
Bwrılıp, közdiñ qiığın salıp.

Şalı otır törde – tür-tüsi semgen,
Jüretin ılği qırqısıp elmen.

Kelini bolsa – jwbata almay,
Kenje balasın wyqısı kelgen.

Şüyiltip qalıñ qabağın ana,
Küñk etti oğan – «Balanı qara!»
Teledidardı qosıñdar käne,
Bastalıp ketti «Jabayı Roza!».
Köz aldıñızğa osıdan biraz jıl bwrınğı oqiğalar sap tüzep şığa kelgen şığar. Astarında ğajap oy jatqan pälsapası tereñ şumaqqa aynalmasa da, qarapayım ğana örilgen öleñnen ömirdiñ özin köruge boladı. Serial sergeldeñge salğan sana şarşap, köz wyqığa ketedi. Tipti, keybir kisilerdiñ kinodağı beybaqtı tüsinde körip, tünimen döñbekşip şıqqanın da estigenbiz. Al tañ atqanda ne boldı?! Ne bolğanın Almat aqınnıñ özi aytsın:
Körinip künniñ swlbası jaña,
Şal erte twrdı – twlğası dara.
...Qorada twrğan qara siırdıñ,
Qalıptı ala bwydası ğana.
Wrlanğan maldı qoyşı, öristegisimen ornı toladı. Al ulanğan sananı qaytpekpiz?! Aqın jüregi osı bir qauiptiñ aldın osıdan birneşe jıl bwrın-aq eskertip qoyğan. Tıñdar qwlaq bolsa qane? Joğarıda aytqan «Otau-Tv» jaqsı boldı. Ündiniñ, türiktiñ, käristiñ, filippinniñ, tağısın tağı serialdar şerui jañbırdan keyingi sañırauqwlaqtay qaptadı. «Auzı küygen ürlep işedini» bilgen jwrt serialğa qoranıñ auzın qwlıptap, aulağa alabayın bos jiberip, alañsız kirisetindi şığarğan. Bir qauiptiñ aldın alğanımen, zırlauıq künmen jarısqan serialdardıñ sananı şırmap alğan şırmauıqtıñ özine aynalıp ketkeni qaşan?! Almattıñ «Jabayı Rozasın» oqığannan keyin ündi «Kelinniñ» qanşasınşı seriyası jürip jatqanın sanalı türde izdedim. Qwday saqtasın eki mıñnıñ üstine şığıp ketipti. «Kelinniñ» kesiri turalı aytılmay da, jazılmay da jatqan joq. «Taskereñ qoğam» dep özim ömir sürip otırğan zamandı tildeuden aulaqpın. Sol qoğamdı jasap otırğan adam ruhı azğanınıñ jemisi. «Wlttıq» häm otandıq arnalardıñ tizginin wstap otırğan qandastarımnıñ wltın süye almauı men süye almağanına wyalmauınıñ nätijesi. Öleñnen tüygenim... Qoğamnıñ dertin jazu üşin közge jas üyirip, köñil tolqıtatın şumaq boluı mindetti emes eken. Äzilge qwrılğan qarapayım ğana şumaqtardan sanağa tüsken zildey salmaqtı sezindim. 

 SALQIN QOĞAM
Dalanıñ salqın auası boyıñdı şiratıp, janıñdı jigerlendirse, adamnıñ salqın peyili qwddı mwz qarığanday deneñdi titirkendirip jiberedi. Jaña däuir pendeleriniñ qas-qabağınan sonday bir jat, salqın minez bayqalıp twratınday. Aytalıq:
Aydap saldım jılqımdı tepseñ jerge,
Sendey adam tabılmas eksem jerge.
Namazdıger, namazşam arasında,
Asıqqannan timeydi ökşem jerge.
A-a-a-a-ay, jeñeşe-ay,
Mineziñ seniñ özgeşe-ay, – dep keletin halıq änindegi äzil- qaljıñnan qaynı men jeñge arasındağı qaymağı bwzılmağan qazaqı peyildi köruge boladı. Ağayınnıñ wytqısı bolıp otırğan jeñgege qay qaynı erkelemesin, än arnamasın. Al Almattıñ öleñindegi keyipker jeñge beynesinen bügingi qoğamdağı ağayın arasındağı bereke-birlik pen tatulıqqa sızat tüskenin bayqauğa boladı. Aqın jırındağı jeñgeni beyneli türde alsaq, biz ömir sürip otırğan däuirdiñ kelbeti bayqaladı.
Salqın üy. Salqın sälem. Salqın jeñgem –
Saqina, sırğaları altın zerden.
Qabağı qız küninen aşılmaydı-au,
Qaşan da däl osınday qalpın körgem.
Ras, ağağa aytqanın istetip, swrağanın aldırıp, ağayınğa kelgende kirpidey jiırılıp, janıña türpidey tietin jeñgeniñ barı da aqiqat. Jündeuge jaqsı juas tüyedey momaqan küyge tüsken ağa tañdap alğan jarına sözi ötpey, bauırınıñ qabağındağı kirbiñdi, anığın aytqanda ağasınıñ qabağına qarap, şarasızdıqtan otırğan ininiñ köñilin bwrğan bolıp, aşınğannan şıqqan aşı dauısın zamanğa ğana kötere aladı:
Küyindi ağam: 
Bwl netken salqın qoğam,
Aynalañnıñ barlığı arsız, nadan.
Qarızdardıñ üstine qarız jamap,
Qıspağına aldı ğoy narqıñ jaman...
Şarasız ağanıñ auzına söz salu arqılı aqın osı künniñ körinisin beyneleydi. Sodan ba, men bwl öleñdi otbası, oşaq qasınan sırtqa şığarıp, ağayınnıñ arasınan alısqa äketip, tügeldey bolmasa da, osı qoğamnıñ keybir köleñkeli twstarın körip otırğandaymın. Salqındıq tek jeñge qabağında ğana emestigin aqın osı öleñinde bılayşa kesteleydi:
...Dalada küz. Auada salqın sız bar,
Eske tüsti balalıq, jarqın jıldar.
Men de oylandım:Qwday-au, nendey zaual,
Adamnıñ nieti men narqın bwzğan?
Sauattı saualğa salmaqtı jauaptı Almattıñ öz öleñinen taptım. Jalpı adamdıq ardıñ saqtalıp, adaldıq saltanat qwruı üşin imandılıqtıñ iirimine boylamasa, mına jalğan köp pende oylağanday «oralıñnıñ barında oyna da, külden» twrmaydı-au. Oynap jürip ot basıp, ibilispen dostasıp, izgilikten qoştasıp jatqandar qanşama? Qoğamnıñ osı bir osıl twsın döp basqan aqın:
 Imamğa wyıp, däretpen
Qwran wstap, jürmegen soñ –
Sananı twman ıstap.
«Künde jiın, künde toy» bolıp ketti,
Meşitke baratın jol tım alıstap, – dep aqiqattı añsap, pendeui tirlikten şarşap, tığırıqtan şığar jol izdegende jürektiñ qalauı qayda aparatının sezine jırlaydı. Aqiqatı da osı ğoy. Besikten bastalğan joldıñ meşitten kün sayın bes märte «Allahu Akpar – Alla Wlı» dep estip jatqan Wlı Jaratuşınıñ aldına aparatını beseneden belgili. Sol jerde mañdayımızğa berilgen ğwmırdıñ qalay ötkeni jaylı esep beremiz. Mına jalğanda Qwdayın wmıtqan pende bäribir eşqanday därmensiz qwldıq därejege tüsip, sol jerdegi ädilet tarazısı aldında jauapqa tartıladı. Almattıñ aqın jüregi de öleñ bolıp soğıp, osını bildirip twr ğoy. Pendelik tirlikten şarşağan şayır jan men tänniñ tazaratın jerdiñ qayda ekenin de jaqsı biledi. Biraq näpsi qalauı qazir ol mañnan alıstatqısı kelip jürgenin de jasırmaydı:
Jaman qara nietti arqandasam dep edim,
Tıyıp näpsi qalauın talqandasam
                      dep edim.
Qasietin Allanıñ tereñ wğıp bilmep em,
Tazartatın kez jetti jan men tändi kirlegen.
Aqiqattı añsağan jürek qalauı osı endi. Mwqağali ağası da jalğannıñ bayansız ekenin bilip:
YA, Jaratuşı Allam!
Qolday gör, süyey gör meni, süyey gör!
Qoldarı da, qorğanı da joq jan em,
Jasağan iem! Qwlap baram, süyey ber!
Pendelerge tabına-tabına bolğan em, – dep aqiqat sözin jetkizgen edi. Danışpan Abaydıñ: «Til jürektiñ aytqanına könse jalğan şıqpaydı», – degenine süyensek, Mwqañnıñ da, Almattıñ da arbauı köp jalğan dünieniñ taban tirep, tiyanaq tabar twsı Haqtıñ aldı ekenin tolığımen sezinip twrğanın bayqaymız. 
Almat dos, «qamal bwzar», «qılıştay ötkir», «qırma saqal» deytin qırıqtıñ bosağasına kelip, esigin qağıp twrsıñ. Irımğa süyensek, qırıqta da bir sır bar. Jaña tuğan säbidi qırqınan şığaru, ömirden ötken jannıñ qırqın beru, Qwranda aytılıp, embrologiya ğılımı däleldegendey şarana qwrsaqta tamşı sudan qırıq künde wyığan qanğa, kelesi qırıq künde etke, keleside süyekke aynaluı eşqanday säykestik emes. Bir sır bar dünie. Al ruhaniyatımızdan alsaq, hakim Abaydıñ özi qansonarda bürkitşi bolıp, añğa şığıp, «mahabbat qızıq mol jıldarın» artqa qaldırıp, «Aqıldı adamğa iman parız, imandı adamğa ğibadat parız», dep imandılıqtıñ auılına atbasın bwrdı. Mwqağali aqın da «Qwbılağa bet bwrıp, qol qusırıp, säjdege bas qoyatın qayda künim», dep osı qırıq jasında armandadı. Al tım tereñdeytin bolsaq, adamzattıñ asılı, eki dünieniñ sardarı, ğalamnıñ rahım nwrı bolğan Mwhammedke (s.ğ.s) payğambarlıq osı qırıq jasında keldi. 
Söz tüyinin aytar bolsam, ğwmırlı bol aqın dosım! Mwhammedke (s.ğ.s) layıqtı ümmet atanıp, Abaydıñ amanatın orındap, Mwqağalidıñ armanına sen qol jetkiz. Aytarı mol aqınsıñ ğoy, sarqılma dosım! 

Negizi Almat Isädil poeziya älemine ädemi minez, äserli öleñimen kelgen aqın. Onıñ tuğan jer men ösken öñir, näzik mahabbat pen möldir mwñ, swlu tabiğat pen qorşağan orta jaylı quattı da şuaqtı jırları az emes. Bwl maqalada bügingi qoğamnıñ beynesin körsete bilgen birer şumağı töñireginde ğana söz qozğadıq. Keyinge de söz qalsın!

Jwmatay Ämireev

Abai.kz

0 pikir