Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1829 0 pikir 1 Mausım, 2009 sağat 05:47

Sol näubetter bolmağanda halqımız 30 millionğa jeter edi-au...

 

 

Jılda köktemniñ soñğı küni elimizdiñ azattığı jolında jazıqsız qwrban bolğan arıstarımız ben aştıqtan qırılğan halqımızdıñ milliondağan bozdağın esimizge alıp, aza twtamız. 
Sondağı tüsingenimiz – qasiretti ötkenimizdi eske alu qarapayım halıqtıñ ğana parızı eken de, al Elbasınıñ tapsırmasın orındauğa qwlıqsız şeneunikterge qatıssız dünie siyaqtı. «Olardıñ ata-babası quğın-sürginge wşıramağan bolar, endeşe olar kimderdiñ wrpağı?» QR sayasi quğın-sürginge wşırağandar  qauımdastığınıñ törağası Jwmabek Aşuwlınıñ bügingi atqaminerlerge degen ökpesi bizdi amalsız osınday oylarğa jeteledi.
Qazaq halqınday otarlıq sayasattıñ zwlımdığın körgen halıq jer betinde kemde-kem. Elimizdegi sayasi repressiyalar qalay jürgenin aytıp berseñiz? 
– Totalitarlıq jüye – Keñester odağı kezinde elimizde jalpı sayasi jazalau nauqanı birneşe kezeñmen jürdi. Alğaşqı kezeñ – Keñes ükimeti ornasımen Alaşorda qayratkerlerin qudalau. Olardı Keñes ükimetiniñ jeñgenin tüsingenimen,  lauazımdı partiyalıq qızmetterge qoymadı, oqu-ağartu, tağı basqaday janama isterge paydalandı. Ekinşi kezeñ – 1929 jılı qazaqtıñ isker, bedeldi, bay-däuletti azamattarınıñ mal-mülkin tärkilep tartıp aldı da, özderin injekkenge aydap, türmege qamadı. Sonıñ saldarınan 1931-32 jıldarı orasan zaualğa wşırap, 2 millionnan asa qazaq aştan qırılsa, 1,5 millionday qazaq şetel auıp ketti. Qazaqtıñ öz elinde, öz jerinde qazir az halıq bop sanaluınıñ  bastı sebebi osıdan. Sol zwlmat näubetter bolmağanda, bizdiñ qazir sanımız 30 millionnan asıp jığılar edik. Üşinşi kezeñ – 1936-38 jıldarı «halıq jauların» äşkereleu jeleuimen qazaqtıñ süt betindegi qaymaqtay eñ mañdayaldı, asıl azamattarın qinap öltirdi. Osı kezeñde Qazaqstanda 108 mıñ adam repressiyağa wşırap, 22 mıñnan asa adam  atılıp ketti. Artınşa Wlı Otan soğısı bastaldı. Bwl soğısta erkekterimizdiñ jartısına juığı qırıldı. Alayda, basqınşılardıñ twtqınına tüsken adamdar faşistik Germaniya konclagerleriniñ azabın tartqanı azday, soğıs jeñispen bitip, elge oralğan soñ da qudalandı. Olardıñ arasında «Qazaqtıñ Pogoninii» atanğan  twñğış maman skripkaşı Äytkeş Tolğanbaev, Zeken Temirğaliev, t.b. bar. Bwdan soñ,  säl «tınıstap» alıp, «halıq jauları» retinde aqın-jazuşılarımız ben ğalımdarımızdıñ soñına şıraq alıp tüsti. Olardıñ işinde belgili tarihşımız Ermwhambet Mahanov, Qajım Jwmaliev, akademik Qoñıratbaev, Ismailovtar itjekkenge aydalıp ketse, Qanış Sätbaev pen Mwhtar Äuezov Mäskeudi panalap, jan saqtap qaldı. Bwl qwrsau Stalin ölgennen keyin jazıla bastağanday. Degenmen aşıq jürgizilgen sayasat qazaqtı äbden janşıp tastadı. Onıñ üstine 1954 jılı Qazaqstanda tıñ köteru bastaldı. Hruşevtiñ keyin. «Resey imperiyasınıñ Qazaqstandı 150 jıl boyı orıstandıra almağan sayasatın men eki-üş-aq jılda iske asırdım»,– dep maqtanatını bar. Tıñ köterudiñ sıltauımen bükil Qazaqstanğa öz eline sıymağan türmeden şıqqandardıñ bäri keldi. Sodan barıp 1959 jılğı sanaq boyınşa qazaqtar öz jerinde 29-aq payızdı qwradı. Sonıñ kesirinen qazaq balabaqşaları men qazaq mektepteri jabıldı da, orıstanu, keñestendiru sayasatı qarqındı jürdi. Halqımız salt-dästürinen, ädet-ğwrpınan ayrıldı. Tilimiz kesilip, sanamız mäñgürttendi.

 

 

 

TARIHI  MWRAJAYIMIZDI  TASMAĞAMBETOV SATIP JİBERDİ...

 

 

Alaş arıstarın wlıqtauğa Qazaqstan Ükimeti juırda ğana beyil qoydı, degenmen bälendey tındırıp jatqan närse joq. Mwnıñ sebebin bilik basındağılardıñ  äli künge  qorqınış pen jaltaqtıqtan arılmağandığınan  izdeu kerek şığar? 
– Ärine, solay. Täuelsiz atımız ğana, Alaş ükimetiniñ därejesine jetu – qiyaldağı arman ğoy. Sol Alaş ükimetiniñ ministrler qwramındağı 15 adam ılği Reseyde joğarı bilim alğan, jan-jaqtı bilikti jandar boldı. Älihan Bökeyhanov, Mirjaqıp Dulatov, Qoşke Kemeñgerov...  Almatı tübindegi Jañalıq degen jerde «halıq jauları» atılıp, kömilgen ornı bar. Jılda 31-mamırda tağzım etemiz. Mısalı 1938 jıldıñ 25-aqpanında 69 adam atılğan. «Sol küni 39 adamnıñ süyegin Boraldaydıñ tübindegi qorımğa aparıp jerledik. Keyin zaman tüzelgen soñ, aytarsıñ»,– degen edi zwlmat jıldardıñ tiri kuägeri, qazir marqwm Bekbolat Mwstafin ağamız. Al bılayşa bir de bir qwjat qalmağan. Keyin «Säken Seyfullindi Kolımadan kördik»,– dep jürgenderdiki – «adamdar ümittenip jürmesin» degen maqsatpen KGB-nıñ  taratqan ösegi eken. Aqpannıñ 25-i men naurızdıñ 15-i aralığında künine 30-40 adamnan atıp otırğan. 11 naurızda atılğandardıñ işinde qazaqtıñ bwlbwl änşisi Bibigül Tölegenovanıñ äkesi, ataqtı balet bişisi Bolat Ayuhanovtıñ äkesi Kuvatov ta bar. Negizi Quatov qoy, wl-qızı Bolat pen Mira nağaşılarınıñ familiyasına jazılıp ketken.
1993 jılı jappay  sayasi quğın-sürginge wşırağandardı aqtau turalı zañ şıqtı. Quanıp, qalpağımızdı aspanğa attıq. Biraq, sol zañda ayaqqa twsau salatın köp kemşilikter bar. Reseydiñ zañında kezinde tärkilengen adamdardıñ dünie-mülikteri mwrağattarda saqtalıp qalatın bolsa, qaytarıp beredi. Al bizdiñ memlekette onday zañ joq. Osı mäseleni swrap, joğarığa hat jazıp edim, respublikanıñ Bas prokurorı: «Oğan qwqıqtıq negiz joq»,– dep jauap berdi. Al adamnıñ tabanaqı, mañday terimen tapqan jekemenşigin tartıp alğan kezde eşkim qwqıqtıq negizdi eske alğan joq qoy. Tartıp aldı da, özderin itjekkenge aydadı da jiberdi. Mwrağatta saqtalıp twrğan bağalı zattarın qaytarmau – nağız zañsızdıq, adam qwqın taptau. 2000 jılı N.Nazarbaevtıñ qolımen bekitilgen (oğan Bas prokuror, Ädilet ministri, WQK törağası, İşki ister ministri qol qoyğan) joba boyınşa Almatı qalasındağı Naurızbay batır köşesi, №108 üyde ornalasqan bwrınğı NKVD üyi (aulasında işki türme bar edi) men «Pionerler bağı» atalğan baq pen eki köşe ortasındağı alleya Qazaqstandağı sayasi zwlmat tarihına  arnalğan mwrajay keşeni boluı kerek edi. Sol joba boyınşa jwmıstı bastağanımızda 2003 jılı işki türmeni bwzıp jatır eken. Anda-mında jügirip, gazetterge jazıp, eki ayğa ğana toqtatqan boldıq, artınşa tıp-tipıl boldı. 1934 jılı salınğan nağız tarihi ğimarattı osılayşa öz qolımızben qirattıq. 
Jalpı, sanamız mäñgürttengen osınday şaqta qauımdastıq qwrıp, joqtausız etken esil erlerimiz ben tarihi qwndılıqtarımızdı tügendeuge atsalısıp jürgeniñizge halqımız riza.
– Qauımdastıqtıñ negizin qalağan – biıl tuğanına 100 jıl tolatın marqwm Mwstafin Bekbolat Janpeyiswlı ağamız, şınında da, ülken jürekti, batır azamat edi.  Bar-joğı 28 jasında Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq komitetinde eki birdey bölimdi basqarıp, hatşılıq qızmet atqarğan B.Mwstafin eki ret atu jazasına kesilip, 18 jıl aydauda bolğan. Elge oralğan soñ da qoğamdıq jwmıstarğa belsene qatısıp, 97 jasqa kelgenşe qatardan qalğan joq. Sol kisi ekeumiz işki türmeni aralap jürgende, qay kamerada kimderdiñ otırğanına deyin aytıp berip edi. Jaraydı, qanşa jantalassaq ta, sol türmeni aman alıp qala almadıq. Endi NKVD üyin mwrajayğa aynaldırıp, 1-qabatın 1916-1934  jıldarğa arnap aşıp, äjepteuir jwmıs istey bastadıq. Oquşılar, studentter keledi, halıqqa qızmet istep, ğimarat tarihi mindetin atqardı. Al 2-qabatına 1934 jıldan 1986 jılğa deyingi derekterdi jinay bastağanbız. Bizdiñ tarihi mwrajayımızdı Almatı qalasınıñ bwrınğı äkimi Imanğali Tasmağambetov  «Almatı damu korporaciyası» degen qarjılıq wyımnıñ ieligine sattı da jiberdi. Tarihi orınnan osılay ayrıldıq.  
Eksponattarı qoldı bop ketken joq pa?
– Almatı qalasınıñ tarihı mwrajayınıñ qoymasında tığulı jatır. Sonda biz kimge qiyanat jasap otırmız? Bwl – eldigimizge sanalı türde jasalğan qılmıs. Ekinşi mısal. 1993 jılı Elbasımız Abaydıñ 150 jıldığına dayındıq kezinde «Abay bizdiñ wlttıq wranımız boluı kerek»,– dep aytqan bolatın.  2007 jılı Abayğa qoyılğan eskertkişti körgende, namıstan ölip ketkim keldi. Eki aq tastı qoyğan da, bireuine qañıltır japsıra salğan. Keñes ökimetiniñ baylardı qwbıjıq etip körsetetin karikaturası ispetti. Sonda biz kimdi qorladıq?

 

 

 

EÑ KÖP FAŞISTİÑ KÖZİN JOYĞAN JERLESİMİZ ESKERUSİZ QALDI

 

 

Wlı Otan soğısında eñ köp jaudı jer jastandırğan qwralaydı közge atatın qazaq jauıngerine Keñes Odağınıñ Batırı atağın beru jöninde joğarığa wsınıs bildirgen ediñiz, sonıñ aqırı ne boldı? Eskerusiz ketken esil er turalı sır şertseñiz...
– Wlı Otan soğısında 397 faşistiñ közin joyğan Töleuğali Äbdibekov Semey oblısı Jarma audanınıñ tuması. Qwjattarmen tanısıp jürgenimde Kemelbay degen kisiniñ 1937 jılı «halıq jauı» retinde jazalanğanın bildim. Al onıñ inisi Äbdibektiñ wlı Töleuğali «halıq jauınıñ» tuısı retinde quğındalıp, Oñtüstik Qazaqstandağı tuısqandarın panalaydı. 1942 jıldıñ mamırında soğısqa kiredi de, 1944 jıldıñ 23 aqpanı küni auır  jaraqattan medsanbatta qaytıs boladı. Nemistiñ snayperimen jekpe-jekke şığıptı. Nemis ölipti, biraq Töleuğalidıñ özi de auır jaraqattanıp, aqırı ajal qwşadı. Qwndı qwjat qolıma tigennen keyin  28 panfilovşılar sayabağındağı Wlı Otan soğısınıñ mwrajayın arnayı barıp kördim. Mergen osı panfilovşılar diviziyasınıñ qwramında soğısqan eken. Bükil maydandıq gazetter erligin jarısa jazğan, biraq memleket tarapınan resmi qwjattı tappadım. Resmi qwjat alu üşin derekterge süyene otırıp, Resey Federaciyasınıñ Ortalıq äskeri mwrağatına swrau saldım. 2008 jıldıñ 12 naurızında jauap keldi, eki anıqtama jiberipti. Birinşisi orden'deri turalı, ekinşisinde Töleuğali Äbdibekovtiñ erligin jazıp keledi de, soñında: «Proslavlennıy i neprevzaydennıy» dep bağa beredi. Kördiñiz be, Resey memleketiniñ özi bizdiñ jerlesimizdi resmi moyındap otır! Quanğannan Reseydiñ prezidenti V.Putinge «Keñes ükimetiniñ mwrageri retinde sizder Töleuğali Äbdibekovke  soğısta körsetken erligi üşin «Resey Federaciyasınıñ Batırı atağın beriñizder» degen wsınıs jasadım. Jäne QR Prezidenti N.Nazarbaevtıñ atına da osınday hat joldadım. Eñ ataqtı orıs mergeni Zaycev 255 faşisti öltirgen, jılda Mamaev qorğanında Zaycevtiñ qwrmetine salyut beriledi. Smaleşkov degen mergen 125 faşisti öltirgen. Ekeuin qosqanda bir qazaqqa jetpeydi. Tağı bir jerlesimiz Bezgolosov degen Şığıs Qazaqstanda tuğan mergen 279 faşisti jer jastandırğan. Bir jarım aydıñ işinde Resey Federaciyası Prezidentiniñ apparatınan: «Bizdegi tärtip boyınşa Resey Federaciyasınıñ Batırı atağın aldımen Qazaqstannıñ Qorğanıs  Ministrligi wsınuı tiis. Sondıqtan biz siz jibergen qwjattıñ barlığın sonda joldadıq»,– degen jağımdı jauap aldım. Al endi mına twrğan Astanadan jauap ala almay, dımım qwrıdı. Prezident apparatına «Jauap beresiñde me, joq pa?» – dep qayta-qayta telefon soğıp, faks jibere bastadım.  Eki ay ötkende bireu telefon şaldı, ekeumiz sözge kelip qaldıq.
– Sonda olar ne deydi?
– «Tirisiñder me, qırılıp qalğan joqsıñdar ma?» – dep aldımen özim bas saldım. Qanşama uaqıt ötti, ızalanıp jürgenmin ğoy. «Siz qalay-qalay söyleysiz?» – dedi twtqanıñ arğı jağındağı adam şamdanıp. «Sendermen qalay söylesuge boladı? Men anau, bizden on ese ülken memleket – Resey Federaciyası prezidentiniñ apparatınan bir jarım aydıñ işinde jauap alıp ülgerdim. Al mına twrğan sender...»,– dep dauıs köterip jiberip edim, älgim telefon twtqasın qoya saldı. Kim ekenin de bilip ülgermedim. Arada tört ay ötkende jauap keldi. Jauabın oqıp, qanım  tağı basıma şaptı. Mazmwnı mınağan sayasdı. «Siz,– deydi, – soğıs bitip, arada 60 jıldan astam uaqıt ötip ketkennen keyin  soğıs ardagerleri men soğısta qaza tapqandardıñ tuıstarınıñ ortasına tüsinbeuşilik, alauızdıq tuğızıp, nesin mwnı köterip jürsiz?». Ou, seniñ batır wlıñ tabılıp jatsa, quanıştan basqa qanday narazılıq tuğızuı mümkin?! Mwnday sözdi qatardağı bireu aytsa renjimeysiñ ğoy, QR Prezidentiniñ apparatınıñ resmi jauabı osınday. Bizdiñ eñ joğarı bilik Prezident desek, sol Prezidenttiñ aynalasındağılardıñ jauabı jañağıday bolğanda, basqadan ne ümit, ne qayır?
– Siz siyaqtı sanaulı adam qazaqtıñ wlttıq namısın köteru jolında şarşap-şaldığadı da jüredi. Bäribir «bayağı jartas – sol jartas. Nelikten?
– Bizde «Atadan balağa» degen wlı söz bar, «Äkeden balağa» emes. YAğni, äkeniñ özi äli jas,  aqılı tolıspağan, täjiribesi joq, sondıqtan jas wrpaqtı atalar tärbielegen. Men atamnıñ balası bolıp erke östim. Atam qazaqtıñ tarihı men şejiresin jalıqpay aytıp, sanama qwya beretin. Sosın: «Erteñ sen ösesiñ, azamat bolasıñ. Sol kezde eñ birinşi öz wyatıñnıñ aldında wyala bil»,- deytin. Atam men on jasqa kelgende qaytıs bolıp ketti. Biraq, sol sözderin öskende ösiet twttım, ömir jolıma şıraq etip wstap kelemin. Al bizdiñ qoğam  ata tärbiesin joyıp jiberdi. Keñestik balabaqşadan şıqqan bala wlttıqtan, azamattıq namıstan ada bolıp östi. Äli esimde, 1983 jılı Şona Smahanwlı ağamız qazaq mektebin aşu turalı wran tastağanda, biz 1-sınıpqa äzer degende 7 bala jinadıq. «Neğıp jürgen adamsıñdar? Barıñdar tüge! Men balamdı orısşağa beremin, erteñ künin köre almay qaladı»,– dep bizdi boqtap, tayaq alıp wmtılğan qazaqtar da köp kezdesti. Qwdayğa şükir, qazir qazaq mektebi de, qazaq balabaqşası da aşılıp jatır. Biraq, wltımızdıñ ata tärbiesin boylarına siñire alamız ba? Äñgime osında.

 

 

Avtor Güljanat Şonabay   
«Qazaqstan-Zaman» gazeti 28 mamır 2009 jıl

0 pikir