Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 4061 0 pikir 27 Mausım, 2016 sağat 09:57

JWMABEK TÄŞENOV HÄM OTARDAĞI BASQARUŞI

Jwmabek Ahmetwlı Täşenov 1915 jılğı 7 naurızda  patşa zamanında, sol kezgi äkimşilik bölinis boyınşa Resey imperiyasınıñ Aqmola oblısındağı Aqmola üyeziniñ Tanaköl auılında (Babatay qıstauında) tuğan. Balalıq şağı qoğamdıq qwrılıs auısıp jatqan ötpeli kezeñge say keldi. 1917 jılı Aqpan revolyuciyası jasalıp, monarhiya tarih sahnasınan ketken. Sol jılğı 25 qazanda bol'şevikter töñkerisi sovet ökimetin düniege äkeldi. 12 (25) jeltoqsanda qazaqtıñ wlttıq memlekettigin jañğırtudı közdegen «Alaş-Orda» Halıq Keñesi qwrıldı. Bol'şeviktik bilik mwnı qabıl almay, 1920 jılğı 26 tamızda keñestik negizdegi qazaq avtonomiyasın qwru jayındağı deklaraciyasın jariya etti. Sol jılğı 4–16 qazanda Qazaqstan Keñesteriniñ Qwrıltayşı s'ezi ötip, Resey federaciyası qwramındağı avtonomiyalıq Qazaq Respublikası şañıraq köterdi.

Jwmabek Täşenovtiñ barşa ğwmırı, sauat aşuı, eseyui, bilim aluı, dünietanım qalıptastıruı, külli sanalı eñbek jolı, mine osı, künnen künge irgesin keñeytip, nığayıp kele jatqan  osı ökimetpen birge örbidi. Ol äueli Babatay mektebinde sauat aşıp, odan Aqmolada oqıdı. Sosın Aqmola temirjol-qwrılıs tehnikumınıñ azamattıq qwrılıs bölimine oquğa tüsti.  Sol bir qiın kezeñde, äsirese baylardı tärkileu, qojalıqtardı şwğıl wjımdastıru, köşpendilerdi jappay otırıqşılandıru sındı solaqay reformalar saldarınan alapat aşarşılıq orın alğan, halqı qınaday qırılıp, ekonomikası twralağan respublikanıñ jwrtı wlttıq apattan endi-endi esin jiıp, jaña jağdayda qalıptasuğa bettegen  şaqta, halıq şaruaşılığında közi aşıq kadrlar öte jetispey twrğan bolatın. Sondıqtan eti tiri, şiraq oquşı bozbalanı jas ökimet eki kurstan keyin tikeley eñbekke aralastırdı (tehnikumdağı oquın Jwmabek jwmıs istey jürip keyinirek bitirdi), odan tezdetip keñes jwmısına tarttı.

J. Täşenov äueli, on toğız jasında, Beynetqor (1940 jıldan – Sovet, 1999 jıldan – Aqqayıñ) audandıq keñesi atqaru komitetiniñ hatşısı bop istedi. Bwl 1934 jıl edi. Odan Krasnoarmeyskiy  (1997 jıldan – Tayınşa) audandıq atkom hatşısı, 1935–1936 jıldarı Nwra audanı josparlau böliminiñ bastığı,  1936–1938 jıldarı  Vişnevskiy (Arşalı) audandıq keñesi atkomınıñ hatşısı boldı. 1938 jılı eñbekşilerdiñ Qarağandı oblıstıq keñesi atqaru komitetiniñ referenti bolıp istedi. Sol jılı Soltüstik Qazaqstanğa oraldı. Oblıstıq sauda bölimindegi qoğamdıq tamaqtandıru böliminiñ bastığı, 1939 jılı Beynetqor (Sovet) audanı jer böliminiñ bastığı qızmetterin atqardı. (Osı jwmısta jürgeninde, 1940 jılı, Keñes Odağı Kommunistik partiyasınıñ müşeligine qabıldandı). 1942 jılı Poluden (qazirgi Qızıljar) audanı jer böliminiñ bastığı, 1943 jılı oblıstıq jer bölimi bastığınıñ orınbasarı boldı. 1944–1947 jıldarı oblıstıq partiya komitetinde mal şaruaşılığı böliminiñ meñgeruşisi, oblıstıq partiya komiteti hatşısınıñ orınbasarı qızmetterin atqardı. Sosın, 1947 jılı Soltüstik Qazaqstan oblıstıq atqaru komiteti törağasınıñ birinşi orınbasarı, 1948 jılı törağa lauazımına bekitildi. 1952 jılı Aqtöbe oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı bolıp saylanıp, sol qızmetinde 1955 jılğa deyin istedi. (Osı jıldarı KOKP Ortalıq Komiteti janındağı Joğarı partiya mektebin sırttay oqıp bitirdi.)

Aqtöbe obkomınıñ birinşi hatşısı qızmetinen Jwmabek Ahmetwlı 1955 jılı respublikadağı joğarı sayasi basşılıq qwramına köterildi. Qazaq eli parlamentiniñ jetekşiliginen zeynetke şığuğa mäjbür bolıp, Gur'ev (Atırau) oblatkomı törağası lauazımına tağayındaluın kütip otırğan Nwrtas Oñdasınovtıñ ornına, Qazaq KSR Joğarğı Keñesi Töralqasınıñ Törağası bolıp saylandı. Osı 1955 jılı respublikanıñ basşı organdarında biraz özgerister orın alğan edi. Sol jılğa deyin Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ ekinşi hatşısı qızmetinde istep jürgen L.I. Brejnev, ortalıq basqa qızmetke – Pol'şadağı KSRO elşisi etip jibergen P.K. Ponomarenkonıñ ornına, birinşi hatşı bolıp saylandı. Al Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ prezidenti Dinmwhamed Ahmetwlı Qonaev Şığıs Qazaqstan oblatkom törağası qızmetine auıstırılğan Elubay Taybekovtıñ ornına Ministrler Keñesiniñ törağası boldı.

Atalğan jaña basşılarmen birge, respublika partiya wyımı delegaciyasınıñ qwramında,  Jwmabek Täşenov 1956 jılğı 14–25 aqpanda ötken HH parts'ezd jwmısına şeşuşi dauısqa ie delegat bolıp qatıstı. S'ezde esepti bayandamalar jäne altınşı besjıldıq jospardıñ negizgi bağıttarı men maqsattarı talqılanğan. Degenmen bwl s'ezd 25 aqpandağı  jabıq otırısında «Jeke basqa tabınu jäne onıñ saldarları turalı» qwpiya bayandama jasalıp, stalindik zañsızdıqtar men bwrmalaulardı äşkereleuimen, söytip, ädebiet pen önerge  ideologiyalıq qwrsau salğan, eli üşin jan ayamay eñbek etken twlğalardıñ talayın sayasi quğın-sürginge wşıratqan stalindik däuirge nükte qoyıp, qoğamdıq mäselelerdi aşıq aytuğa, ädilettilikke jol aşuımen este qalğanı belgili.  Stalindik sayasattı äşkerelegen bayandamanıñ tolıq mätini  qwpiya wstalğan, degenmen onıñ mazmwnına türli jolmen qanıqqan qalıñ köpşilik eki jarılğanday boldı. Bir tarap demokratiyağa betbwrıs bastaldı, qoğamdıq mäselelerdi aşıq talqılauğa birşama erkindik berildi dep eseptese, ekinşi jaq bwrınğı bağıttı dwrıs sanap, stalinizmdi sınaudı ädiletsizdik dep bildi. Ahualdı qolda wstau qiınğa aynalıp bara jatqanın wqqan memleket basşılığı sayasi quğın-sürgin jayın  azıraq auızğa alatın boldı. Söytip, jazıqsız japa şekkender tolıq aqtalmay,  «jılımıq» kezeñi qısqa merzimde bitti. Bizdiñ respublikamızda da rwqsat etilgen şekte 30-şı jıldarğı repressiya qwrbandarınıñ birqatarı aqtaldı. Olardıñ wrpaqtarına memlekettik qamqorlıq körsetildi, layıqtıları basşı qızmetterge tartıldı. Bwl jwmıstarda 1960 jılğa deyin Qazaq KSR Joğarğı Keñesi Töralqasınıñ törağası, odan soñ bir jılday Ministrler Keñesiniñ Törağası bolıp istegen J. Täşenovtiñ de eleuli ülesi bar. Onıñ küreskerlik ömir jolın körsetetin S. Düysen men Q. Eñsepovtiñ «Jwmabek Täşenov» attı ğılımi-zertteu eñbeginiñ, özge de zertteuşiler men onı tikeley bilgenderdiñ (äsirese, «Bilim» baspasınan şıqqan «Jwmabek Täşenev turalı estelikter» jinağı avtorlarınıñ) aytularına qarağanda, Jwmabek Ahmetwlı bwl tarapta süysinterlik qadamdar jasağan. Mäselen, repressiya qwrbandarın aqtau jönindegi respublikalıq komissiyanıñ törağası bop, atılıp ketken arıstardıñ adal esimderin qoğam ömirine qaytaru isine, sol şaqta stalindik lager'lerde jürgen ğalımdar men aqın-jazuşılardı tez bosatuğa belsendi türde atsalısqan. Säken Seyfullin, İliyas Jansügirov, Beyim­bet Maylinniñ şığar­ma­ların tezdetip oqırmanmen qayta qauıştıruğa septesken. Elimizdegi ıqpaldı top «azamattıq twrğıdan ğana aqtaldı, sayasi twrğıdan aqtaluı mümkin emes» dep sanağan aqın Mağjan Jwmabaevtıñ jesiri Zıliha apayğa Almatıdan päter bergizgen. Qalanıñ qaq ortasınan salınğan üyge şığarmaşıl twlğalardı qonıstandırğan. Merzimdik ädebi basılım men respublika partiya wyımınıñ organı bolıp tabılatın gazettiñ wlttıq märtebesin saqtap qaluına şeşuşi äserin tigizgen. Soğıs qaharmandarı Bauırjan Momışwlı men Rahımjan Qoşqarbaevqa Keñester Odağınıñ Batırı atağın alıp beruge äreket jasağan.

Respublika basşılarınıñ biri retinde Jwmabek Täşenovke şeteldik memleket qayratkerlerin qabıldauğa da, öziniñ de Sovet Odağı delegaciyasınıñ qwramında resmi saparmen özge elderge baruına tura kelgen-di.  Osı rette onıñ 1959 jılı Nikita Sergeeviç Hruşev bastağan KSRO partiyalıq-ükimettik delegaciyasınıñ müşesi retinde Pekinge barıp,  Qıtay Halıq Respublikasınıñ qwrılğanına 10 jıl tolu merekesine qatısqanı jayındağı estelikte qızğılıqtı mälimet barın ayta ketken jön. Sol sapardağı kezdesude  KSRO basşısı Hruşev pen QHR törağası Mao Cze Dun pikir talastırıp qaladı. Törağa Mao sovettik delegaciya jetekşisiniñ Sovetter Odağınıñ wlılığı turalı astam sözderine jauap retinde, öz eliniñ Wlı Qıtay dep atalatının ayrıqşa ekpin qoya aytadı. Al Hruşev öz artıqşılığın däleldey tüsu üşin, «Keñes Odağı Kommunistik partiyası – düniejüzilik kommunistik qozğalıstıñ avangardı» degendi alğa tartadı. Sonda Mao jäy ğana, «Keñes Odağına qarağanda, kommunister Qıtayda köp qoy» deydi. Hruşev tosılıp qaladı. Sol kezde Täşenov kiip ketip, revolyuciyanı Keñes kommunisteri jasağanın, qıtay kommunisteri jeñiske tikeley solardıñ kömegimen jetkenin eske saladı. Bwl uäjge endi Törağa Mao tosıladı da, Hruşev Täşenovke riza boladı. Alayda wtımdı jağınan közge tüsken Täşenovtiñ Odaq basşısımen bwl jolğı saparlas boluı sayasi kar'erasınıñ eñiske betteuiniñ de bası bolıp şığadı. Onıñ ärdayım batıl bildiretin täuelsiz közqarastarı, äsirese, jer mäselesindegi wstanımı Odaqtağı bas kommunistiñ özimbilemdik şeşimine qiğaş keledi. Aqırı, ortalıqtıñ qazaq elin bölşekteu josparına batıl qarsı şığuı onı tez arada respublikadağı joğarı basşılıqtan taydıruğa äkep soğadı.

Qazaq Respublikası aumağı wlt qayratkerleriniñ aldıñğı tolqını jürgizgen janqiyarlıq küres nätijesinde halqımızdıñ tarihi  qonısı şekterinde, birşama kemitilgen kölemde qalıptasqan bolatın. Qalalardıñ qay halıqqa tiesiligi olardı aynala qorşağan halıqtıñ ekonomikalıq tınıs-tirşiliginiñ közi retinde, tartılıs ortalığına aynaluına baylanıstırılıp anıqtaladı degen lenindik anıqtamağa kereğar şeşimder jasalğan edi. Külli qazaq auıldarımen 1920 jılı batısta – Astrahan, şığısta – Ombı, Qwlındı dalası, oñtüstikte – 1924 jılı Taşkent, teristik-batısta 1925 jılı Orınbor, Or (Jamanqala) qazaq memlekettiligi aumağınan bölip tastaldı.  Osı rette özbek ağayındar wtqır sayasat qoldanıp, astanasın el ortasındağı Samarqannan jaña aumaqtıq bölinis boyınşa özderine tigen, Qazaq Respublikasınıñ tura şekarasına tiip twrğan, is jüzinde qazaq ortasındağı Taşkentke auıstırıp alğan. Bwhara aymağında wyımdastırılğan qazaq avtonomiyalıq audanın joyıp, Taşkent aynalasındağı qazaqtardıñ ökimet orındarında tikeley ökildik etui jayındağı kelisimdi de qwrdımğa ketirgen. Sosın, Ekinşi düniejüzilik soğıs ayaqtalğannan keyin, ekonomika müddelerin alğa tartıp,  respublikasına şektesip jatqan qazaq eliniñ audandarın jalğa alu jeleuimen birtindep jer qarpıp qalu amaldarın jüzege asıruğa kirisken. Sol äreket alğaş ret 1947 jılı Mäskeude KSRO Halıq Komissarları Keñesi (Sovnarkom) qabırğasında ötken respublikalar basşılarınıñ jinalısında boy körsetkende, Qazaq ükimetiniñ törağası Nwrtas Oñdasınov qarsılıq bildirip, toqtatqan edi. Alayda bwl uaqıtşa ğana jeñis bop şıqtı. J. Täşenov parlament basına kelgen 1955 jılı mäseleni özbek ağayındar basqa qırınan, ötimdi täsilmen kötergen. Özbekstanğa Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Bostandıq audanın beru üşin ortalıq bilikke wsınıs engizu kerektigin aytqan naqtı nwsqaudı Mäskeuden tüsirtedi.  Sonda J. Täşenev törağalıq etken arnayı komissiya mäseleni mwqiyat qarap,   audandı Özbekstanğa berudiñ tiimsizdigi jayında  şeşim şığaradı. Komissiyanıñ qorıtındısın L.I. Brejnev basqarıp otırğan QKP OK Byurosı da qoldaydı. Biraq, ortalıqtıñ bir jaqtı qatañ qısım jasauı saldarınan, nwsqau bäribir orındaladı. Qazaq KSR Joğarğı Keñesi 1956 jılğı 21 qañtarda Bostandıq audanı men Betpaqdala jeriniñ bir böligin respublika qwramınan şığarıp, özbek respublikasına beru jöninde qaulı qabıldauğa mäjbür boladı. (Keyinirek, Täşenov qızmetten ketkennen keyin de, respublika parlamenti 1963 jılı oñtüstiktegi tağı üş audandı özbek respublikasına berdi).

Soğıstan keyingi jıldarı, QSRO Ministrler Keñesinde halıq şaruaşılığın qayta qalpına keltiru şaraları qatarında äkimşilik-aumaqtıq bölinisti «jetildiru» jayı söz boladı.   Qazaqstandağı egin eguge qolaylı jerleri bos jatqan oblıstardı tıñ köteru üşin Reseyge qosıp, astıq ösiretin  ülken aymaq jasau kerektigi aytıladı. Biraq Odaq ükimetinde 1947 jılı jariya bolğan bwl josparmen Qazaq Respublikası Ministrler Keñesiniñ törağası Nwrtas Oñdasınov  kelispeydi. Ol ortalıq biliktiñ atalmış jeleui patşalıq zamannan bastalğan qazaq jerin aldamşı wranmen otarlaudı közdegen jaña kezeñi bolmağın ayqın wğıp,  soltüstiktegi qazaq oblıstarınıñ tağdırın osı jinalıs ta, ükimet te emes, sol öñirlerdi mekendeytin san mıñdağan jergilikti halıq şeşetinin mälimdeydi. Eger 30-şı jıldarı aştıqtan qırılğan, şaması jetkenderi jan-jaqqa bıtıray qaşqan köşpendilerden bosap qalğan jerlerdi qaytkende igerip, biday egu qajet bolsa, birinşi kezekte sol aymaqtıñ körşi elderge bezip ketken töl perzentterin tuğan eline oraltıp, tıñdı solardıñ küşimen  kötergen dwrıs boların aytadı (G. Orazalieva. «Jer meniki emes, halıqtıki!» // Obşestvennaya poziciya. 23 mausım 2016 j. 19-b.). KSRO ükimetiniñ aşıq josparına osılay qoyılğan tosqauıl uaqıtşa ğana äser etip, respublikanı basqarıp otırğan partiyalıq basşı Jwmabay Şayahmetov pen ükimetbası Nwrtas Oñdasınov qızmetterinen ketirilgennen keyin qayta qolğa alınadı. Soltüstiktegi oblıstarğa körşi elderdegi eriktilerden jäne jer-jerdegi türmelerden şığarılğan san mıñdağan tıñ igeruşiler ağılıp keledi. Tıñ ölkesi degen aymaq qwrılıp, onı basqaruğa ortalıq öz emissarın jiberedi. Emissar nwsqaudı tikeley Mäskeuden alıp, Qazaqstannıñ basşı organdarın elegisi kelmeydi. Soğan baylanıstı,  Qazaq KSR Ministrler Keñesiniñ törağası J. Täşenov 1960 jılğı küzde ölke ortalığı Celinogradqa şwğıl baradı. Respublikanıñ josparlau komitetine qajetti mälimetterdi ädeyi bermey otırğan emissardı, qazaq ükimetin bwdan bılay da moyındamaytın bolsa, qızmetinen bosatıp, respublikadan quıp jiberetinin aytıp, Tıñ ölkesin tikeley Qazaqstan biligi ğana basqaruğa qaqılı ekenin, onıñ eşqaşan Reseyge berilmeytinin twjırımdı türde batıl mälimdeydi.

Eldik müdde, eldiñ şaruaşılıq müddesi jolında J. Täşenovtiñ ortalıqqa jaltaqtamay, barşa jauapkerşilikti öz moynına alıp, batıl qimıldaytın basşı bolğandığın däleldeytin mısaldar zertteuşiler men estelikter avtorlarınıñ jwmıstarında köptep kezdesedi. Solardıñ biri mınaday. 1960 jılı qıstıñ qattılığınan jem-şöp jetispey, mal qırıla bastağanda, Jwmabek Ahmetwlı KSRO-nıñ memlekettik bölinbes qorındağı astıqtı, ortalıqtan rwqsat swramastan, oblıstar men audandarğa taratıp beredi. Odaqtıq qordağı astıqtı bwlayşa jwmsauına şamdanğan Kreml' kösemderiniñ zirkiline ol senimdi ünmen, KSRO qwrıltayşılarınıñ biri bop tabılatın Qazaq  Respublikasınıñ Odaq işindegi özine tän qwqığı bar el ekendigin, özi jasağan baylıqtı zärulik tuğanda qalay jwmsaudı özi şeşuge qaqılı ekenin däleldep toytarıs beredi. Odaqtıq ülken jiında öz respublikasınıñ derbestigin onıñ osılayşa kökke kötere aytuı joğarı bilikke tabınudan arıla qoymağan köpşilikke öte tosın estilgen edi. Wlt müddesine adal, senimdi, birbetkey, batıl, şeşimtal prem'er Täşenov KSRO basşısı Nikita Hruşevtiñ Tıñ ölkesin (Qostanay, Soltüstik Qazaqstan, Kökşetau, Aqmola, Pavlodar oblıstarın) Resey Federativtik Respublikasına beru jönindegi wsınısına da qarsı şığadı.  Elimizdiñ Negizgi Zañına – Konstituciyağa silteme jasaydı. Eger Qazaqstan halqınıñ qarsılığın eskermey, qazaq jerin ortalıq bwlay bölşekteytin bolsa, onda ol halıqaralıq mekemelerge zañdıq twrğıdan şağım jasaytını mälimdeydi. 

Mwnday tabandı qarsılıq qızıl imperatordı uaqıtşa bolsa da rayınan qaytarğanmen, «erkinsigen bwratananı ornına qoyudı» maqsat etken öktemdigin toqtata almağan. Hruşevtiñ wsınısına säykes, 1961 jılı 6 qañtarda Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komiteti Byurosınıñ  jabıq otırısı Qazaq KSR Ministrler Keñesi Törağası J.A. Täşenovti «jwmısın atqara almağandıqtan» ornınan bosatu turalı şeşim şığarıp, onı KOKP Ortalıq Komitetiniñ bekituine jiberdi.  Qaulı, ärine, Mäskeude qoldau taptı.  Bwl sät, yağni qaulınıñ Mäskeude bekitilui, Täşenov öz qolımen toltırğan jeke paraqşasında prem'er lauazımında bolğan  uaqıtınıñ soñı retinde körsetken  1961 jılğı naurızda orın alğan bolsa kerek. Sosın ol Oñtüstik Qazaqstan (Şımkent) oblıstıq atkom törağasınıñ orınbasarı mindetin atqaruğa jiberildi. Sol qızmette  1975 jılı zeynetke şıqqanğa deyin istedi, sosın ğılımmen şwğıldandı. 1986 jılı dünieden ozdı.  

Jwmabek Ahmetwlı Täşenov sana-sezimderi kommunistik ruhta mwqiyat birkelkilendirilip, wştaudan ötken  qızıl otar qızmetkerleri işindegi wlttıq bolmısı men namısın joğaltpağan, azamattıq parızın ayqın tüysingen sanaulı basşılar qatarınan edi. Onıñ tarihqa siñirgen eñbegi, marksizmniñ äygili klassiginiñ sözderin säl ğana özgertip aytqanda, qwldıq psihologiya şırmauında jürgen wlt qayratkerleri oyına da almaytın şaruanı jaña otarşıl basşılar aldında batıl köterip, qazaq müddesin qorğay bilgeninde bolatın. Sol qasieti üşin onı bügingi wrpaq qadirleydi. Onıñ biik otanşıldıq seziminiñ, wlt müddesi üşin janqiyarlıq küreske äzir twratın qasietiniñ bügingi täuelsiz el basqaruşılarına da jwğıstı boluın qalaydı. 

Beybit QOYŞIBAEV

Abai.kz

 

 

 

 

0 pikir