Jwma, 6 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 32577 0 pikir 26 Säuir, 2016 sağat 13:44

ABAY MEN ŞÄKÄRİM ŞIĞARMAŞILIĞINDAĞI DÄSTÜRLİ ÜNDESTİK

 

 

Qazaq ädebietindegi wlı dästür – Abay dästüri. Abay dästüri degen wğımnıñ san salalı, kürdeli ekendigi barşağa mälim. Abay mwrası taqırıp-mazmwn jağınan alğanda da, aqındıq öner, şeberlik twrğısınan kelgende de wlan – ğayır. Qazaq ädebieti tarihında Abay dästüri degen wğımnıñ qalıptasıp, keñ qanat jayğanı bügingi ädebi ürdistiñ damu barısında zor mañızın körsetip otır. Sebebi Abay dästüri degen degen taqırıp öte keñ auqımdı äri özekti, ğılımi aynalımğa tüsken sala. Abay dästüriniñ Şäkärim şığarmaşılığındağı jalğastığın zerttegen ğalım B.Äbdiğazievtiñ pikirin negizge alsaq: «Abay dästüri – qazaq ädebietiniñ damu tarihında zañdı jalğasın tauıp, jan-jaqtı bayıp kele jatqan asıl arna», - deydi. Qazaq ädebieti tarihında Abaydıñ ädebi mwrasın joğarı bağalap, alğaş pikir bildirgen qalam qayratkerleri – Alaştıñ ardaqtı azamattarı. HH ğasırdıñ basında-aq Alaş arıstarınıñ biri Ahmet Baytwrsınov Abayğa «qazaqtıñ bas aqını» dep, al Mağjan Jwmabaev «hakim aqın» dep, Swltanmahmwt Torayğırov «aqındar payğambarı» dep layıqtı bağaların bergen.  

Qazaq halqınıñ oy alıptarı Abay jäne Şäkärim tağdırı men şığarmaşılığında wqsastıqtır men ayırmaşılıqtar bar. Olardıñ esimderi ılği birge ataladı: ağa jäne ini, ruhani tuısqandar, wstaz jäne şäkirt, qoğamdıq jwmıstarğa da belsene aralasqan.

Eki oy alıbı öz tuındılarında qazaqtıñ qoğamdıq oy sanasındağı şeşuşi äri kürdeli filosofiyalıq taqırıptı köterip, onıñ özegine aynalğan jantanu ilimin tanıp bilu jolında tolassız izdeniske tüsken.

Qazaq fol'klorı, şığıs klassikası, batıs mädenieti ekeuine ortaq dünietanımnıñ qaynar bwlağı bolsa, osı dünietanımdı igeruge kömektesken öz tälimgerleri bolğan. Ağartuşılıq jolına, ğılım jolına meni  äkelgender dep Abay ağası Haliollanı, äjesi Zereni, orıs dostarın atap ketken. Al, Şäkärim şäkirttik rizaşılığın atası Qwnanbayğa, ağası Abayğa bildirgen.

Şäkärim Qwdayberdiwlı 16-17 jasınan bastap Abaydıñ ıqpalımen öleñ jaza bastaydı.

«Mınau Abay bir ğalım jol şığarlıq

...Kisi emes, eskerusiz bos qalarlıq»,- dep jazadı ol alğaşqı öleñderiniñ birinde. Biraq jasında şığarmalıq eñbek jazumen onşa äuestenbey, Şäkärim el işiniñ jwmıstarına köbirek aynalısadı, oqidı, el aralaydı, jılqı bağadı, añşılıqpen aynalısadı, auız ädebietiniñ baylığınan üyrenedi, tarihi derekter jinap, keyin şejire jazadı. Onıñ jazuşılıqqa birjola den qoyıp kirisui qırıq jasınan, yağni 1898 jıldardan bastaladı.

Şäkärim Batıs pen Şığıs elderiniñ ädebietine köz jiberdi. Puşkin men Tolstoydı, bertinde Nekrasovtı wstaz twttı. Ol Şığıs ädebietinen Qoja Hafiz, Nauai, Fizulidi joğarı bağaladı. Ol «Dubrovskiy» audarmasınıñ alğı sözinde bılay dep jazğan:

Aytqan sözi auruğa em, janğa qwmar,

Tauıp aytqış tätti til, sayrauşılar.

Bayron, Puşkin, Lermontov, Nekrasov,

Qoja Hafiz, Nauai Fizuli bar. – dep Puşkin men Tolstoydı Abay qanday süyse, Şäkärim de sonday süyedi.

Abay öziniñ mwrasımen klassik retinde tanılıp qana qoymay, özine tän dästüri bar aqındıq, adamgerşilik, ağartuşılıq mektebin aşqan, öz mañayındağı şäkirtteri qanattanıp wşuına ülken ıqpal jasağan wstaz retinde tanıladı. Belgili abaytanuşı M. Äuezov körsetkendey, qazaq elindegi basqa aqındarmen salıstırğanda Abaydıñ ülgisin alğan şäkirtteri boluı – tarihi jañalıq.

Aqılbay, Ärip, Uäyis, Äubäkir, Beysembay, Käkitay, Kökbay, Şäkärim – Abay mektebiniñ maqtanaşı, jañaşıl, oyşıl, ağartuşı, tälimger bolğan twlğalar. Qanımen, jasımen, ruhımen wstazına eñ jaqın bolğan – Şäkärim.

Şığarmalıq önerinde Şäkärim Abay qanday bağıt wstansa, sonday bağıt wstanğan. Barlıq şığarmalarınıñ ideyası qazaq qoğamın eñbekke, mädenietke, adamgerşilikke, ädildikke şaqıru boladı, adal mahabbattı jırlaydı, äleumettik teñsizdikti sınaydı, sonıñ işinde äsirese äyel teñdiginiñ jırşısı boladı, äyelderdi kem sanap, tağılıq, despottıq jasauşılarğa qarsı şığadı.

Taqırıp, mazmwn jaqtarınan wstaz ben şäkirttiñ öleñderi, karasözderi wştasıp jatadı. Abaydıñ tälimdik, tälimgerlik talantı Şäkärimniñ segiz qırlılığında öz körinisin tabadı. Wstazında kezdesetin, özine deyin qazaq mädenietinde wşıraspaytın qwbılıstardı damıtqan. Qazaq halqınıñ etnogenezi turalı Abay eki auız söz qaldırıp, sol sözinde etnogenezdi zertteu bağdarın anıqtağan. Abaydıñ tapsırmasımen 19 jasınan mälimetterdi jinağan Şäkärim mazmwn jäne forma jağınan erekşe «Türik, qırğız-qazaq häm handar şejiresin» qwrastırğan. Özge dästürli şejirelerden ayırmaşılığı – tek qana jüzder men rulardıñ payda boluı turalı añızdardıñ jazba türdegi jinağı emes, bwl avtordıñ qazaq eliniñ tarihi sanasın, wlttıq sezimin joğarı köteretin tälimdik oylar qorıtındısı edi.

Wstazı Abay siyaqtı Şäkärim de aldımen realist aqın. Joğarıda ayttıq, ol da şığarmalarında ömir şındığın, äleumettik qayşılıqtardı, ötkendegi üstem taptıñ zorlıq-zombılığın, bwqara halıqtıñ auır küyin jırlaydı. Däuletti taptıñ ökilderin aqın mınaday sözdermen şeneydi:

«Maqsatı jaman jandı özi bilmek,

Ol qaşan özgelerdi közine ilmek.

Satsa meyli, qonaqqa soysa meyli,

Halıqtı qoy esepti aydap jürmek».

Ol ağası Abay siyaqtı, öleñdi öner dep bilgen, oğan mol talantın, eñbekqwmar jigerin barınşa jwmsap, qasiet twta kirisken. Onıñ ärbir öleñi wyqasqa qısılmaydı, sözderi sara-sara, mağınalı da tereñ mazmwndı da, beyneli de kesteli.

«Än - ölşeuiş, öleñ – kümis,

Qospañız mıs aralas.

Artıq alu, ne kem salu

Qapı qalu jaramas...»,- degendi özi wstanıp, öleñniñ buınına, ärpine, auazdılığına, äserliligine qattı köñil böledi.

 Sonday-aq Abaydıñ «Qarasözderi» - qazaq filosofiyasınıñ negizgi oy türtkisi bolsa, Şäkärimniñ «Üş anığı» - qazaq filosofiyasınıñ şıñı. Forma jağınan Abay tuındısı ädebi esse bolsa, «Üş anıq» - traktat.

Oqırmandar jaqsı tüsinip, berik meñgerip, este saqtauına ıñğaylı boluı üşin traktat stili qolaylı, öz oyların avtor birneşe ret qaytalap jazadı, negizgi dälelderin keltiredi, qorıtındısın anıqtaydı. Arab, orıs terminderin mindetti türde qazaq tiline audaradı, derbes terminder wsınıp, qazaq tilindegi filosofiyalıq kategoriyalar, ataular negizin qalaydı.

Eki oyşıldı qızıqtırğan jan mäselesi. Tabiğat ölse de jan ölmes degen Abaydıñ  pikirin Şäkärim türlendiredi. Onıñ payımdauınşa, düniedegi barşa närseniñ janı bar, jan ölmeydi, özgeredi, özgergen sayın ösedi, joğarılaydı: sezimdi jan (instinkt), añğarlıq jan (soznanie), oylaytın jan (mısl'), aqıldı jan (um).

Jan mäselesin zerttegende Şäkärimniñ buddizm qağidalarımen tanıs bolğanı şığarmalarınan belgili. Käktaydıñ aytuınşa, Abay buddizm negizderin zetrrep ülgermedim dep ökingen eken. Abay men Şäkärim ekeuine ortaq oy – dinderdiñ bäri şataq, ekeui de soqır dinge, jwrttı jegen moldalarğa qarsı şıqqan. Biraq ekeui de negizgi dini qağidalardı joğarı ruhani-qwlıqtıq (moral'dıq) qağidalar dep tüsindirgen.

    Qazaq poeziyasınıñ asqar şıñı Abay qaldırğan şığarmaşılıq dästürdi jalğastıra otırıp, öz jañalıqtarımen bayıta örnektegen Şäkärim Qwdayberdiwlınıñ körkem mwrası töl ädebietimizdiñ asıl qazınası ispetti.

Aqın qazınası köptegen öleñder men  poemalardan, mısaldar men naqılsözderden, äñgimeler men filosofiyalıq tolğaulardıñ negizinde qwralğanın bilemiz. Onıñ qay tuındısın alıp qarasaq ta jaña lebimen, sazdı ünimen, oylılığımen, swlulığımen erekşelenip, oqırmandı bauray tüsetini anıq. Şäkärimniñ tanımdıq älemine Abay mwrası arqılı kiru – wtımdı bolarına ayrıqşa den qoyu kerek, öytkeni bwl jol jantanu ilimin tanıp bilude adastırmas temirqazığımız.

Eki oy alıbı öz tuındılarında qazaqtıñ qoğamdıq oy sanasındağı şeşuşi äri kürdeli filosofiyalıq taqırıptı köterip, onıñ özegine aynalğan jantanu ilimin tanıp bilu jolında tolassız izdeniske tüsken.

Aldımen, Abay öz poeziyasında 1889 jıldan ömiriniñ soñına deyin tüp ieni tanıp bilu jolında jürek kul'tin kötere jırlau arqılı tolıq adam iliminiñ negizin saluğa batıl qadam jasauğa wmtıldı. Bwl wmtılıstı Şäkärim dästürdi jalğastıra damıtu arqılı XİX ğasır ayağı men XX ğasır basındağı ädebiette filosofiyalıq lirikanı klassikalıq biik deñgeyge kötere bildi. Äsirese, bwl öte kürdeli, şeşui qiın mäseleni Şäkärim XX ğasırdıñ basındağı qazaq ädebietiniñ oyanu däuirinde mülde tereñdey zerttep, sonı tanıp, tıñ oylar jelisin tarttı. Äri onı filosofiyalıq lirika tabiğatına say molınan qamtıp, zerttep tereñ män bere qaradı. Anığına kelsek, Abay men Şäkärimdegi filosofiyalıq lirikanıñ özekti taqırıbına aynalıp otırğan asa kürdeli de wğınuı qiın ğarıştıq tanımdağı jantanu ilimi turalı mäsele taza aqıl quatımen tanıp jırlanğan özindik qaytalanbas tereñ sırı bar tılsım qwbılısqa aynaldı.

Qazaq poeziyasınıñ biik beleske köteriluine, ädebi tildiñ auqımınıñ keñeyuine Abay şığarmaşılığığınıñ ülken üles qosqanı anıq. Şäkärim de Abaydan soñğı qazaqtıñ eñ körnekti twlğalarınıñ biri. Abay men Şäkärimniñ mol ädebi mwrasınan özgeşe mädeniet, keñ öris, bederli örnek tanimız. Qos aqınnıñ öleñderinde, poemalarında, filosofiyalıq oy-tolğaularında bir pendege ğana emes, bükil adamzatqa tän sırlı mwñ jatır. Bwl öleñ örisin, öner kökjiegin ayqındaytın biik meje. Bizdiñ tuğan tilimizde, wlttıq ädebietimizde Abaydan soñ ğana mümkin bolğan biik jetistik. Şäkärim Abaydan soñğı eñ tanımal esim, eñ körnekti twlğa. Sondıqtan da qos alıptıñ şalqar dünietanımı, nwrlı janı, talanttı tebirenisi, özgeşe bitimi, biik maqswtı, aqıl-oy tereñdigi qazaq halqınıñ arımaytın ruhani biigi bolıp qala bermek.

 

ALDABERGENOVA A.Q.

Abaydıñ «Jidebay-Börili» memlekettik tarihi-mädeni jäne

ädebi-memorialdıq qorıq-mwrajayınıñ ğılımi qızmetkeri,

 Filologiya magistri. Semey qalası.

Abai.kz

 

Paydalanılğan ädebietter:

  1. Äbdiğaziev B. Asıl arna. – Almatı: Qazaq univesiteti, 1992. – 128 b.
  2. M.Mırzahmetov. «Abay jürgen izbenen». Almatı, «Qazaqstan», 1985j.
  3. «Mwtılğannıñ» tağdırı (Qwrast.  - J.Äubäkir).– Semey. - Abaydıñ memlekettik qorıq-mwrajayı, 2011.- 267 b.
  4. Mırzahmet M. Abaytanu tarihı. - Almatı: Ana tili, 1994.- 192 b.
    1. Ş. Qwdayberdiwlı Şahkärim şığarmalarınıñ üş tomdıq jinağı.        Almatı: Halıqaralıq Abay klubı, 2008j.
    2. «Abay» jurnalı № 1-2, 1995j.
    3. Şäkärim şığarmaşılığınıñ dästürlik jäne körkemdik negizderi.  – Almatı: Kenje-press. 2000. – 214b.
0 pikir