Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Bilik 2388 0 pikir 27 Jeltoqsan, 2015 sağat 12:29

QAÑTARDA... QAYDAĞI BALAPAN?

Keñes Odağında ösken wrpaq üşin birinşi qañtar Jaña jıl merekesi sanalıp, sanamızdı ulap tastadı. Mwnı jıl ötken sayın qattı sezinip kelemiz. Äsirese auıldarğa eñ köp taraytın «Habar», «Qazaqstan» telearnaları qaqağan qıstıñ ortasında toylanatın «jaña jıldı» töl meyramına aynaldırıp aldı. Keñes Odağı joyılsa da, odan qalğan jaman ädetter men dästürler qır soñımızdan qalmay keledi.

Oğan birinşi kezekte kinäli – eldik ideologiyanıñ jwtañdığı. Ekinşiden, qazirgi bizdiñ teledidar, radio, gazet-jurnaldardıñ köpşilik bas redaktorları «kemeldengen Keñes Odağınıñ» tälim-tärbiesi men bilimin alğan jurnalister men jazuşılar. Onıñ üstine täuelsizdikten keyingi jıldarda jaña zamanğa say bilimdi jurnalistik wrpaq qalıptaspadı. Al täuelsiz elge tän tanımdı, dästür men sananı qalıptastıruğa ıqpal etuşi bastı küştiñ biregeyi – BAQ ekeni barşağa ayan.

Osı orayda biraz tanımdıq mäsele qozğay ketudiñ artıqtığı bolmas. Birinşiden, älem halıqtarı men memleketteriniñ 90 payızı 1 qañtardı Jaña jıl dep moyındamaydı. Mäselen, barşağa mälim – parsı, arab jäne türki jwrtınıñ jaña jılı – Naurızda. 1,5 milliardqa juıq mwsılman ay küntizbesin qoldanadı. Sondıqtan da mwsılmandardıñ Jaña jılı jıl sayın on bir künge alğa jıljidı. Mısalı, Iranda (bwrınğı parsı eli) Jaña jıldı 21 naurızda toylaydı.

Sonımen birge 3 milliardqa juıq budda dinindegilerdiñ jaña jılı – aqpan ayında. Ündister twratın mekenderine qaray Jaña jıldı ärtürli qarsı aladı. Soltüstik Indiya twrğındarı özderin qızğış, qızıl, siyakök, aq tüsti äşekeylermen bezendiredi. Al Oñtüstik Indiyada äyelder arnaulı ülken tabaqqa tätti tağamdar, gül şoqtarı men şağın sıylıqtar salıp, dayındaladı. Jaña jıldıñ alğaşqı tañında balalar közderin jwmıp, özderin anaları arnaulı sıytabaqqa aparuın kütedi. Batıs Indiyada Jaña jıl qazan ayınıñ soñında toylanadı. Qiır Şığıs, V'etnamda Jaña jıl «Tet» dep ataladı. Onı 21 qañtar men 19 aqpan aralığında qarsı aladı. Qıtaylıqtar da 17 qañtar men 19 aqpan aralığında jaña ay tuğan kezde Jaña jıldı qarsı aladı.

Hristian dinindegi katolik tarmağınıñ bir milliardqa juıq halqı jaña jıldı 25 jeltoqsanda toylaydı. Bükil Europa, Oñtüstik jäne Soltüstik Amerika, Avstraliya, Afrika qwrlıqtarı (soltüstiginen basqa) Issus Hristostıñ düniege kelgen 25 jeltoqsan tuğan küninde «Rojdestvonı» qarsı alıp, ol kündi Jaña jıl dep toylap keledi. Biıl 25 jeltoqsanda Issus Hristos qwdayı 2015 jasqa toldı.

Sonda birinşi qañtardı kimder toylaydı? Bizdiñ zamanımızdıñ törtinşi ğasırında bilik basındağılar talasınan Hristian dini katolik jäne pravoslav bolıp ekige bölindi. Slavyan tektes taypalar: orıs, ukrain, belorus, serb, bolgar, t.b. pravoslav tarmağın wstanıp qaldı da, europalıq elder katolik tarmağın wstanıp, ekeuara jaulasıp, katolikterdiñ meyramın pravoslavtar moyındamay, öz betterinşe Jaña jıl meyramın şığardı. Mäselen, pravoslavtar «rojdestvonı» eske almas üşin, 1700 jılı İ Petr Jaña jıl dep toylanıp kele jatqan 25 jeltoqsandı – birinşi qañtarğa auıstırğan jarlıq şığardı. Keñes Odağı ornağanşa orıstar «rojdestvo» men «jaña jıldıñ» ortasında jürse, dinsizdikke wşırağan Keñes Odağı 1936 jılı 1 qañtardı memlekettik meyram retinde ornıqtırdı.

Qazirgi tañda «jaña jıldı» Baltıq jağalauı elderi – Latviya, Litva, Estoniya müldem toylamaydı. Keñes Odağınan qalğan on eki memleketten basqalar 1 qañtardı tek jıldıñ auısuı dep qabıldap, 31 jeltoqsan men 1 qañtar jwmıs künderi bolıp sanaladı.

Al Ukraina «Ayaz atadan» bas tartıp, onı basqa örkenietti elder siyaqtı «Santa Klaus» dep atadı. Tabiğat jaratılısına, uaqıttıñ auısuına say eşqanday logikağa jatpaytın, qıstıñ küni qırauda toylaytın tek orıstıñ ğana «jaña jılına» qazaq nege «jabısıp» qaldı? «Orıstıq» Jaña jılğa bola, milliondağan şırşa qırqılıp, ekologiyağa, tabiğatqa ğalamat kesir keledi. Milliondağan otbası sol künderi qıruar qarjını araq-şarapqa jwmsaydı. Sebebi pravoslavtıq hristiandardıñ jaña jılın araq-şarapsız qarsı alu mümkin emes. Ejelden araqqwmarlar orıs pravoslavtarı üşin bwl «taptırmas» meyram bolsa, tegi täñirden tarağan mwsılman qazaq üşin – haram, dañğaza dürmek. Statistikalıq derekter boyınşa, eñ köp adam ölimi osı künderi boladı eken.

Al araq-şarapsız, naurız köjemen, ağarğanmen toylanatın 22 naurızdağı Jaña jılda köktem kelip, uaqıt jasaradı. YAğni, köktemmen birge Jaña jıl keledi. Uildegen boran men aqqar-kökmwz qwrsanğan 1 qañtarda qaydağı Jaña jıl? Qazaqtıñ arasında söz mäteli bolıp qalğan «qañtarda... qaydağı balapan» degen söz osıdan qalsa kerek. Endeşe tükke twrğısız özgeniñ meyramın qaşanğa deyin toylay beremiz?

Toğaybay NWRMWRATWLI

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» №45-46 (316-317) ot 24 dekabrya 2015 g.

0 pikir