Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Mäyekti 3354 0 pikir 27 Jeltoqsan, 2015 sağat 12:31

JANUARLARĞA ARNALĞAN DÄRİDEN JATIRI ŞİRİGENDER

Iman men ibağa salsaq, bizdiñ halıq älemdi terbegen ananıñ qwrsağın, negizi, atımen atay bermeydi. Amal neşik, osı maqalanı qolğa alğanda, onı da oylanğanbız. Biraq mwnday mäseleniñ bar ekeni de, boyına bitken basqa ömirden qwtılu üşin aqılğa sıymaytın äreketterdiñ bolıp jatqanı da ras. Aqiqatın aytqanda, öz betimizşe zerttep jürgen tım şikämşil taqırıptı wmıta bastağan kezderimiz de bolıptı. Ökinişke qaray, onıñ bar ekenin tayauda ğana bolğan tağı bir oqiğa esimizge saldı. Endi onı jaba-bürkemeley berudiñ jöni joq. Onsız da adasqaq ömir adamdardıñ imanı sınalar şaqtarda şalıs qadamdar men künälarğa jeteley bermek.

Juırda ğoy, iä juırda ğana ol ölim men ömirdiñ arasında jatıptı.

Qwrsağına kerek emes kezde bitken şaranadan qwtılamın dep januarlardıñ jüktiligin üzetin därini qabıldağan. Eñ soraqası, oğan osı «eñ oñay joldı» ginekolog därigerdiñ özi wsınğan… Sondıqtan wmıt qalıp bara jatqan mäselege qayta oraluğa mäjbürmiz.

Äytpese, esi dwrıs mamandar ara-twra bolsa da januarlarğa arnalğan qıtay preparattarı oquşılar men studentter, tipti dap-darday qız-kelinşekterdiñ arasında kädimgidey taralıp, saldarı qiın jağdaylarğa duşar etip jatqanı jaylı ara-twra aytıp jür.

Bwl jaylı äriptesterimiz de älsin-älsin bolsa da jazıp keledi. Biraq, odan äli de basına timey, ol qasiret özin janamay sabaq alıp jatqandar az. Esesine kez kelgen qwpiyasımen barlıq kezde bölisuge äzir äyel bolmısı qwrsaqqa bitken qajetsiz baladan qwtıludıñ «oñay jolın» qwrbısına aytpay twra almaydı. Qısqası, soñı keyde tım qayğılı ayaqtalatın oqiğalardıñ scenariyi tömendegidey.

Barşanı birden jazğırudan da aulaqpız. Türli-türli tağdır bar. Eresek adamdardı bılay qoyğanda, besikten beli şıqpağan büldirşinderdi de azğırıp, aldap, tipti, küş körsetip jınıstıq qatınasqa itermeleytin jayttar orın alıp jatadı. Bwl jerde zamandı da ğaybattaudıñ jöni joq şığar. Qorqau nietti adamdar barlıq kezde bolğan.

Sonımen bir boyjetken bayqamay şoq basıp aldı delik, yaki däl qazir böpeli boludan üzildi-kesildi bas tartqan adam osınday «bärin biletinderdiñ» keñesimen mısıqtarğa… tüsik tastatqızatın därini satıp aladı. Ärine, onı qaydan aluğa jäne kimnen satıp aluğa bolatının da sol «qwrbıları» biledi. Sırtı tüsiniksiz ieroglifterge tolı alaqanğa sıyatınday qorap iştegi kereksiz şaranadan mümkin bir şermendeni qwtqarğan şığar, kömektesip te qalar, biraq tabiğattı aldau mümkin emes jäne ol tabletkalardı jasağan maman­dar da onı adam ağzasına arnamağan. Qıs­qası, suğa ketken tal qarmaydınıñ keri.

Jalpı, bwl jağdayat qalay jüzege asadı? Mısalı, därigerlerdiñ baqılauımen jüktilikti üzu kädimgidey qarajat pen (ay-künine qaray 25-40 mıñ) türli medicinalıq üderisterdi qajet etetin bolsa, qıtay därisimen bar bolğanı bes mıñ teñgege odan qwtıluğa bolatını jäne eşkim de bilmey qalatını ilude bireuge ğana kömektespek. Onda da onıñ kesiri men ziyandı äserleri keyin biline bastaydı. Al köp jağdayda januarlardıñ jüktiligin üzetin däri işip dalbasalağandardıñ barlığı derlik qan ketip, jedel järdemmen auruhanadan şığadı nemese auır jağdayda balasımen birge jatırınan ayırıladı. İştegi balanı iritken däri qwrsaqtı da şiritedi. Bwl jerde mäseleniñ bir wşığı äleumettik jağdayğa barıp tireledi desek te, adamnıñ ömiri eşnärseden qımbat emestigin aytıp jatudıñ özi de artıq.

Biz jazudıñ mamanı bolsaq ta däriger emespiz. Sondıqtan sözimiz qwr aqıl men jalpılama faktilerge qwrılmauı üşin biraz uaqıt boyı Almatıdağı densaulıq saqtau departamentiniñ baspasöz qızmetine habarlasıp, odan äri jedel järdemmen jwmıs isteytin barlıq auruhanalardıñ ginekologiya bölimderimen baylanısıp, tüsiniktemeler, qajetti derekter men keñes­ter jinauğa wmtılğanbız. Biraq, bwl äreketimizden tük şıqpadı desek te boladı. Öytkeni, osı mäselege baylanıstı naqtı atı-jönimen kommentariy beruden därigerlerimiz köp jağdayda bas tarttı.

Därigerler bölim meñgeruşilerine, bölim meñgeruşileri departamentke siltep, naqtı däyek ala almaytınımızğa köz jetkizgen soñ, öz betimizşe osı mäseleni qauzay berdik. Jäne bwl jappay oqiğağa jatpasa da, orın alıp twratın saldarı qasiretti özekti jayttar retinde, onı jılı jauıp qoya saluğa tağı bolmaytını anıq.

Osı jerde mına jaydı aytu kerek. Nege medicinalıq mekemeler men qwziretti organdar mwnday mäselege kelgende tü­sinikteme beruden bas tartadı? Öytkeni, däl osınday jağdayda tüsik tastap nemese qan ketip auruhanağa jedel järdemmen tüsken adam mwnday däri qabıldağanın jasıradı. Äyel öz ağzasınıñ älsizdiginen tüsik tastadı ma, älde bwl jağdayğa joğa­rıdağıday äreketterdiñ saldarınan duşar boldı ma, ol arasın aytpaydı. Belgilisi – «belgisiz u men ulanğan». Sondıqtan bwl mäse­lede däl statistika joq jäne onı jasau da mümkin emes.

Al endi bizge qwdayğa qarağan bir akuşer-ginekolog qana osı jağday basınan ötken pacientiniñ wyalı nömirin berdi. Ärine, atı-jönin jariya etuden bas tartqan kelinşek scenariy boyınşa qıtay därisin bireulerden bilip, qaladağı neşe türli qıtay därilerin satatın qara bazardan op-oñay tauıp alğanın, bwrın bağası tört-bes mıñ dep estise, bes mıñğa alğanın aytadı.

– Onday därini qaladağı därihanalar da jasırın türde satatının estigenmin. Biraq, men «Baraholkadan» taptım. Mağan onı birden sata qoyğan joq. Wzaq qinalıp izdedim dep te ayta almaymın. Aqşamızdıñ joq ekenin, tüsik jasatqızsam, küyeuim bilip qoysa jağdayımız jaman bolatının aytıp, jalınıp swrap edim, sattı. Men de eşkimge aytpaymın, kömektesse boldı degenmin. Aldımen menen kimnen kelgenimdi, bwl adresti qaydan alğanımdı swrastırdı. Sosın mağan işiñ bwrap auı­radı, sosın şarana tüsip qaladı degen. Tolğaq siyaqtı işim bürip auırdı, qan ketti, tüsti dep oylağam. Biraq, ertesine, tipti onıñ ertesine de jeriktigim bwrınğıdan jaman üdep ketti. Toksikoz dep oyladım. Tipti, birneşe kün mas adam siyaqtı jata berdim. Älsirep, azdap qızuım köterile bastağanda joldasım jedel järdem şaqırdı. UZI-ge tüsirgen kezde meniñ işimde bala ölip jatqanın jäne jatırımda iriñdeu procesi bastalğanın bildim. Sol sätte därigerler birden hirurgiyalıq operaciya üsteline jatqızdı. Biraq, neden bolğanın eşkimge aytqan joqpın. Därigerler tağı bir täulikke keşikkenimde sepsiske aynalıp, qwrsağımdı da alıp tastauı mümkin ekenin ayttı. Wzaq em­deldim, odan keyin de älsin-älsin neşe türli ginekologiyalıq aurularğa wşıray beretin boldım,– deydi ol.

Jalpı bwl mäsele jalğız bizde ğana orın alıp jatqan joq. Resey jurnalisteri de söre astınan satılatın därilerdiñ bala köteruge qabiletti jastağı qız-kelinşekterdiñ densaulığın qwrtıp, wlttıq demografiyağa swmdıq kesirin tigizip jatqanın qayta-qayta qauzap jür.

«Sarafannoe radio» degeniñ jaqsı jwmıs isteydi. Sonıñ saldarınan mülde özine tüsiniksiz tilde jazılğan, qayda jäne qalay jasalğanı belgisiz därini işkender qattı qan ketip auruhanalarğa gemmorragiyalıq şokpen, tipti asqınğan sepsispen tüsip jatadı. Öytkeni, ol preparattar mısıqtarğa arnalğan, adam ağzasına dozası da eseptelmegen», deydi reseylik akuşer-ginekologtar da .

Sol siyaqtı ötken jılı 31-şi tele­arnadağı äriptesterimiz osı mäseleni kötergende veterinar Aleksandr Zelinskiy: «Barlıq veterinarlıq pre­parattardıñ da annotaciyası eki tilde boluı kerek: memlekettik tilde jäne orıs tilinde. YAğni därihanalarda satılatın medikamentterdiñ atı, kör­setilimderi men jaramdılıq merzimderi barlığında qazaqşa, orıs­şa mindetti türde körsetilui tiis» degen.

Ökinişke qaray, qanşama jerden tıyım salınsa da, qara bazarlarda, kädimgi sauda orındarında körşimizden ağılıp kelip jatqan söre astınan satılatın däri-därmektiñ tür-türi tabıladı. Onıñ işinde qanday därmek joq deysiz, süyel ketiretin, buın auruların jazatın, büyrekke, bauırğa deysiz be, tipti er-azamattardıñ küş-quatın arttıratın degenderi de bar. Artıq qılamın dep, tırtıq qılmasa… Biraq, onı qay farmacevtikalıq kompaniya şığarğan? Qalay işu kerek, qay kezde işu kerek, sapası men jaramdılıq merzimine kim kepildik beredi? Qısqası, qara bazarlarda bwl swraqtardıñ jauabı joq. Tüsiniksiz tilde jazılğan tüsiniksiz därilerdi satıp jürgen adamdardıñ arnayı medicinalıq bilimi joq ekeni de beseneden belgili.

Alayda, sol düdämal preparattardı jas qızdar ğana emes, oñı men solın tanıdı deytin joğarı bilimdi bikeşterdiñ de qoldanıp jatqanı ötirik emes. Keybir resmi emes derekterge süyensek, mı­sıqtarğa arnalğan däri işip, asa auır jağdayda auruhanadan bir-aq şığatın pacientterdiñ jası köbinese 15-30 jas aralığında bolıp kelmek. Al olardıñ barlığı derlik medicinalıq mekemelerden tıs jerde jasalatın tüsiktiñ qıl­mıstıq abort eken­digin öte jaqsı bi­ledi. Mwndayda olar­dıñ alğa tarta­tın bastı uäji – medi­cinalıq mekemelerde tüsik jasatqızu qımbat. Biraq, farmkompaniyalar da kezdeysoq jükti bolıp qaludan saqtandıratın kontraceptivter men neşe türli däri-därmekterdiñ jüz türin jarnamalap jatqan joq pa?! Bwlardıñ densaulıqqa da ziyanı joq äri öte arzan.

Ärine, osı joldardı jazıp otırıp ta, maqalağa derek izdep jürgen kezimizde de bwl jerde mäseleniñ tağı bir qırı bar ekendigin eş qaperden şığarğan emespiz. Aqıl aytu oñay jäne oqırmandardıñ aluan-aluan tüsinikteri men tärbiesi bar. Bireuler üşin swmdıq künä men qılmıs bolıp körinetin jayttar, ekinşileri üşin qalıptı jağday ğana. Äytpese, adamdıq jolımen alıp qarağanda da, mwsılmandıqqa salıp qarağanda da tüsik jasatqızu, öz atımen aytqanda iştegi balanı öz qolıñmen öltiru – künäniñ işindegi ülkeni, qılmıstıñ – atası!

Boyğa bitken baladan keyde sätsiz, keyde sätti, tipti jan balasına bildirmey qwtıluğa bolatın şığar. Biraq, tabiğattıñ biz bilmeytin zañdılıqtarı men qwbılıstarı bar. Onıñ künäsınan arılu qiın, tipti tüsik jasata beretin äyelderdiñ jolı jabıladı. Baq qwtaymaydı, bolmasa basqa balalarına da kesiri tiedi. Bwl mäseleniñ üşinşi qırı. Bwl turalı da adam tağdırın zertteytin oqımıstılar talay tomdar jazğan. Al tüsik jasau, qısqası ajalmen, anasımen qarsılasuğa şaması joq şarananı alıp tastau procesin köru adam jüykesi şıdaytın dünie emes…

Biraq, zamanına qaray adamı. Äytpese, qazirgidey qaptağan jekemenşik gazetterde jekemenşik emhanalardıñ «Tüsik jasaymız» degen jarnamaları örip jürmegen bolar edi. Bwl da qoğamnıñ derti.

Mäselen, biıl Qarağandı qalasınıñ qaq ortasında «jüktilikti üzemiz» degen jarnamalar payda bolıp, jağa wstatarlıq jarnamanı körgen twrğındardıñ tiksinip qalğanı jöninde de jazıldı.

«Alayda qağazdardı ilgen emhana ökilderi istegen isterin maqtan twtatın sekildi. Olar «osınıñ arqasında käsi­bimiz qarqındı damıp keledi» degen pikirde. Jasandı jolmen tüsik jasaudı jarnamalağan bir bet paraqtar Qara­ğandınıñ är jerinde iluli twr. Ayaldamalardan da, qaladağı kez kelgen köşelerden de tabu qiın emes. Qız-kelinşekterdi qauipti qadamğa iter­meleytin iske bilik tarapınan tıyım salınsa da, Qarağandı emhanası qızmetin qalay bolsa da körsetudi közdegenge köp­şilik te narazı.

Al tüsik jasaytın emhana direktorı Viktor Ceşkovskiy: «Mwnda twrğan eştene joq. Biz üşin ol biznes. Adam jasandı tüsikti qay jerde jasatu kerektigin bilui kerek. Adamdardıñ şağımın men tüsinbeymin. Ol dwrıs emes. Qazir HHİ ğasır ğoy» dep otır» dep jazdı qarağan­dılıq tilşiler.

Demek, mwnday klinikalardı qanşa söksek te, «klientteri» jetkilikti. Biraq, bwl jerde tärbieden de bölek kökeykesti mäseleniñ tağı bir qırı aşı­latındığın wmıtpağan jön. Mäselen, Mañğıstauda jıl basınan beri kämeletke tolmağan 11 qızdıñ balalı bolğanı turalı Aqtaudağı tilşimiz Gülayım Şıntemirqızı jazdı da.

2015 jıldıñ 1 şildesindegi derekke süyensek, elimiz boyınşa 15-18 jas aralığında 2420 qız balanıñ jükti ekeni anıqtalğan. Al Qazaqstandağı eñ jas ana 13-te eken. Osınday mälimetterden keyin tağı da özimiz biletin akuşer-ginekolog maman­darğa habarlasıp, mäseleni äri qaray qauzağanbız.

– Äyel degen qızıq, ölemin dep oylamaydı. Abaysızda ekiqabat bolıp qalğan qızdar tura denesine tiken kirip ketkennen beter bezektep, boyındağı baladan qwtıludıñ barlıq qadamdarına baradı. Tek qana därigerlerdiñ baqılauımen qabıldanuğa tiisti preparattardı öz betinşe qabıldaydı, tığılıp işedi. Saldarı – soraqı. Medicinalıq täji­ribemizde üy januarlarınıñ jüktiligin üzetin tabletkalardı bılay qoyğanda, işine kir tasın qoyıp balasın tüsirmek bolğandardı da kezdestiresiñ. Neşe türli şöpterdiñ atın estip alıp işip, ıstıq vannağa jatadı, işindegi adammen qosıp özin de ölimge baylaydı. Birde bizdiñ därigerler dezinfekciyalıq maqsatta qoldanılatın «Deohlor» tabletkaların işip, qan ketken äyeldi ajaldan äreñ araşalap aldı. Mısalı, adamdardıñ jüktiligin üzetin medikamentterdiñ özi de kez kelgen adamğa säykes kele bermeydi. Eger pacientterde sol därige qarsı körsetilimderi men densaulıqtarında kinärattarı bolsa, onı da qabıldauğa bolmaydı. Tüsikti qanday mer­zimde jasau kerek ekendigin jäne onı hirurgiyalıq jolmen älde medikamentozdıq täsilmen üzuge bolatının därigerler ğana şeşedi, – deydi bizdiñ mamandar.

Sondıqtan biz qaladağı or­talıq emhanalardıñ birine or­nalasqan därihananıñ bayırğı provizorı Şäripa Wlıqbekovağa habarlasıp, osı mäselege qatıstı anıq tüsinikteme berudi ötingenimizde:

– Jasandı tüsik tastatqızatın däri-därmekterdi öte jas qızdar swrap keledi. Tipti mwnday medikamentterdi sol qızdardıñ jigitteri de swrap jüredi. Keyde qosılıp izdeydi. Al qolında receptisi barlar – densaulıqtıñ qadirin biletin jastağılar. Negizinde bwl tabletkalar qatañ türde recept boyınşa satıladı. Al tüsik tastatqızatın Qıtayda jasalğan preparattardıñ bizde qazir satıluğa licenziyası bar. Biraq, bwl tek därigerdiñ rwqsatımen jäne akuşer-ginekologtardıñ baqılauında jüzege asuı tiis. Mäsele qaydan tuadı? Bäri aqşağa tirelip twr. Arnayı medicinalıq mekemelerde tüsik jasatqızu qımbat bolğan soñ, köbinese jastar 5-6 mıñ teñgege osı preparattardı qolğa tüsirip, iştegi baladan oñay qwtıluğa tırısadı.

Bwl aytıp otırğan mäseleñiz otba­sılıq, qoğamdıq tärbiege de qatısı bar. Qazir bäri de qoljetimdi. Erte bastan, nekesiz, bolmasa bey-bereketsiz jınıstıq qarım-qatınasqa tüsu bwrınğıday masqa­raşılıq sanalmay qaldı. Biraq, adam densaulığı – bärinen qımbat ekenin künde körip otırmız. Osında bir şıbın janı üşin şırıldap, altınğa da densaulıq taba almay jürgender qanşama?! – deydi.

Zerttep qarap otırsaq, francuzdar jasağan, bala bitken soñ belgili bir merzimde äyelge tüsik tastatqızatın osı (atauların ädeyi jazbay otırmız) preparattardı şığaruğa Reseyde tek «MirFarm» farmacevtikalıq kompaniyası ğana patent alğan. Bwl preparattar Qıtayda da şığarıladı. Biraq, körşilerimiz Qıtay preparattarı Reseyde sertifikaciya jasalınbağanın, onıñ qwramı men sapası jetkilikti türde zerttelinbegendigin jazıptı. Al bizde satılıp jürgen osı däriler bolsa kerek. Demek, deldaldar onı Qazaqstanda satuğa qol jetkizgen…

Qısqası, JŞS-lar bwl preparattardı elimizde resmi türde därihanalarda satuğa qol jetkizgenge deyin onı alıpsatarlar tasıp keldi. Resmi emes derek közderine sensek, äyelder «bebi kaput» dep qoyğan däri-därmekter bolsın, januarlardıñ jüktiligin üzetin tabletkalar bolsın äli de tasılıp jür. Al kedendik beketterden mwnday däri-därmekterdiñ zañsız ötip jatqanın arnaulı bilimi bar keden qızmetkerleri ğana anıqtay almaq.

Mäselen, ötken jıldarı reseylik mamandar Buratiya men Baykalda, Sibir aymaqtarında bwl därini jasırın qoldanu beleñ alıp twrğanı, äyelderdi öte auır ginekologiyalıq nauqastarğa şaldıqtırıp jatqanı jaylı dabıl qağıptı. Qazir bala tabatın jastağı qız-kelinşekterdiñ köbisiniñ densaulığı onsız da mäz emes.

Qorıta aytqanda, adam ömirine qatıstı osınau özekti mäseleniñ qay qırı da – keleñsiz, saldarı – soraqı. Basqasın aytpağanda, ärkimnen estip alıp işilgen bwl däriler qız-kelinşekterdi säbi süyu mümkindiginen mülde ayırıp, qasiretti bedeulerdiñ qasına qosatını ayday aqiqat. Saqtanıñız!

Aynaş ESALI,

Derek közi: «Egemen Qazaqstan».

ALMATI.

0 pikir