Jwma, 18 Qazan 2019
Bilgenge marjan 4479 0 pikir 1 Aqpan, 2016 sağat 12:21

TOYLAR TUDIRĞAN OYLAR

Garmoniya wğımın köpşilik «üylesimdilik» dep tüsinedi. Ğılımi twrğıdan bwl termin qazaqşağa, orısşağa, ağılşınşağa, t.b. tilderge audarılmaytın wğım. Sebebi, bwl wğımnıñ mağınası tek qana üylesimdilik emes. Odan da keñ. Qısqaşa aytqanda, Garmoniyanıñ eñ negizgi mäni Tura Jolmen, bir Jaratuşınıñ Jolımen jüru dep tüsinu kerek. Sondıqtan, onı «Garmoniya» dep bas ärippen jazamız. 

Toy – bwl bizdiñ qonaqjaylılığımızdı, aşıqtığımızdı, jılışıraylığımızdı körsetetin erteden kele jatqan jaqsı dästürimiz.    

Bizdiñ toyşıldığımız, älemde alğaşqı orındardıñ birinen körinetine kümänimiz joq.

Toy degende biz qazaq tik twramız, oğan «eñkeygen qart ta, eñbektegen säbi de keledi» deu tek aytılmaydı.  

Toylarda janğa jağımdı, köñildi köteretin än, atalı sözderdi jii aytılıp jatadı. Tälim-tärbiege kerek oylar bolmaydı emes, barşılıq, bwl jağınan qazaqtıñ toyları asıp ketpese, eşkimnen kem emes. Körip te jürmiz, estip te jürmiz, biraq aytpasqa bolmaydı, qolaysız jaqtar da kezdesip twradı, ökinişke oray. Mısalı, keybir maqal-mätelderdiñ zamanğa say kelmeytini, tipti Jaratuşığa serik qosıp jatatındarı joq emes, bar. «Qazaq qwdasın Qwdayday sıylaydı» degen keñ tarap ketken sözdi men özim jaqında bir toyda tağı da  estdim. Bwl  müldem ülken qate emes pe? Basqa dälelderdi keltirmey-aq, Qwrandağı «Iqılas» süresinde: «....Oğan eşkim teñ emes»  dep aydan-anıq barşamızğa tüsinikti jazılğan. Biraq qwdalarımızdı Jaratuşığa teñestiru şekten şığu, adasqandıq qoy. Osını esitip ündemey otırıp qala almadım. Qaytadan ornımnan twrıp söylemeske bolmadı. Asabadan mikrofon alıp, ädeyi osı tüzetudi aytuğa tura keldi. Bwl bizdiñ parızımız ğoy. «Qazaq qwdasın qwday üşin sıylaydı» degen dwrıs qoy...

Toylarda baqıt tilep, densaulıq tağı sol siyaqtı izgi tilekterdi aytıp jatamız, bwl äbden dwrıs. Biraq arasında kelisuge bolmaytın sözderdi qoldanıp jatadı. Qazaqtıñ mına maqalı jii aytıladı:

 «Birinşi baylıq – densaulıq. Ekinşi baylıq – aq jaulıq. Üşinşi baylıq – on saulıq». Al şın mäninde adamnıñ eñ ülken baqıtı, teñesi joq ruhani baylığı – onıñ imandılığı. Osını eskersek: «Şeksiz baylıq – imandılıq, Onıñ nığmeti – densaulıq, Tağı biri – aq jaulıq» desek, şındıqtı aytar edik.

Qazaqtar älemde änşi halıqtardıñ qatarına jatadı dep oylaymın da, bayqaymın da. Bizde tamaşa janğa jağımdı, jürek tübinen orın alatın  änder köp. Özim olardı jii tıñdap, süysinip jüremin. Keyde özimşe qosılıp ta qoyatın ädetim bar. Jasırmaymın.

_______________________

*Bwl taqırıp avtordıñ alğaşqı wsınğanı. «Toydağı oy: qazaq qaşan qwdayğa serik qosudı tıyadı?» degen redakciyanıñ  twjırımınıñ ornına avtordıñ öz taqırıbın sol qalpında qayta berip otırmız.

 

Wlı Abay aytqanday: «Änniñ estisi bar, eseri bar, Tıñdauşınıñ qwlağınıñ teseri bar». Äbden dwrıs. Senbeseñiz, qazirgi toylarğa, ya bolmasa koncertterge barsañız änderdiñ mätinin mwqiyat tıñdañız. Mısalğa alatın bolsaq,

Ğafu Qayırbekovtıñ sözine jazılğan «Ana turalı jır» öleñ bar, ol jii aytıladı. Muzıkası kompozitor Şämşi Qaldayaqovtiki. Ädemi än. Ananı bärimizde öte jaqsı köremiz ğoy. Eñ jaqın adamımız retinde qaraymız. Bwl twrğıdan äke anamen talasa almaydı. Öz basım dünieden 36 jıldan astam ötse de, anam Habibanı esimnen şığarğan joqpın, denimiz sauda şığaru mümkin de emes. Ananı köp aqındar jırlağan, öleñderin arnağan. Bwl zañdı da, tüsinikti de... Degenmen köñil audaratın jayt mınau: atalğan aqınnıñ mına öleñ joldarın aytpasqa bolmaydı, öleñniñ mätini bılay bastaladı:

«Älemniñ jarığın sıyladıñ sen mağan,

Dalanıñ är gülin jinadıñ sen mağan».

Bwl öleñniñ alğaşqı jolımen kelisuge bolmaydı ğoy. Bärimizge jarıq sıylağan Jaratuşı. Belgili aqın Sovet zamanında ömir sürgen, ateizm resmi ideyalogiya boldı ol kezde. Bwl bärimizdiñ de sana-sezimimizge äser etti ğoy. Endi tura jolğa tüsetin kezeñ keldi emes pe, sondıqtan öleñniñ alğaşqı eki jolın özgertu äli de bolsa  qajet. Bwl jas wrpaqtı tälim-tärbiege, tura jolmen jüruge, ruhani tazalanuımızğa kerek qoy. Bizdiñşe:

«Älemniñ jarığın sıylağan Jaratqan, 

Dalanıñ är gülin jinadıñ sen mağan» – dep äri qaray avtordıñ mätinimen jalğastıra bersek, ülken qateden aulaq bolar edik, nwr üstine nwr bolar edi.

Men bwrın ekonomikanı ruhani tazalanuın ğalım retinde  jazıp jür edim. Endi mädenietimizdiñ ruhani tazalanuına janaşır retinde jazuğa tura keledi.

Ruhani, tipti keybir ekonomikası damığan qoğamda ärbir örkenietti adamdar eñbek etip, tapqan tabıstarına säykes ömir sürude. Halıq aytatın: «Körpeñe  qaray kösil» degen mätel olarğa tikeley qatıstı... Al, ömirde, ökinişke oray, bäri oylağanday bola bermeydi. Osı künniñ adamdarında (bärinde emes, birazında), talap etu men aqşa jwmsauda köbinese ısırapşıldıq basım jäne tartınu joq bola bastadı. Mısalı, halıq arasında keñ tarağan jeke adamdardıñ jasına qaray merey toylardı ötkizudi alsaq. Meniñ biletinim,  Islamda  mereytoylar dindar adamdar üşin Qwranda da, Hadisterde de aytılmaytın jaña wğım  bolıp esepteledi, yağni künäğa jatadı. Ökinişke oray, qoğamda osı Islam wstanımın bilmeytinder men män bermeytinder az emes.  

Qazirgi kezde birneşe jüzdegen adamdar şaqırılatın otbasılıq mereyli «köpirme» toylardı jii kezdestiremiz. «Kim teñdesi joq etip ötkizedi?» degen kinärattı bäseke orın alıp, mereytoydı özkizu maqtanışqa aynalıp  jatır. Şındıqqa janaspaytın ötirik maqtau sözderdi aytpay-aq qoyayın. Ol jeke äñgime. Men ekonomikalıq twrğıda söz etemin. Toylardıñ birazı bankten payızben alınğan nesielerdiñ esebinen  ötkizilude. Nesieni payızben beru Islamda, Hrestianda, Iudaizmde tıyım salınğan. Bwl ädilet, Aqşanı  tek qana eñbek arqılı  tabuğa boladı.

Biraq ta, şennen tıs qarajat pen qorlar, payızben alınatın nesieler talay toylarğa jwmsaluda. Şının aytsam, keyingi kezge deyin özim de osı ısırapşıldardan bolatınmın. Al qazir müldem basqa adam siyaqtımın. Bwl özgeris, keybireuler oylauı mümkin, qarjığa baylanıstı  emes. Joq, meniñ dünie tanımımnıñ tübegeyli özgeruiniñ saldarı. Sarañdıqtı teris qwbılıs dep sanaymın. Jomarttıqtı jaratamın. Bwl jerde aqşanı qalay bolsa solay, oñğa solğa jwmsaudı, adamğa ziyan keltiretin jayttardı jazıp otırğan joqpın. Mısalı, tapqan aqşanı kökke şaşu, kazinoğa, qarta oyınına jwmsau, tağı basqa  daraqılıqtardı jomarttıqqa jatqızuğa müldem bolmaydı.  Söytip jürip, kedeyge, auruğa, mügedekterge kök tiın bermeytin, azamattar ökinişke oray kezdesip qaladı. Wyalasıñ, qınjılsıñ osınday jayttardı körgende, estigende: «Bir qwmalaq bir qarın maydı şiritedi» dep, osınday adamdardı aytamız. Olar halıq atına kir keltiretinder. Men özimdi ülgi etu üşin jazıp otırğan joqpın, tek joğarıda aytılğan «köpirme» şaralardı ötkizudegi bizdiñ qözqarasımızdı qayta qarauğa şaqıramın. Bizdiñ Qazaqstan Islam älemindegi elderge jatamız. Al Islamda rwqsat etu men tıyım salu qağidası asa basa aytılğan.

Astamşıldıq jetispeuşilikke aparadı. Älemde 2 milliardtay aş, jartılay aş adam barın barlığımız ärdayım este saqtap jüruimiz kerek. Toylardı (otbasılıq mereyli şaralardı) Islam negizderi twrğısında ötkizu mäselerine säykes meşit imamdarı BAQ arqılı ügit-nasihattarın  halıqqa jii jetkizip twrsa qwba-qwp bolar edi.

Men üylenu jäne otbasılıq toylardı, basqa da igilik şaralardı ötkizuden bas tartuğa şaqırmaymın, tek olardı wyımdastırğanda orındı wstamdılıq jasasaq degim keledi.

Ömir belesterinde qanday izgi ister jasadım dep, öziñe-öziñ nemese äriptesteriñe, Otan aldında dabırasız esep beru orındı bolar edi. Osınday sätterde, qayırımdılıq akciyaların ötkizu, bireulerge qarjılay kömek körsetu, mwqtaj adamdarğa, jetimderge, mügedekterge, soğıstan jäne zil-zaladan zardap şekkenderge zattay sıylıq taratu, darındı balalardıñ grantta oqu aqısın töleu, balalar üylerine qamqorlıq jasau sekildi şaralarmen aynalısqan dwrıs bolar  edi. Al ğalımdar bolsa, özi jazğan oqu qwraldarın, ğılımi kitaptarın oqu ornı kitaphanalarına, studentterge, magistranttarğa, doktoranttarğa jäne basqa oqırmandarğa tegin taratsa, nwr üstine nwr bolmay ma?

Meniñ oyımşa, är azamat öziniñ ömir belesterin osınday izgilikti, qayırımdılıq isterimen atap jatsa qwba-qwp bolmas pa edi?. «Köpirme» toylar tez wmıtıladı, al qayırımdılıq halıq, äsirese, mwqtaj adamdar esinde, wzaq saqtaladı. Eñ bastısı – taratuşı onı qwpiya etedi, maqtanış etpeydi.  Men jastarğa aytar edim: Öziñniñ bireuge jaqsılıq jasağanıñdı wmıtsañ – oqası joq. Jaratuşınıñ nığmetin, ata-anañnıñ tärbiesin, basqa bireudiñ jaqsılığın wmıtu – imandılıqtan şıqqanıñ. Osı jağına köbirek köñil bölsek!

Tauarlarğa jäne qızmet jasauğa şekten tıs swranıs bolğan sayın olardıñ twtınu bağası da öse tüsedi jäne eldegi valyutanıñ qwnsızdanuın arttıradı. Sondıqtan, jeke twlğalardıñ astamşıldıqqa baruı – ärkimniñ öz isi dep oylauğa bolmaydı. Mwnıñ saldarı jalpığa äser etetin  kürdeli mäsele.

Qazirgi toylarda astamşıldıq şaş etekten. Mäselen, tuğan künnen bastap, ömir kezeñderi (50, 60, 70... odan joğarı jastar) mereytoylar retinde ötip jatadı, mereyli şaralardıñ bäri bolmasa da, bir talayı ot şaşusız (salyut) ötpeytin bolıp jür. Şaqırılatın qonaqtardıñ sanı şarıqtap, 500-600 den asıp jığılatınğa jettik, işimdikterge «qwrmetti orın» berilip jatadı.   Öz änşilerimizdi mensinuden qalıp, şet el ärtisterin şaqırtıp qıruar valyutamız sırtqa ketude. Bwl elimizde valyutası tapşı boluına aparadı.

Jaqında Prezident N.Nazarbaev mälimdegendey, şet elde 142 mlrd-tay dollarımız bar eken. Qazaqstan memleketiniñ işki önimniñ jıldıq körsetkişi – 110 mlrd. Oğan turister, gastrobayterler, şet el tauarların äkeluşiler t.b. arqılı ketip jatqan dollardı qossaq qıruar aqşalarımız sırtqa ketip jatır. Osılay elimizden aqşa kete berse, investiciyalıq tapşılıqtı joyu, teñgeniñ bağasın twraqtandıru oñay bolmaydı, qiınday bermese. Tübi tesik şelekti toltıru mümkin be?

«Baylığımen bölisken, baqıtqa bölenedi, baylıqtı bölisuden bezbeyik» dep aytqım keledi, bizdiñ oligarhtarğa. Olardıñ oyına qosatınım: Közi  aşıq, qolı aşıq azamattar ärdayım Otanğa asa qajet-aq.  Osı köp aqşalarımız elimizge qaytıp kelse, halıqtıñ köñil-küyi, äl-auqatı, twrmıs-tirşiligi köteriletini sözsiz.

Qazirgi kezde älemde, statistikağa süyensek, eki milliardtan astam halıq joqşılıq pen aştıq jağdayda ömir sürude.  Tarihta bwnday näubet zamandarğa bizdiñ  halqımızda  duşar bolğan.  İlgerirekte bolğan  «Aqtaban-şwbırındını»,  HİH  ğasırdıñ 20 – 30 jıldardağı aşarşılıqtan, quañşılıqtan, jappay maldıñ qırıluınan elimizde bolğan jwttan halqımızdıñ  jartısınan köbisinen ayrılğanımız tarihtan belgili. Ötkenimizden sabaq alu şaraların iske asırmay, beyqam, äreketsiz boluımızdıñ arqasında dağdarısqa wşıraudamız. Osınday näubetterden alar sabaqtı bılay tüyindeuge boladı:

«...Barıñdı qadirlep, erteñiñdi oylay jür.

 Jwmsarıñdı, jwrdaylıqqa jetkizbey jür».

Qay el bolmasın, qay memleket bolmasın, jeke adam bolmasın, bäriniñ damu  jäne baqıt jolı bar. Ol – Garmoniya jolı. Garmoniya – üylesimdilik, säykestik degen wğım. Mwnı bäri biledi. Meniñ aytayın degenim – şınayı Garmoniya, ol mindetti türde ruhani jäne ädeptilik negizinde boladı. Mwnday negizi joq Garmoniyanı tek uaqıtşa, köz boyaytın Garmoniya dep qaraymız. Ol riyağa jatadı. Garmoniya öte keñ, ğajap wğım. Öytkeni Garmoniya şınayı Islamğa negizdelgen.

Är adamnıñ bükil qoğamnıñ birden-bir damu jolı – şınayı Islamğa negizdelgen Garmoniya dep tolıq ayta alamız. Bükil halıq bolıp bir-birimizge izgi nietpen, jıl boyı, tek qana aq tilekter aytsaq, Garmoniya şeginen şığa almas edik. Öytkeni Garmoniya – keñ mağınalı ğajap wğım.

Adaldıq pen adamgerşilik, Bauırlastıq pen birliktik, Ädilettik pen ädemilik, Erkindik pen erinbestik, Jomarttıq pen jasampazdıq, Şekten şıqpastıq, İskerlik pen izgilik, Tasımastıq pen tärtiptilik, Wltjandılıq pen wyımşıldıq,  Qamqorlıq pen qayırımdılıq, Şükirlik pen şıdamdılıq, Ruhanilıq pen raqımşıldıq, Tağısın tağılar... İzgilikti ister, Garmoniyanı güldendirer, Imanğa iilgender, Jaqsılıqqa jeter!

Barlıq jağınan orındı talap, qanağatşıldıq, wstamdılıq –  bwl Islam doktrinasına negizdelgen Garmoniyalı ömirdiñ qağidası. Tünek tübindegi qarañğılıqtan Garmoniyanıñ jarqın şıñına aparatın parasattı altın qağidatqa senim bildireyik. Bizdiñ jalpı adamzattıq ümitimiz: «Garmoniya älemdi saqtaydı»! 

OQIRMANDARDIÑ  NAZARINA:

Qwrmetti oqırmandar!

Maqalanı oqığandardıñ köptigi, pikir jazuşılardıñ az emes ekeni maqalada jwrttıñ oyında jürgen mäsele köterilgeni körsetip otır. Qazirgi qoğamımız qanday ekenin osı derekterden bayqauğa bolatın siyaqtı.

Meniñ maqalamda negizgi maqsat şınayılılıqtıñ  mäni zor ekenine  tağı da oqırmandardıñ köñlin audaru.  Şınayılılıqtıñ  joqtığı  köbinese Allağa senudi azaytadı,  Oğan serik qosudı tudıradı, ädepsizdikke jol beredi, tağı da basqa jağımsız äreketterge  aparuğa  äser etedi, adamdardı tura joldan taydıradı.  Jalpı aytqada etnostardıñ tağdırına öz äserin tigizedi, Allanıñ qaharına wşıratadı.    Adamzattıñ tarihında talay etnostar Allağa senbegeni üşin, Allağa serik qosqanı üşin, Payğambarlardı mazaq qılğanı üşin, tabiğatqa qayşı jat qılıqtarı üşin, ädepsizdik üşin,  şınayı jolğa tüspegenderi üşin  Allanıñ qaharına wşırap joq bolıp ketken.

Mısalı, ekonomikası joğarı damu satısında twrğan Ad, Samud, Gomorro, Soddom, Faraondar, t.b. joyılıp ketken. Odan keyingi zamandağı joyılğan etnostar men örkenietterdi aytpağannıñ özinde. Bwl qazirgi zaman halıqtarı üşin osılardıñ tağdırın qaytalamau Allanıñ eskertui.

Ekonomikalıq, demorgrafiyalıq, sayasi dağdarıstardı aytpağanda , adamdardıñ ruhani sana-seziminiñ tömendigi tabiği kataklizmalarğa äser etetinin qazirgi ğılım däleldep, moyındap otır. Maqalanı ne üşin jazıp otırmın? Allanıñ qaharına wşıraudan saq bolayıq, ağayındar. Şınayı, ruhani damuımızğa qattı köñil böleyik, jwrtım. Tarihtıñ sabaqtarın wmıtpay jüreyik.

Halıqtıñ neğwrlım ruhani damuı joğarı bolğan sayın, onıñ ekonomikalıq, ğılımi, innovaciyalıq damuı twraqtı jäne qauipsiz boladı,joğarıda aytılğan etnostardıñ tağdırın qaytalamauğa tırısayıq.ağayın!

Adamdar neğwrlım Allanı jii esine alıp, sıyınıp jürse, soğırlım onıñ minez-qwlqı körkem boladı,tağdırı da jaqsara beredi. Mısalı, maqalada atap ketken «Ana turalı jır» öleñinde Jaratuşını mätinge qossaq, orındauşılar künäden aman bolıp, qayta Alladan sauap alar edi.

Sonda neğwrlım köp oqığan sayın, tıñdauşılar da soğwrlım künädan aman qalıp, sauap alar  edi. Twrğan keñistigimizdiñ  ruhani tazaruına oñtaylı äser etedi. Meniñ ümitimşe, öleñniñ mätininde  bir ğana sözdi özgertsek, avtordıñ aruağınada jeñil bolar ma edi dep oylaymın. Öytkeni,

Alla degen sözdiñ özi- päk, wlıq , tirige de, aruaqqa da sauap bolar edi. Avtor keñes ükimetinde ömir sürgen, sonıñ resmi ideologiyası barşamızğa äser etp. Qazir basqa däuirde ömir sürip jatırmız.  Osığan oray jaña däuirge säykes ömir süruimizdi, ruhani qwndılıqtarımızdı  damıtuımız kerek kerek.  Bwl jaña däuirdiñ ürdisi.

Men oqırmandardı sabırlılıqqa, wstamdılıqqa, ädeptilikke şaqıramın. Meniñ bayqauımşa, ruhani damu, Islam renessans däuiri kelip jatır.

Barşañızğa şınayı  Islam doktrinası negizinde damitın äleumettik Garmoniyanıñ  biregey jolında, baqıttı ömir sürudi tileymin!

Oraz Baymwratov

Abai.kz

0 pikir