Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Mine, äñgime! 6062 0 pikir 27 Qaraşa, 2015 sağat 11:39

KEÑES ODAĞINAN NEGE ÄLİ QORQIP JÜRMİZ?

Qazirgi Qarağandı, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Qızılorda, Aqmola oblısınıñ aumağında,  resmi qwjattarğa qarağanda 1929-31 jıldar aralığında Qazaqstanda 372 şarualar köterilisi bolğan. Bwl soğıstı  «Sozaq, Qarqara, şarualar  köterilisi» dep san-saqqa jügirtemiz. Şındığında  «Keñes Odağına qarsı köterilis»  dep nege tarihqa solay jazbaymız.

1916 jılğı wlt-azattıq köterilisti - qazaq halqı üşin, onıñ täuelsizdigi üşin bolğan soğıs siyaqtı köremiz. Imanov bastağan köterlis - qazaq halqınıñ, memleketiniñ täuelsizdigi üşin otarlauşı patşa ükimetimen bolğan soğıs pa, älde «Okop qazuğa adam bermeymiz» dep qazaq baylarına qarsı köterilis pe, äli ara jigi ajıratılğan joq. Imanov köterilisi: «Balalarımız baylardıñ balalarınıñ ornına äskerge alınıp jatır» dep baylardı öltirip auıldarın tonap qırğan joq pa? Qazaq baylarına qarsı köterilis – qazaq halqına qarsı köterilis desem qatelespeymin. Älde qazaq bayları qazaq emes pe?.

Bwl köterilis Resey üşin paydalı äri mañızdı. Öytkeni köterlisitiñ negizgi bağıtı Alaşorda ükimeti men olar qwrğan qazaq sarbazdarına qarsı bağıttaldı. Alaş ükimetiniñ qwlauına, alaş ardaqtılarınıñ jeñiliske wşırap artınan atılıp ketuine septigi tidi. Bwl da bir tarihtıñ aşılmağan qatparları. Sonda keñes ükimetin jaqtağan köterilis, wlt – azattıq köterilis sanalıp, nağız Kenesarı bastağan wlt-azattıq köterilisti «banditter, qaraqşı, qanişer, jauızdardıñ köterilisi» dep bağalaydı. 1930 jılğı Keñes Odağına qarsı köterilisti: «Baylardıñ, Keñes ükimetiniñ jaularınıñ qastandığı» dep aydar taqqan F.I.Goloşekin 1931 jılı jeltoqsan ayında Stalinge jazğan hatında; «Tap küresiniñ öristegenin GPU-diñ tömendegidey anıqtamasınan biluge boladı: soñğı eki jılda iri bandalardıñ 34 000-day adamı qatısqan 15 bas köterui orın aldı. Osı eki jılda 1350 kontrrevolyuciyalıq toptar joyılıp jäne oğan qatısqan 7500 kisi qolğa tüsti…» [12,108 p], – dep jazdı. Köterilisterdiñ bastı sebepteriniñ biri, 1929 jılı qolğa alınğan küştep kolhozdastıru sayasatı boldı. Stalin 1928 jılı Leninniñ jaña ekonomikalıq sayasatın qorıtındılap, 1-şi besjıldıqtı bastap, josparlı ekonomikanı jüzege asıra bastadı. Alğaşqı bes jıldıq jıldarı (1928-1932 jj) auılda jeke menşik joyılıp, kolhoz ben sovhozdar qwrıldı. 1932 jılı alğaşqı besjıldıq jetistikteri men revolyuciyanıñ ornağanına 15 jıldığın Almatı qalasında ortalıq komitette toylaydı.

F. Goloşekin, E. Ernazarov, İ. Qwramısov, O. Isaev bastağan, qızıl swñqarlar men «qazaq keñes ädebietiniñ negizin qalauşılar, şalasauattı ziyalılar qoştağan tobırlar, Almatı köşelerinde aştıqtan teñkiip-teñkiip, şaşılıp ölip jatqan qazaqtardıñ sasığan mäyitteriniñ üstinen mwrındarın basıp, attap ötip, saltanat sarayına kirip ülken minberden besjıldıqta jetken jetistikterin aytıp, «Ura, ura» dep jüzderinde quanış, «du qol şapalaqtap», boyların şattıq sezim bilep, baqıttan bastarı aynalıp jürgenderi esime tüskende  jüregim qan jılaydı...


1917 jılı atıñ öşkir Keñes Odağı qwrılısımen-aq bilikke kelgen kommunisterdiñ zorlıq-zombılığı, ädiletsizdik, jazıqsız türmege qamau, atıp tastau, aştıqpen qıru, 1991 jılı qarası batqanşa jalğastı. Ilği kedeylerden qwrılğan, «kedeylerdiñ ükimetimiz» dep atağan Keñes ükimeti kedeylerdiñ özin de ayamadı. Sondıqtan da ol ükimetti terrorşıl, qandıbalaq, jendetterdiñ biligi dese ädil bolar edi. Keñes Odağı men onıñ qanişer bilik ökilderin aqtağısı keletinderdi - aştan qırılğan, ayausız atıp tastağan, kömusiz qalğan jazıqsız jandardıñ äruağı wrsın. 1929 jılı jeltoqsan ayında (b) Qazaq ölkelik komitetiniñ plenumında «Qazaqstanda jappay wjımdastıru (kollektivtendiru) isin jüzege asıru» üşin şeşim şığardı. Sol boyınşa halıqtıñ qolındağı eñ soñğı sauın siır, eşki, qozı, laq, biday, as-auqatına  deyin tartıp alıp qazaqtı aştan qırdı. Bwl kedeylerge «Altın zañ» jazıp berip, "teñdik, azattıq" äpergen kommunisterdiñ bir isi ğana.

Ol kezde qazaqtar ru-ruımen aymaqtarda, auıldarda bölek-bölek qonıstanğan edi. Ata-babadan kele jatqan adamdıq qasiettiñ joğarı şıñı qazaqtar öz rulastarın eşqaşan qırıp joymağan, zäbir körsetip qorlamağan, qwldıqqa salmağan. Sonı bilgen orıs ükimeti bir rudıñ öñkey nadandarınan terip miliciya qwrıp, ekinşi rudıñ auılına qırğiday tigizdi. Rular arasına sına qaqtı.

Osınıñ däleli «Qaranoğay-Şalanıñ büligi» dep atalatın atı-şulı oqiğanı zerttep, zerdelep Dükenbay Dosjanov, Täken Älimqwlov, Mwhamedjan Rüstemov, Täbiriiz Süleymenov  E.Ömirbekov, Ö.Börğaziev, Ö.Qırğızbaev, D.Twrantegi, sındı jazuşı ağalarımız büge-şügesine deyin jazğan.

... Arqadağı sovet ükimetiniñ senimdi ökili, Guberniyalıq miliciya bastığınıñ orınbasarı Ğalım Äubäkirov qasına tört milicionerdi, rulas jigitterdi qosıp alıp Şu öñirindegi auıldarğa «jaña ükimettiñ zañı boyınşa mal ortaq, jer-su ortaq, äyel ortaq»  dep ılañ saladı. Qarulı jasaq künde mal soyğızıp, qımız işip, özderi türme jasap könbegendi  soğan qamap qoyatın boldı. Qıs qattı bolıp jendetter Arqağa qaytuğa jol jabılıp qaladı. «Osında qıstaymız» dep özderine arnayı birneşe üyler tiktirip, är auılğa mal, azıq-tülik, qıstıq kiim jinatadı. Halıqtan kiimniñ, astıñ täuirin, maldıñ semizin berseñ qolıñnan bermeseñ jolıñnan dep zorlıq-zombılıqpen tartıp alıp otıradı. İşik, ton, bılğarı ayaq kiimder, zerli şapan, altın-kümisi bar jaqsısın jinap, teñ-teñ etip buıp tüyip, maldardı Tarazdıñ bazarlarına satqızıp buma-buma aqşanıñ buı esirikterdi esirtip jiberdi. «Aydap jiberemin, sottaymın, kontrasıñ, atıp tastaymın» dep äbden halıqtıñ zäresin alıp qorqıtıp, üreylendirip alğan soñ, küyeulerin qamap qoyıp jas kelinşekterdi kuyeuleriniñ közinşe zorlaydı. Qaranoğay men jendetteri kelinşekterdi mise twtpay endi jas qızdardı jappay zorlay bastaydı. Qay üyde öñdi qız, semiz mal, qımbat kiim bar, jansızdar arqılı bilip otıradı. Qızın, qarındasın qorğağan erkekti, qariyanı ölimşi etip sabaydı. Sol kezdegi  Balbek Şopanwlı degen aqın:

... Äueli eldiñ tonap malın aldı,

Boyına teñgermedi eş bir jandı.

Aqırı köp oljanı mise twtpay,

«Qıpşa bel qız kerek» dep habar saldı.

 

Aydadı momın eldi kökşe mwzdan,

Qorıqpadı qwdaydan, tatqan twzdan.

Nesie qoyınday qıp aldı jiıp,

Taraqtı ada boldı barşa qızdan.

 

Eşkimdi şaruasına qaratpadı,

Örttey özeuregen jalaqtadı.

«Tek qana on bestegi qız kerek» dep,

Qızdardı jasqa tolğan jaratpadı... dep jırlağanda say-süyegiñ sırqıraydı....

Keñes Odağınıñ qanişer ükimetine qarsı köterilistiñ eñ irisi – Sozaq köterilis dep ataydı. Sozaq öñiriniñ azamattarına degen senimsizdik täuelsizdik alğannan keyin de jiırma jılğa sozıldı. Sozaqtı basqaruğa jergilikti azamattardı endi qoya bastadı. Sonda Täuelsiz Qazaqstanda äli Keñestik basqaru jüyesi saqtalğan ba? Älde Qazaqstandı Keñes odağın basqarğandar äli basqarıp otır ma? Qazaq tarihına memlekettiñ selqos qarauınıñ kesirinen osı köterilistiñ 85 jıldığı biıl atalıp ötilmedi.

Jastardı elin, jerin süyuge tärbieleydi deytin mektep oqulıqtarındağı qazaq tarihına qatıstı taqırıptar, ata-babalarımızdıñ qırğın soğıstardağı janqiyarlıq erlikteri, tarihi oqiğalar, jalañ, süreñ, salqın jazılıp, şınayı surettelmeydi. Onı oqıp otırıp oquşılar tügili eresekterdiñ qızığuşılığın tudırıp, boyıña quat, ar, namıs twtandırmaydı. Qazaq emes özge bir wlttıñ ökili jazğanday, qalay bolsa, solay jazılğan. Böten bir eldiñ tarihın oqıp otırğanday sezinesiñ.

Qayran, meniñ öz elim.... qayteyin...

Toğaybay Nwrmwratwlı

Abai.kz

 

0 pikir