Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Ömirdiñ özi 3495 0 pikir 25 Mausım, 2015 sağat 05:00

TÄÑİRŞİLDİK JÄNE ISLAM: ORTAQ QWNDILIQTAR (Soñı)

(Soñı. Bası mına siltemelerde:

http://abai.kz/post/view?id=3654

http://abai.kz/post/view?id=3663

http://abai.kz/post/view?id=3689

http://abai.kz/post/view?id=3784)  

Islam ömir filosofiyası, qoğamnıñ ärbir müşesiniñ eñ wlı kisilik, qwndılıq iesi bolıp qalıptasuına, adamdı süyuge, ädilet, adaldıq, basqa dinge qwrmet pen tözimdilik tüsinigin egetin din dep tüsinemiz. Sol üşin islamnıñ tarihın, jürip ötken jolın, özimizdiñ osı joldağı ata-babalarımızdıñ islam örkenietine qosqan ülesin tanu arqılı bilu ärbir mwsılmannıñ parızı. Biz zertteuşiler wlttıq täuelsizdigimizdi bayandı etu maqsatında qoğamdağı ärbir adamğa jalpı adamdıq qwndılıqtardı, islamnıñ negizderin uaqıt pen keñistik talabı şeñberinde tüsindirumen qatar, islamdağı ziyandı ağımdardıñ negizgi strategiyasın, müddesin qoğamdıq payda twrğısınan aşıp körsetuimiz qajet.
Uahhabi ökilderiniñ aldarına qoyğan maqsattarı, közqarastarı jäne qozğalıs-äreketteri arqılı dini, qoğamdıq jäne sayasi mänge ie ağım ekendigin köruge boladı. Olar tarihta doktrinaları men maqsattarı twrğısınan “Allanı birleuşiler” (muahhiddun), payğambardıñ jolındağılar (salafiuun) nemese uahhabtıñ jolındağılar (uahhabiun) degen atpen belgili. Bwl ağımnıñ qalıptasuına sol däuirdiñ qoğamdıq, ekonomikalıq, dini jäne sayasi jağdayları sebep boldı. Ağımdı negizdegen Mwhammed Ibn Abduluahhab HVİİİ ğasırdıñ ortalarında Ortalıq Arabstanda Najd jäne al-Hasa aymaqtarında qozğalıs jetekşisi boldı. Bwl ağım negizinen arab wltşıldığın, Osman imperiyasınan azat bolu ideyasın tu etip köterdi. Bwl aymaqta eşqanday imperiyanıñ ıqpalı bolmadı. Jeke-jeke taypalardan qwralğan arabtardıñ basın qosıp, bir ideologiyağa biriktiru, wlt jaratu, ortaq müdde, wlttıq memleket qwruğa negizdeldi.

         Uahhabi qoğamdağı qwbılıstar men dini, filosofiyalıq mäselelerdi tereñ taldamaydı, bir jaqtı twjırım, ükim beredi. Olar üşin Qwran men Sunnadan keyin Ibn Taymiya men Ibn Jauziya eñbekteri kodeks retinde qabıldanadı. Biraq, bwl ğalımdardı da dwrıs tüsinip, meñgere almağandarı belgili. Abduluahhab “dindi tazalau”, yağni, payğambar zamanına oralu maqsatımen öz ağımın, qozğalısın wyımdastırdı. Onıñ oyınşa, tek bädäui arabtar emes, barlıq mwsılmandar taza islam doktrinasınan alıstağan bolıp esepteledi. Tauhid jüyesine qauip töndi. Tauhidti dwrıs tüsinbeuimizden, wmıtuımızdan sayasi, ekonomikalıq, etikalıq bodandıqtamız dep wyımdastırdı. Payğambar qabirin ziyarattıñ özi tauhid teoriyasına qarama-qayşı keledi. Olar üşin payğambardıñ, äulielerdiñ qabirlerin ziyarat etu, Allağa jetkizuşi qwral (tauassul) Allağa serik qosu bolıp esepteledi (şirk). Olar öte qağidaşıl. Mısalı, “bas auruğa anal'gin em” deseñiz, bwl söz Allağa serik qosu (şirk) bolıp esepteledi. “Iasauidey äulieniñ qwrmeti üşin mına dwğamdı qabıl qıl” deseñ dinnen bezgensiñ (muşriksiñ). Bwlar öz dininen jat, alıs qalğandardı tez baurap alatın doktrina. Abduluahhab “Qwran men Sunna” basqa da negizderdi qabıldaytın mazhabtardı dinge jañalıq qosu dep (bidğatşılıqpen) küstanalaydı. Al, özderin tüsingisi kelmegenderdi nadan (jahil), olardıñ senimine kirmegenderdi “dinsiz” dep qaraydı. Abduluahhab “bizdiñ hanafi mazhabın kafirlerdiñ mazhabı” dep qaraydı. Olardıñ qas dwşpanı mwsılmandar. Öytkeni, tauhid wstanımı hristian, yahudilerge säykes kelmedi. Sonda da olarğa mwsılmanğa qılğan äreketterin qıla almaydı. Olardıñ iman mäselesi boyınşa aytqan ideyaları, joldarı mwsılmandar arasında türli tüsinispeuşilikke aparıp soğuda. Sonımen uahhabiler Qazaqstanda ğasırlar boyı ömir sürip kele jatqan dästürli hanafi mazhabına qarama-qayşı közqarastağı ağım. Mısalı, biz ömirden ötkenderge, ruhına Qwran bağıştaymız, tariqat, qabirdi ziyarat etu, olarğa belgitas ornatu islamğa jat dep uağız aytuşılar köbeydi. Bwl qoğamdı qayşılıqtar men keleñsiz jaylarğa aparıp soğuda. Muzıka, teatr, öner, tuılğan kün toylaudı haram, künä dep esepteydi. Bwlar, uahhabi ağımındağılar üşin Allağa serik qosu (şirk) jäne dinge jañalıq qosu (bidğat).
         Mine osınday qazaq mwsılmandıq tüsiniginiñ negizderi joqqa şığarılıp jatqanda qazaqtardıñ oyına şındığında «bizdiñ ata-babalarımız qay islam dinine sengen?» degen psihologiyalıq tanımdıq qobalju tuatındığı sözsiz.Islamnıñ iman, namaz, oraza, zeket jäne qajılıq şarttarınan basqa tağı da özgeris engizuine jol joq. Mısalı, bes uaqıt namazdı, altı uaqıtqa şığaruğa nemese eki uaqıtqa tüsire almaydı. Eger osı negizderge özgeris engizilse ol ärine bidğat boladı. Al qazaqtardıñ mwsılmandıq tüsiniginde eşqanday bidğat joq. Mısalı, Hz.Mwhammed payğambardıñ tuılğan küni (mäulid), täspi (tasbih), salauat (tahlil), Allanı eske alu (zikr), äsem üylerde twru, tehnika jetistikterinen paydalanu jäne t.b. uahhabiler bwlarğa, payğambar däuirinde bolmağan närseniñ bärin joqqa şığaradı. Olardı twtastay bidğat dep qaraydı. Islam eşqaşan adamnıñ ruhani, materialdı damuına, kemeldenuine qarsı şıqpaydı. Adamnıñ aşqan jañalıqtarına Alla süyispenşilik tanıtadı. Qwran men Sunnağa onıñ talaptarına say keletin närseniñ bärin islam “ğwrıp” deydi. YAğni, körkem, ädemi degen söz. Barlıq mwsılmannıñ qabıldağan isi Alla tarapınan da qabıldanadı (Hadis). Eger biz Payğambar däuirinde bolmağan dep, Sunnitke say emes dep, bügingi ğılımdar men islam ğılımdarı tafsir, hadis, arab tili (sarf, nahu) bas tartsaq, mektep, medrese, universitetke barmasaq, bwl taza islamnıñ ruhına absolyuttik twrğıdan jat närse. Islam qatıp qalğan qağida emes. Ol adamdı, äsirese, mumin-mwsılmandardıñ damuı men kemeldenuine bastaytın, qiyametke deyin ükimi jüretin Allanıñ soñğı dini. Payğambarımız alğaşqıda qabirdi ziyarat etuge tiım salğan. Keyinnen pwtqa tabınuşılıq toqtağan soñ, islam mwsılman jüregine wyalağan soñ, qabirdi ziyarat etuge rwqsat etken. Payğambar: “Men sizderdi qabirlerdi ziyarat etuden toqtatıp edim, endi qabirdi ziyarat ete beriñder, öytkeni onda sizder üşin ğibrat bar” degen edi. Demek, alğaşqı islam däuirinde, pwtqa tabınuşılıq siyaqtı şirkke sebep bolatın salt-sana basım kezde qabirge ziyaratqa tiım salınğan.
Keyinnen ğwlamalar tarapınan qabirge ziyarat jasaudıñ qağidaları degen atpen kitaptar da jazıldı. Demek, eger qağidalar islamda qabirdi ziyarat etu, äulielerdi ardaqtau sauaptı is, bwzılmasa. Mazarğa qabirtas-eskertkiş qoyu. Payğambar, Usman Ibn Mazun qaytıs bolğanda onıñ qabiriniñ üstine belgi tas äkelip qoyğan. Sebebin swrağandarğa “Osı jerden ötkenimizde tastı körip, Usmandı eske alıp, dwğa qılıp twramın”degen eken. Demek, dinimizde ölgenderge belgitas qoyu şariğatqa jat emes eken. Ölgenderge Qwran bağıştau – barlıq mwsılman äleminde keñ taralğan. Ol ölilerdi eske alu üşin jasalğan şara, Ğibratı, hikmeti mol närse. Qwran oqu arqılı ölik şıqqan üyge öziñniñ onıñ qayğısın böliskeniñdi bildiresiñ.
Payğambar aytadı: “Qwran Kärim oqılğanda, Alla Qwran oqığanğa da, onı tıñdağanğa da, sauap jazadı. Sondıqtan eger, oquşılar mäyitke Qwran bağıştasa, Alla oquşılarğa bergen sauabın kemitpesten mäyitke de jazadı” deydi. Sondıqtan Qwran tiluätı Allanıñ söziniñ saqtaluı jäne islam dininiñ jandanuınıñ bir jolı dep qarau kerek.
Qwranda “… Keyingi kelgen äulet ökilderi özderinen bwrın ötip ketken ata-babalarına dwğa oqıp: Äy, Alla, Bizdi keşir, imanda bizden bwrın ötken bauırlarımızdıñ künäların keşir” (Haşr süresi, – 10 ayat).
Payğambardıñ özi keybir sürelerdi mäyitke oqudıñ artıqşılığın aytqan. Mısalı “YAsin süresin oqısañız, mäyittiñ azabı jeñildeydi” (Imam Ahmad Musnadi). “Adam balası qaytıs bolsa, onıñ istegen sauap amaldarı toqtaydı, biraq üş närse toqtamaydı. Sadaqa-i jariya (jaqsı is), perzentiniñ oğan jasağan dwğası jäne paydalı ilimi”. Uahhabilerdiñ ataqtı süyengen ğwlaması Ibn Jauziya: “öziniñ “Kitab-ur-ruh” attı eñbeginde aldıñğı üş ğasırdağı islam ğwlamalarınıñ jerleu räsiminen keyin Qwran oqudı ösiet etken” deydi. Uahabiler öz közqarastarı boyınşa Ibn Hanbal, Ibn Taymiya, al-Jauziya doktrinalarına süyengenmen, ölgen adamdar özi, mäyitke, Qwran tilauatınıñ sauabı nemese olarğa jasağan qızmetiniñ sauabı jetpeydi degenderge qarsı şıqqan. Tauassul payğambardıñ özi “Äy, Alla, Senen, tek Senen ğana swrauşılar üşin swraymın” degen edi. Payğambar bir bişarağa: “Äy, Alla, Senen Seniñ payğambarıñ arqılı swraymın. Äy, Mwhammed, Siz arqılı Allağa jalbarınamın. Äy, Alla, payğambardıñ haqqı, üşin minajatımdı qabıl ete gör” dep dwğa jasa deydi.
Qısqaşa tüyindep aytsaq, salafiler islamdı taratu men halifat ornatudıñ negizgi jolı jihad, yağni dindi küşpen engizu dep sanaydı. Bwl Qwran wstanımına tübirimen qayşı keledi. Qazaqstan Respublikası Konstituciyasına qarama-qayşı közqarastarın jasırmay ayta aladı. Olardıñ pikirinşe, Qazaqstannıñ bilik tobı äbden sıbaylastıqqa batqan, «mwsılman» atına say emes. Sondıqtan salafiler bügingi konstituciyalıq qwrılımdı halifatpen almastırıp, şariğat zañdarın wstanuğa, memleket basına «halifa, ämir» saylauğa ündep jür. Bwl bizdiñ täuelsizdigimizdiñ bayandılığı men qauipsizdigine töngen qater.

         Qazaq mwsılmandıq tüsinigi men ädet ğwrpına aşıq türde reviziya jasaumen aynalısıp jatır. Uahhabi dindarlardıñ pikirinşe, slavyan halıqtarın aytpağanda, qazaq, özbek, wyğır, qırğız t.b. halıqtıñ barlıq dästüri islam dogmalarına qayşı, sondıqtan tez arada joyıluı tiis. Salafiler «öz eliñniñ patriotı bolma, Islam dininiñ patriotı bol» degen ideyanı nasihattaydı. Bwl ärbir Uahhabidiñ salafilik ideyanı taratu üşin wlt pen memleket müddesin oñay satıp jiberetinin körsetedi. Sen eger wlttıq müdde turalı aytsañ mininacionalist bolıp qoğamnan alastatılasıñ. Al Qwranda adamdardı özara bir birinen üyrenu üşin qauım, wlt retinde jarattıq degen ayat bar. Islamnıñ negizi – jihad dep tüsindirip, käpirlerge qarsı qarulı soğısqa ündeydi. Uahhabilerdiñ tüsinigindegi «käpir» wğımına qazirgi Qazaqstan halqınıñ 90%-ı kiredi. Uahhabilik ağımnıñ erekşeligi – senim mäselesinde fanatizmge boy aldırsa, özinen basqa tüsiniktegi mwsılmandarğa ekstremistik öşpendilikpen jauap beredi. Mwnda olardıñ wstanımında Qwran psihologiyasınan, ruhınan atımen jwrday. Salafilerdiñ wranı, ideologiyalıq negizi – «Lä ilaha il-Allah, Muhammadun rasul-Allah» kälimasın özinşe bwrmalap tüsindirude jatır. Mısalı, Uahhabiler osı kälimanıñ alğaşqı böligin «Alladan basqa bas iyuge layıq närse joq» dep tüsindiredi. «Bas iyu» wğımınıñ ayasına bağınu, senu, qorqu, qwlşılıq qılu, jalbarınu, wmtılu, kömek, qorğanış swrau, t.b. kiredi. Osılayşa, adam Alladan basqağa bağınsa, sense, qorıqsa, wmtılsa, järdem swrasa, t.b. dinnen bezgen «käpirge» aynaladı. Mısalı, eger bir adam Qwdaydıñ qwlı retinde Alla zañına (şariğatqa) emes, konstituciyağa bağınsa, ol adam Bir Qwdayğa senu formulasın bwzğanı üşin «köp Qwdayğa tabınuşı» (arabşa – müşrik, käpirdiñ bir türi) atanadı. Uahhabilik «ilimdi» wstanuşılardıñ pikirinşe, ajaldı pendeler oylap tapqan konstituciyağa bağınu arqılı ol adam konstituciyanı Qwday zañına teñgerip, onı jazğan adamdardı Qwdayğa sanağanmen birdey künä jasaydı. Bwl künä «Qwdayğa serik qosu» nemese arab tilinde «şirk» dep atalıp, onı jasağan adamdı öltiruge de boladı degen pätua şığaradı. Bwl degeniñiz qwday betin aulaq qılsın erteñ olar Qazaqstanda eli işi bülik şığaruğa negiz bolatın ideologiyalıq keñistik jasap jatır. Olar körşilerin osı pätua arqılı tonap kete beretin boladı. Jalpı keñestik rejim kezinde twqımı sebilgen vahabilik tendenciyanı bügingi Resey sayasatı qoldaydı. Ötken ğasırda KSRO qwlağan soñ postkeñestik elderdiñ işki tınıştığın bwzu üşin wyımdastırılğan «uahhabilik «ilim» Orta Aziya elderi men Kavkaz aymağına kirgizildi. Sonıñ nätijesinde bwl dini-sayasi doktrina Şeşenstan men Özbekstandağı, Qırğızstan men Täjikstandağı talay qarulı qaqtığıstar men janjaldardıñ şığuına bastı sebep boldı. Bwl qwbılıstan Qazaq eli de tıs qalmasına kuä bolatın uaqıt ta tayap qalğan sekildi. Oğan bügingi dini ahualğa saraptama jasağanda köz jetkizip otırmız.
Sonımen qorıta kele vahabilk salafilik tendenciya bügingi qazaq mwsılmandıq tüsiniginiñ tarihi qalıptasu erekşelikterin moyındamaytın teologiyalıq twrğıdan Aşari jolındağı onıñ işinde naqıl mektebiniñ ökilderi. Al fiqhtıq twrğıdan hanafi jolına emes «ahl hadis» mektebiniñ erekşelikterin körsetetin revolyuciyalıq joldağı ağım. Islamnıñ negizgi ruhına say emes wstanımdarmen somdalğandarın özderi sezinbeytin top. Demek aqıldan göri sezimge beriletin oylauğa emes, elikteuşilikke wmtılatın nağız fundamentaistik bağıttağı islamofobiya qwbılısına qızmet etetin jaldandı toptar. Bwlardı der kezinde memelekettik deñgeyde baqılap tiisti şeşimder arqılı tizgindemesek, erteñ qazaq bolmısınan ayrılıp, din dep arab mädenietiniñ soyılıp soğıp ketuimiz ğajap emes.
         YAsaui dünietanımınıñ negizinde sopılıq jatır. Sopılıq eşqaşan islamğa sırttay oppoziciyalıq sipatta bolğan da emes. Sopılıq islamnıñ mazmwnı, mäni. Al forma men mazmwn birtwtas närse ğoy. Sopılıq islamnıñ, mwsılmandardıñ eñ qiın-qıstau kezinde qorğauşısı bola bilgen. Mısalı, tarihta moñğol şabuılına qarsı, kubraiya, krestşilerge qarsı şaziliya, orıstardıñ otarlauına qarsı YAsauia, naqşbandia, qalmaqtarğa qarsı naqşbandia, Afrikada francuz imperialisterine senusiya, tijaniya ağılşındarğa qarsı suhrauardiya tariqattarı üzdiksiz soğıs jürgizdi. Kördiñiz be, sırtqı dwşpandarğa qarsı azattıq soğısın jürgizu mwsılman äleminde tariqattar arqılı mümkin bolğan edi. Bwl soğıstar sol däuirlerde öz mädenietin, erkindigin, azattığın, Otanın qorğau üşin jürgizildi. Sonda sopılıq – islamğa oppoziciya ma? Joq älde mwsılmandardıñ ruhani tiregi me? Onı öziñiz saralañız.
Tarihtağı YAsaui jolı – din işi twtastıqqa jäne dinder arası tatulıq pen toleranttılıqqa şaqıradı. Bwl joldıñ wstındıq negizi – şariğat, psihotehnikalıq jüyesi – tariqat, tanımdıq negizi – mağrifat jäne aqiqattan twradı. «Şariğatsız tariqatqa, mağrifatsız aqiqatqa ötuge bolmaydı», – deydi YAsaui. YAsauidiñ tört wstanımı men şartı, yağni, «zaman, meken, ihuan, rabti swltan» qazaq memlekettiliginiñ negizgi wyıtqısı boldı. YAsaui ilimi bügingi qazaq mwsılmandığınıñ negizi. Sondıqtan biz YAsaui jolındağı qazaq mwsılmandarımız. Onı eşkimnen jasıra almaymız. YAsaui jolı fikhtıq jağınan Imam ağzam Äbu Hanifanıñ, aqaidtıq (doktrinalıq) jağınan imam Maturudidiñ ilimine negizdelgen, türki halıqtarı arasında keñ tarağan nağız türkilik mädenietpen somdalğan dästürli mwsılmandıq tüsinigimizdiñ aynası. YAsaui ilimi Qazaqstandağı dinşilik qana emes dinder aralıq tatulıq pen toleranttılıqtıñ temirqazığı. Iasaui ilimi, qazaqtıñ wlttıq bolmısı men memlekettiliginiñ, mädenietiniñ negizi.

Söz soñı:

Qazaq degen – tarpañ Aziyanı qwthana qılıp, Babıl eli (Vavilon) men El atanı (Ellada) bilegen jaujürek jwrt.

Qazaq degen – Vizantiya men Rimnen salıq alıp, külli Europanı qwldıqtan qwtqarğanı üşin erleri etigin süyip, swluları tösegin qiğan Attila – Edil batır…

Qazaq degen – asau Assiriya qwrmet twtqan köşpendiniñ altın wrpağı qaysar Mädi qağan…

Qazaq degen  edireñ Europanıñ etegin jasqa toltırıp, azulı Aziyanıñ tisterin şıqırlata sındırğan «patşalardıñ patşası»; jalğız wlın wltınıñ jolına qwrban qılıp, atajauı Kir patşanıñ basın kesip, äkesiniñ kegin qaytarğan Saq patşayımı Twmar hanım…

Qazaq degen – ğibrattı ğwnnıñ kösemi, jaysañ jwrtın aydaharday qaraqwrım qıtaydıñ ajaldı auızınan aman alıp ötken parasatı mıñsiqırlı Möde…

Qazaq degen – Mısırğa qwldıqpen qadam basıp, aqıl-sabırınıñ arqasında eldiñ swltanına aynalğan, Haq Tağalanıñ qasietti dini men mädenietin qızğıştay qorğağan qaytpas qıpşaq Beybarıs swltan…

Qazaq degen – kie qonıp, qasiet darığan salqar jeri, şalqar kölin janınday süygen kekti Kerey han…

Qazaq degen – äz Jänibektiñ, almas qılış Äbilqayırdıñ, aqılı artıq Abılaydıñ, qapıda ketken Keneniñ nar namısı men ör ruhı…

Qazaq degen – temir tüyip, jez jonğan; altın üyip, mıs ilegen qwrış bilek eñbekqor…

Qazaq degen… Qazaq degen… Qazaq degen…

Qazaqstandıq konfessiyalardıñ birqatarı özderiniñ äleumettik doktrinalarında memlekettik-konfessiyaaralıq qatınastardıñ dini tüsinigin qalıptastırdı. Biraq, memlekettiñ zayırlı twrpatı Qazaqstan Respublikasında dini sayasattıñ negizdemesine tüpkilikti jäne jüyeli qarım-qatınastardıñ qajettiligin anıqtaydı. Din ärqaşanda  bizdiñ halqımızdıñ jäne barşa adamzattıñ äleumettik-ruhani sanası üşin ülken röl oynadı. Sondıqtan dindi bilmey öz tarihımız jaylı tolıq habardar bola almaymız. Mısalı, Şığıs halıqtarınıñ tarihı Europadan erekşe? Osı bağamdı oqu arqasında tarihqa jaña közqaraspen qarap, köptegen kezeñder özgeşe mänge ie boladı. Qazirgi kezeñdik mäseleler men qayşılıqtıq ahualdar bizdiñ körşiles elderimiz ben älemde dini ilimderge baylanıstı bolıp otır. Sondıqtan dinder erekşelikterin bilu dini ahualğa nemqwraydı qaramauğa jäne oğan saqtıqpen qarauğa üyretedi.

Onıñ üstine mädeniet, öner jäne ğılımnıñ barlıq salaları dini sezimdermen tikeley baylanıstı. Öz senimiñniñ negizderin bilmey jatıp, öz wltıñnıñ oyşıldarın, jazuşıların, öner jäne memleket qayratkerlerin tüsinu mümkin emes. Öytkeni, dini beyneler barlıq elderdiñ şığarmaşıl adamdarınıñ  oy-bolmısın qamtidı. Üstimizdegi III mıñ jıldıqta älemniñ barlıq halıqtarında dinge degen qızığuşılıq beleñ aluda. Bwl ahual äsirese bizdiñ elimizde erekşe bayqaladı. Qazaqstanda köp konfessiyalı jağday qalıptasqan - ärbir dini birlestikterdiñ uağızdauşıları öz senimderine qazaqstandıq jastardı köptep tartuğa küş saluda. Olardıñ köpşiligi özderiniñ dini parızdarın orındauda, biraq keybir birlestikter jetekşileri dini toptardı öz qara nietti maqsattarına qwral esebinde paydalanuğa wmtıluı mümkin. Sondıqtan mwnday «orğa» tüsip qalmas üşin dinder jaylı, äsirese soñğı kezderdegi jaña birlestikter turalı bilu qoğamdıq qajettilik dep sanaymız. Kez kelgen halıqtıñ dini senimine jäne dästürli wstanımdarına sıylasımdıqpen qarau – mädeniettiñ joğarı deñgeyin körsetedi. Dästürli ädet-ğwrıptarğa nemqwraydı qarau bilimdilikke jatpaydı. Keybir dini wstanımdarı minez-qwlıqtıq tärtipke aynalğan elderde onı döreki türde elemeu nemese bwzu sottıq iske äkelip tireui äbden mümkin. 

Qoldanılğan ädebietter:

1. Aqatay S. Wlttıq dil degen ne?//Aqiqat. -1997. №3.

2. Bwrhanov Q. Qazaqstannıñ qoğamdıq ömirindegi islamnıñ ornı// Islam ıntımaqtastıq pen birlik jolında. – Almatı: Atamwra, 2008.

3. Bwlwtay M. Din jäne wlt. – Almatı, 2006

4. Qasabek A. Wlttıq dil// Aqiqat. – 2000. -№8-9.

5. Derbisäli Ä. Islam jäne zaman. – Almatı, 2003.

6. Murat Adji. Polın' poloveckogo polya. – Moskva, 1994.

7. Jänibekov Ö. Uaqıt kerueni. – Almatı: Jazuşı, 1992.

8. Kenjetay D.T. Islamdağı Hanafi mäzhabınıñ qazirgi mañızı.  YAssaui universiteti Habarşısı. - Türkistan, 2010.
9. Äbdirasilqızı A. Din. Däuir. Dästür: zertteuler, maqalalar,       swhbattar. – Almatı, 2014.

10. Ämirğazin S.T. Dini keleşegimizdiñ kelbeti. –Almatı, 2000.

11. Nazarbaev N.Ä. «Nwrlı jol – bolaşaqqa bastar jol». Qazaqstan halqına kezekti joldauı. – Astana, 2014.

Ämirğazin S.T. f.,ğ.,kand., professor

ĞZTO jetekşi mamanı

 

Abai.kz

0 pikir