Senbi, 28 Naurız 2020
46 - söz 5306 0 pikir 27 Mausım, 2015 sağat 03:02

WLT TARIHINDAĞI BOPAY HANIM TWLĞASI

Sonau saq zamanındağı memleket tizginin wstağan Twmar patşayım men Zarina swludan bastap, oğız-qıpşaq däuirindegi el basqarğan jeti aru (bwğan mısal – dañqtı äyelderge arnalğan keşender: Kök-Kesene, Biken mwnara, Beleñ ana, Bolğan ana, Jwban ana, Barşınnıñ kök keşeni) Alaşa hannıñ hanımı – Hanbibi, Abılay hannıñ erjürek qızı – Aytolqın, Bäsentiin Malaysarı batırdıñ qızı, Qarakerey Qabanbaydıñ jarı – Gauhar batır, qos asıldıñ qwdiretinen jaralğan Nazım qız, Süyindik Oljabay batırdıñ anası – Esenbike, Emel'yan Pugaçev soğısına qatısıp, «qızdıñ piri», «siqırşı», «kieli», «Köktemir», «aq sağım» atanğan Tabın Sapar (Sapura) Mätenqızı, wlı küyşi Qwrmanğazınıñ jan-jüregin tolqıtqan qız Danay sındı qıran jürekti swñqarlardıñ sapında 1838-1847 jıldardağı qazaqtıñ wlt-azattıq qozğalısınıñ jalındı wyımdastıruşısı, wlı qolbasşı Kenesarı Qasımwlınıñ qayratker qarındası, dala kökjalı, «Allanıñ şın jaratqan tamaşası» Bopay hanımdı ayrıqşa atauğa boladı.

Ol küyeui Sämeke men onıñ jaqındarı Sarteke pen Dosan Äbilqayırovtı Kenesarı jasaqtarınıñ qwramında el täuelsizdigi üşin küreske şaqırsa da, olar azar da bezer bolıp, üzildi-kesildi bas tartadı. Han keñesiniñ müşesi şarbolatşa şamırqanğan Bopay hanım 600 sarbazdan qwralğan (swrıptalğan) toptı wrşıqqa üyirip, şoqtay iirip, şeberlikpen basqardı. Napoleon aytqanday, joğarı jauıngerlik ruhqa ie meniñ bir soldatımnıñ özi üş soldatqa tatidı dep. Bopay hanım jasağınıñ ärqaysısı mıñ kisige tatırlıq edi. Kenesarı äskerin jabdıqtaumen şwğıldandı, halıqtan zeket jinadı. Kenesarı Qasımwlı qwrğan handıqtıñ sırtqı jäne işki sayasatına barınşa belsendi aralasıp, jan ayamay qızmet etti.

Bopay hanım individualdıq erekşe qasietterge ie. Oğan zamannıñ qara dauılına qarsı wşatın tuabitti öjettik (harakter), kösemdik, jeñiske degen senim, qaterli şaqtarda özin-özi wstaytın salqındılıq, bolattay jiger-qaysarlıq, magiyalıq quat, jinaqılıq, öz isine şeberlik, şabıttandırarlıq äserli şeşen söz, tärtiptilik, entuziazm (ıntalılıq), optimizm (düniege senimmen alğa wmtıluşılıq) tän.

Ataqtı oqımıstı-tarihşı Ermwhan Bekmahanov «Qazaqstan HİH ğasırdıñ 20-40 jıldarında» deytin eñbegindegi mınaday derekterdi söyletelik: «Öziniñ äskeri erlikterimen Kenesarınıñ qarındası Bopaydıñ da dañqı şıqtı. Ol köterilistiñ alğaşqı künderinen-aq onıñ belsendi qatısuşısına aynaldı. Ol öziniñ küyeui Sämeke men onıñ tuıstarı swltan Sarteke jäne Dosan Äbilqayırovtardı da köteriliske qatısuğa şaqırğan eken.

Olar kelisim bermegen soñ Bopay 1837 jılı öziniñ küyeuin jäne onıñ tuıstarın tastap, özimen altı balasın alıp, öz tağdırın köterilisşiler tağdırımen birjola qosadı.

Bopay zeket jinaytın jäne köteriliske qosılmağan swltandardıñ mülki men azıq-tüligin tartıp alatın 600 adamdıq erekşe toptı basqardı.

Bopaydıñ Arğın ruına zeket jinauğa kelgeni turalı jansız Samrat Mamaev bılay dep habarlaydı: «Kenesarı töleñgitterimen birge Kenesarı isine qatısuımen qırğa keñ tanılğan, onıñ qarındası  Bopay da keldi».

Osımen qatar, Bopay Kenesarınıñ barlıq iri şayqastarına qatıstı jäne özi de jau tılına partizandıq jorıq jasaytın. Bopay Kenesarınıñ barlıq keñesterine qatısıp otırğan, al Kenesarı Bopaydıñ aqıl-keñesterine qwlaq asqan.

Bopaydıñ wlı – Nwrqan da köterilistiñ belsendi qatısuşısı boldı. Patşa otryadtarımen bolğan bir şayqasta ol twtqındaladı. Onıñ erjürektigi turalı jüzbası Lebedev bılay dep jazdı: «Bizdiñ qolımızda qazir qolğa tüskender – Kenesarınıñ tuğan jieni, onıñ qarındası Bopaydıñ balası, swltan Törehan (Nwrhan – E.B.) Sämekin, Twñğatar bolısınıñ qwrmetti bii – Inemniñ şäkirti Aydarbek Quandıqov jäne Kenesarınıñ töleñgiti – Särsenbay bar, olardıñ alğaşqısı janwşıra qarsılıq körsetui nätijesinde qattı jaralanğan».

Han Keneniñ jasıl tuınıñ astında wlt qaharmandarı Şwbırtpalı Ağıbay, Altay, Tölebay, Bestañbalı Bwqarbay, Qıpşaq Iman men Basığara, Dulattan şıqqan Swranşı, Jäuke, Bayseyit, Bağanalı Qwdaymendi, Tabın Bwqarbay men Jolaman, Tama Tanaş, Şäkir, Tolıbay, Bwğıbay, Toğanas, Tobıldı, Taymas, Jolaman, Äneke, dañqtı Naurızbaylardıñ qatarında Bopay hanım 1838 jılı Batıs-Sibir gubernatorlığına qarastı Soltüstik-batıs öñirine ötip, nätijeli jorıqtar jasağan-dı. Bwl orayda İliyas Esenberlin «Qahar» romanında Kenesarınıñ qarındası Bopay turalı eldiñ sözin eske saladı:

«Qatın qwtırğan zaman boldı ğoy osı kez… Sırımbet qırqasınan bayın, malın tastap altı balasımen Kenesarınıñ qarındası Bopay da barıp qosıldı degen ras pa?

- Ras. Qasımnıñ wldarı arlan qasqır bolsa, qızdarı qanşıq böri emes pe. Bopay qazirqolına nayza alıp bir top jigitterdi basqaradı desedi. Küyeu jwrtı, Uäli hannıñ auılın şabamın dep tisin qayrap jürgen körinedi.

- Bopay kelip ağasınıñ tobına qosılsa, Janaydar batır da so jerde deseñizşi…

- Nege?

- Janaydar men Bopay jas kezderinde Qozı Körpeş pen Bayan swluday bolğan joq pa edi? TekQasım töre Janaydardı qara qazaq dep Bopaydı oğan bermegen. Altı bala tapsa da Bopay Janaydar dese işken asın jerge qoyadı degen ösek bar. Ekeuiniñ bası Kenesarı ordasındaqosılğan bolar».

Äri qaray jazuşı wlt tağdırın, jer-suınıñ jayın, oy-parasat biiginen tereñ oylaytındığın jäne otarşıldıqtıñ bwğauına könbeytindigin tarihi şındıqqa säykestendirip suretteydi:

– «Aq patşağa jağınıp, janı şığıp jürgeniniñ özi de sol emes pe? – dedi Bopay säl qabağınşıtıp, – patşa jandaraldarı bekinis salıp, kelimsekterine azdağan üles bergeni bolmasa, jerdiñ şwraylısı äli de Sämeke, Nwralı, Bökey, Uäli handardıñ wrpaqtarında ğoy. Malüşin olar qazaqtıñ jeri tügil, janın berer. Biri bükil Esil, Nwra boyın jaylasa, biri sonau Sırımbet tauınıñ, Qwsmwrın men Şwbarğa deyingi keñ alqabın alıp jatır. Al özgeleri bir Uäli hannıñ ana Ayğanım qanşığı jaylap otırğan bökterge üş bolıstıñ malı sıyadı, – Bopay kenet ağasına aşulana qaradı. – Qaşanğı ol qanşıqtı basımızğa şığarıp qoyamız?Qoñırqwljaday onı da şabatın mezgil jetti, jibermeysiñ be bir batırıñdı.

Kenesarı qasqır körgen bürkittey tüyile qaldı.

Qatın aulın batır şappas. Qayın atam jwrtı demeseñ öziñ şap!

Tabılğan sözge üydegiler şu ete qaldı.

- Jön.

- Tapqan aqıl.

Qatındı qatın şappasa, batır şapqanı ersi.

- Uälihannıñ aulına jolay soğasıñ, – dedi Kenesarı az söyley, – eñ aldımen arğı bettegi Amanqarağay prikazınıñ malın beri aydap ötesiñ.

Quanğannan Bopaydıñ eki közi jarq etti.

- Men dayın.

«Orıstıñ şekpenine elin satqan şoltañdağan bilerdiñ», wlt namısın oyınşıq qılğan, jeke bastıñ müddesin qwnttağan, el keleşegine oy közimen qaramaytın, aldamşı qızıqqa berilgen opasız jandardı Bopay hanım keşirmeydi. Ol – wlı maqsatker, daraboz qayratker. Sondıqtan da Bopay hanımnıñ tegeurindi, ekpindi qaharmandıq qimıldarına, batırlıq twlğasına arıstan tuğan Han Keneniñ köñili şat, ruhı da asqaq.

…Bir jeti ötisimen altı jüz jasaq ertken Bopay aldımen Amanqarağay prikazın, sodan keyin Sırımbet tauındağı Uälihannıñ bäybişesi Ayğanımnıñ auılın şaptı. Kenesarı qolıKökşetau jaqtı şauıptı. Eski kek qaytqanday. Al batır qarındası Bopay Sırımbet salasındağı Uälihannıñ jesiri Ayğanımnıñ keñ saray altı ağaş üyiniñ külin kökkewşırıpqoymasındağı basulı kigiz, ilengen terisine deyin qaldırmay barın sıpırıpäkep, ata kekti bir qaytardı. Endi Kenesarı köñildenbegende kim köñildenbek? Qwday abıroy berip Aqmola, Aqtau bekinisteri de tez alındı. Osı jeñisterdiñ arqası ğoy, endi Qaraötkel,Qarqaralı, Kökşetau, Bayanauıl ökirikteriniñ key auıldarı birden Kenesarı jağına şığa bastağanı».

Atqa qonğan, ataqonıstı qorğağan Bopay hanımnıñ teñdessiz erligi men jankeştiligi – wlt ruhınıñ keremet körinisi. Han Keneniñ jäne onıñ seriktes noyandarınıñ tüpki maqsatı – ejelgi qazaq eliniñ täuelsizdigin, dästürin, quatın qalpına keltiru.

Wlı suretker M.O.Äuezovtiñ «Han Kene» attı bes perdeli tarihi draması «ezilip bara jatqan eldiñ joğın joqtap jürgen» Kenesarınıñ erlik küresine arnalğan. Mwndağı bastı keyipker – Han Kene, sonan soñ jas batır Nauan (Naurızbay), Ağıbay, Bwqarbay, Jolaman, qolbası Bwğıbay, Şegen bi, Bopay, Dulat eliniñ Rüstem, Sıpatay, Baywzaq sekildi köşbastauşıları men  qırğız batırları Käriboz  ben Jamanqara bar…

Qasımnıñ asına jinalğan jamağat. Han Kene bastağan toptıñ qostauşıları batırlar, şınjırlı baluandar, qobız ben sıbızğı wstağan jırşı aqındar, änşi-küyşiler… Şegen bidiñ sözimen sipattasaq, «alıstan toyat tilenip, qasqarıp wşqan qırandarıñ osılar». Abılay hannıñ jolın bersin degen tileuqorlar.

Iä, osı bir dramada jigit önerin sınau bar. YAğni, sadaq kezenip, jambı atu. Oğılandar däl közdep jambığa tigize almay äurege tüskende Bopay hanım tabanın tasqa tirep, jambını wşırıp tüsiredi. Qwralaydı közge atqan mergendik degen – osı. Qasım swltannıñ anası, Abılay hannıñ  kişi jarı Topış swlu Qaldan Serenniñ nemese onıñ jaqın tuısqanı Hoşu mergenniñ qızı desedi. Nağaşı jwrtınıñ keremet qasietteri de Bopaydıñ batırlıq twlğasınan eles beredi.

Nauanğa Qırğız elşisi Jamanqara «qazaqtı el qılar siqıñ joq» degende, ol onı sol jerde jayratıp saladı. Sonda aqılman Bopı hanım «Qate boldı-au?!» dep ökinedi.

Bw da qırıq istiñ qisının tabatın Bopı hanımnıñ saliqalılığı! Bir zamanda Oğız qağandı jarıq düniege jasın otınday jaltıldatıp äkelgen anası Ayqağandı ardaqtasaq, bir top batır perzentterdi kiiz tuırlıqtı qazaqqa sıylağan Bopay hanımnıñ anası, Qasım swltannıñ asıl jarı Şolpan jwldızınday altın qwrsaq Aykümistey anadan aynaldıq!

 

Serik NEGIMOV,

L.Gumilev atındağı Euraziya

wlttıq universitetiniñ professorı

"Astana aqşamı" gazerti

0 pikir