Särsenbi, 23 Qazan 2019
Ädebiet 7624 0 pikir 30 Mausım, 2015 sağat 18:55

QIMIZ POLIGONDI JEÑDİ (ESSE)

Qadirli oqırman! Estelik türinde jazılğan şığarmanıñ atauı Sizge birtürli qızıq körinui mümkin. Şağın ğana Sarjal auılı  bükil elimizge tanımal. Sarjaldı bireu  «Bilem, Semey poligonınıñ janındağı   sorı arılmağan  auıl» dep müsirkey eske alsa,   endi bireuler  «Oy, Sarjal qımızdı auıl  ğoy»  dep atın kökke kötere  däripteydi. Qazir Semey poligonı jabılıp, atı tarih qoynauına  ketip  bara jatır,   al Sarjal  qımızı  balday dämimen  til   üyirip, dertke  daua, janğa şipa  bolıp,  jwrtşılıqtıñ  süyikti  susınına  aynaldı. Iä,   qımız dästürli em retinde  wlttıq  brendke balanadı. Äsirese,  endi  eki  jıldan  soñ  Astanada ötetin  «EKSPO-2017»  halıqaralıq körmesine  baylanıstı,   wltımızdıñ   dästürli tağamdarın älemge äygili   etu mümkindigin  ielenip   otırmız.  Osığan oray, qımızdıñ bügingi   jağdayı,  sapası men äzirlenu tehnologiyası, osı  bağıtta elimizde  qanday is-şaralardıñ qolğa alına bastauı kerektigi jaylı taqırıptı köteru ärbir sarjaldıqtıñ  mindeti. Şınında, jılqı  malı  atam  zamannan  beri  sudıñ  twnığın işip,  şöptiñ  asılın jeytin tekti januar. Bwdan eki ğasır bwrın Aqtamberdi jırau:

Arudan asqan jan bar ma?

 Jılqıdan asqan mal bar ma?

 Bieniñ süti sarı bal

 Qımızdan asqan  däm bar ma?-

degen eken. Men  Sarjaldıñ  töl  balası  retinde poligon   ajdahasımen   bala şağımnan alısıp, qımızdıñ ömirimizge   qalay engenin, Sarjal  atın qalay şığarğanı, tipti  poligondı qalay jeñgeni jöninde  basımnan ötken  oqiğalarmen  baylanıstıra  otırıp,  osı  estelikte bayandauğa tırısamın.

 Men - Säken Seysenwlı 1951 jılı Sarjal auılında  düniege keldim. Sondağı  orta mektepti  bitirip, Semeydegi pedagogikalıq  joğarğı oqu ornın  tämamdap, 48 jasıma deyin  wstazdıq qızmet atqardım. Äri qaray eñbek etuge  densaulığım kelmegendikten öz ötinişim boyınşa 3-toptağı eñbek mügedegi, 50 jastan zeynetker bolıp, Semey qalasında  twrıp jatırmın. Türim qoraştau, sırt beynem süykimsizdeu. Köşede keybir adamdar, balalar üñile qarap, ayap keyde üreylenip te jatadı. Bwl şındıq,  mwnı özim de jaqsı bilemin.                                                          

Qaladağı  avtobus konduktorları  mağan eşqaşan   bilet al  demeydi.  YAğni, öñim öz jasımnan  äldeqayda qartañdau,  bet-pişinim,  özge organdarım qalıptı deñgeyden  äldeqayda  ösip ketken: mwrın, erin, bet, ayaq-qoldarım. Biraq men tuğanda ömirge  osılay kelgen joqpın.  Bes jasımda äkem, äjemmen birge tüsken surette mülde bölek, süykimdi bala külimsirep qarap twr. Qısqası,men Semey  poligonınıñ epicentri – Sarjal aulında  tuğan jüzdegen atom poligonınan zardap  şekkenderdiñ   birimin. Poligon ajdahası, onıñ  qasireti turalı  köp  jazıldı. Mıñdağan   adam qaterli dertten köz jwmsa, talay jas  asılıp  ölip, talay  mügedek, talay janwya  aurudan  äli  japa şegude. Bir meniñ özime qoyılğan   diagnoz:  adenoma  gifofeza (bastağı  rak), adenoma  prostota (quıqtağı rak), zob.  Sol jaq  közime   eki ret  ota jasalğan, mülde körmeydi, oñ közime bir ret ota jasalğan, jiırma payız köredi. Ötim joq. Jürek auruı, hondroz,  gastrit, t.b. öz aldına.

          Semey poligonında 500-den astam jarılıs boldı.  Biraq altın  besigim - Sarjal auılı osı qasirettiñ bärinen aman qalıp, jaralı närestesin ayalağan  anaday qazir  künnen-künge   jaynap keledi.  Ärine, elimiz täuelsizdik  aldı,  poligon jabıldı,  arnayı zañ qabıldandı.  Adam faktorı birinşi  orınğa qoyılıp, sauıqtıru jwmısı  ükimet   tarapınan  birıñğay  jüyege tüsti. Äytse de jasampaz Sarjal  halqınıñ şaruaşılıqtağı, mädeniet, densaulıq,  oqu-ağartu,  sporttağı  jetistikteri wşan-teñiz.   Sarjal  ajdaha  auzına tüsse de Sarjaldıñ qımızı, jılqı eti  sol atom sınağınıñ  radiaciyasın bäseñdetip,  Sarjal halqın tikeley töngen  ajaldan qwtqaruğa sebepşi boldı. Bwl şındıq. Men qazir 63-ke  kelgen jasımda basımnan ötken  oqiğalardı  bayanday  otırıp, Sarjal  qımızınıñ   qwdiretin,  qalay  atı şıqqanın däleldey  alsam, özimdi  bwl ömirde şeksiz  baqıttı seziner edim.

 

                 ***

          Atom poligonınıñ men körgen  alğaşqı jarılısı   mäñgi esimnen ketpeydi.  Es bilip  qalğan şağım, şamamen  5-6 jastamın. Äkem auıldağı  besinşi  siır fermasınıñ meñgeruşisi, jarılıs jasalatın  Degeleñ taularına 20-25 şaqırım   jerdegi Käjik  degen  jaylauında otırıp, önim alamız. 500  siır  2 mezgil sauıladı,  süt  tartılıp,  may şayqaladı.  Audan  ortalığına aptasına bir ret  25-30  kätke???  may jöneltiledi. Eki baqtaşı, bir bwzauşı, 10-15 sauınşı bar. Osınday  künderdiñ birinde tüsten keyin  auılğa bir jeñil,  bir jük maşinasımen äskeri adamdar keldi.  Jeñil maşinadağınıñ  bireui qartañdau adam, biri – jas oficer. 

        Jük maşinasındağı  on şaqtı soldattıñ  işinde bir qazaq audarmaşısı bar. Auıldağı  kisilerdi tügel jinap aldı. «Erteñ äskeri sınaq  ötedi. AQŞ jantalasa qarulanıp jatır, bizdiki beybit maqsat»  t.b. degendey sözder aytılğan   siyaqtı.

«Bwl  auılda tügel qazaq  üy,   palatka, qwlaytın  eşteñe  joq, sondıqtan soldattarğa  eşkim araq bermesin, äytpese  qatañ jazalanadı»-dep   qartañ oficer  basa ayttı. «Kelgenşe qonaq, kelgen soñ üy iesi wyaladı» degendey  auıl dayındıq qamına kiristi.  Şeşemiz oficerlerge qazı-qarta, jılqı etin  astı. Soldattar sauınşılar  üylerine  bölindi. Biraq toy  keşki as piskenşe   bastalıp ta ketti.  Sağat 5-ten keyin kelgen adamdar  qarındarı aşıp,  tıqırşi bastadı.  Siırdıñ alğaşqı sauımınan keyin  eki şelek şiki süt äkelinip, dastarhandı kök şöptiñ üstine jayğızıp, özderindegi mol nandı  turap jiberip,  tamaqtanuğa kiristi. Qartañ oficer maşinadan qara sumkanı aldırdı. İşi tolğan araq eken, ülken qırlı staqandarğa qwyğızdı. Bireuin jas oficerge,  bireuin  äkeme wsındı.  Äkem işpedi, şeşem dayındağan qımızdı aldırıp işti. «Za rodinu!», «Za Stalina!» dep  oficerler özderi tartıp jiberdi. Soldattar da  tamsanıp qoyadı. Keş bata  qartañ oficer mas bolıp, wyıqtap qaldı,  jas oficer   soldattarmen birigip   işip, söytip  bir sumka araq  tausıldı. Öleñ aytıldı, alau jağıldı. Ottıñ jarığımen bi  bastaldı. Bige aldımen sauımdı ayaqtağan nemis  qızdarı, artınan  wyala-wyala qazaq  qızdarı da keldi. Mwndayda jeligetin bala-şağa  mäzbiz. Tipti,  soldattar men  qızdar arasına temeki qorabına jazılğan  hattardı tasıp, zır jügirgender de boldı. Sağat tüngi 12-de jas oficer soldattardıñ  bärin jatqızdı. Tañerteñ bärinen erte twrğan  qartañ oficer: «Oy  golova, golova»  dep basın wstay berdi. Qara sumkanı tauıp  aldı, işinde  eşteñe joq, bwl kezde äkem de twrğan edi, şeşeme  qımız aldırttı. Qartañ oficer bir kese qımızdı tartıp jiberdi,  ile oylanbastan ekinşisin işti. Äkem tünde asılğan  qazıdan bir kesip, asatıp jiberdi. Qartañ oficerdiñ jüzi jaynap şığa keldi. Sağat 11-de barlıq  auıl adamdarın dalağa şığarıp, sırmaq,  alaşa jayğızıp, soğan otırğızdı. «Mına jaqqa qaramañdar»   dep  jarılıs bolatın künbatıs  jaqtı nwsqadı. Däl sağat 12-de  tarsıl-gürsil bastaldı. Balalıq  äuestikpen  künbatıs jaqqa da sığalıp qaradım. Sol ğalamat qorqınış mäñgi simde qalıp qoydı! Ülken, qap-qara sañırauqwlaq däl köz aldımda tönip twr. Qorıqqanımnan baqırıp jılap jiberdim. Sağat 13.00-te äskeri adamdar qayttı. Qartañ oficer bir närselerdi aytıp, äkemdi bosatpaydı. Äkem sol oficermen keyinnen dos bolıp ketti,  Anda-sanda  maşinamen  qwrılıs materialdarın jiberetin. Äkem aytadı «Özi oqığan adam eken, M.Äuezovtiñ «Abay jolı»  romanın oqıptı. Ondağı Dolgopolov pen Mihaylestiñ  Abaymen  dos bolğanın da biledi,  öz aurularına qımızdıñ  şipası bar dep,  Abay aulına neşe ret kelip, qwrt auruınan  jazılğan  deydi.  Özim bwrın radiaciyağa qarsı sömke-sömke  araq işsem, bayqaymın, qımız da radiaciyanıñ  aldın aladı eken»- depti. Jäne üyine,  bala şağasına da  qımız qwyğızıp aldı. Añ-tañ bop tıñdap twrğan mağan «Balam, sen de bir kese qımız işşi, orıstan kemsiñ be?» dep  keseni  qolıma  wstata qoydı. Bala jasımnan  auruşañ bolıp,  därini   köp işetin men  qımızdıñ aşı iisinen jiirkenip,  işpeytinim   ras edi, älgi sözden keyin  ruhtanıp, jañağı  qımızdı simirip saldım. Birazdan keyin rahat  bir sezimge bölendim, söytip ata-babamnıñ em susınımen  osılayşa tabıstım.

                       ***

           Arada eki-üş jıl ötti. Poligon äbden küşine endi. Eldiñ eti ölip ketti, tipti  işten  sonıñ  atıluına tilektespiz de. Öytkeni dünie jüzindegi eñ quattı qaru – bizde. «Al, sınaqtıñ adam balasına  ziyanı joq, jau tönse biz  dayınbız, bizdiki beybit maqsattağı jarılıstar» deydi  sovettik  ideologtar. Al äkemniñ fermasındağı  qwrdası, baqtaşı,  wltı nemis  Georg Ştayger  basqaşa oylaytın siyaqtı, twnjırañqı, ünemi köñilsiz jüredi. Sol kezde jası 80-ge kelgen enesi Berta öte  tıñ, äyeli Alisa eñbekşil adam edi.  Oon balası bar, barlığı qazaqşa oqidı, twrmıstarında tarşılıq joq. Sol Georg köp işetindi şığardı. Mas bolıp, dalanı basına köterip öleñ aytadı. Äkem  mäseleniñ tüyinin taptı. Georg ferma ortalığındağı   dükennen qarızğa araq   alıp işedi  eken. Äyeli de aylıq alğanda araqtıñ aqşasın  töleytinin moyındadı.       

   - Qayteyin, on bala, käri şeşem bar, mal baqpay  qoya ma deymin,  onda  biz qalay kün köremiz?- dep jıladı Alisa. Äkem Alisağa:

 - Sen   onda  meniñ aytqanımdı iste, onıñ  arağın qoyğızamız,- dep talap qoydı. Alisa ünsiz  basın izedi. Äkem  Georgtı, düken satuşısın şaqırıp  aldı.

- Endi  Georgke araq satpa, basıñmen  jauap beresiñ!-  dedi satuşığa.

- Äy, Seysen, äyteuir  bir ölim, mına poligon bärimizdi  qwrtadı, onı  tek  araq qana qaytaradı, äneuküngi  qartañ oficerdi estidiñ ğoy,-  dep   miñgirledi Georg. Äkem oylanıp otırıp qaldı.

-Äy, qwrdas, dwrıs aytasıñ, ol oficer köp närseni  biletin siyaqtı, radiaciyanı araq qana emes  jılqınıñ eti, qımız da qaytaradı. Onı  ğalımdar qazir anıqtau üstinde, al sen  aman qalıp, ana balalardı  jetkizem deseñ,  araqtı qoy, qımızğa köş, sende jılqı joq, ana meniñ üş biemniñ bireuin al, ornına siır  berersiñ. Alisa  Qapuradan   bie sauıp, qımız aşıtudı  üyrengenşe, jwmıs  ayağında arağıñdı men  berip twramın. -Eki qwrdas osığan kelisip, qol alıstı. Sonımen basqa dindegi Georgtıñ jaña ömiri bastaldı. Mal öristen kele bizdiñ üyge kiredi.  Eki  käse qımız işse, artınan  bir «stopka» araq qwyıladı.  Georg osılay birte-birte  qımızğa üyrendi. Bir ay mölşerinde tiyanaqtı, pısıq äyel  Alisa  bir bieniñ sütinen  qımız  aşıtıp, bir üyli jan  mäz-meyram  boldı da qaldı. Nemis äyeli bie baylağannan keyin   fermadağı qalğan  15-20 üy  tügel  bie baylap, qımız aşıttı. Jaymanıñ  kök şalğınına jayılğan  qımızdıñ dañqı bes-altı şaqırımdağı Sarjalğa  tarap,  auıl  twtas bie baylay bastadı...

        Al, Georg  toqsanınşı jıldardıñ ortasında  bir üyir jılqısın, barlıq malın, üyin,  köligin satıp,  tarihi Otanı Almaniyağa köşuge jinaldı.   Birinşi  bolıp äkem köşerlikke şaqırdı.

- Äy,  qwrdas, meni adam qılğan sensiñ äri qazaqtıñ  keñpeyil ortası  ğoy.  Şının  aytqanda,  meniñ ol jaqqa köşkim  kelmeydi, ätteñ, balalar bolmasa...  On bala da  sonda köşip ketti. Olardan  biz qalay qalamız,  amalsızdıqtan ğoy, rahmet şaqırğandarıña,- dep eñkildep twrıp  jıladı. Şığarıp  saluğa barğanda:

- Seysen,  mına ertoqım men arbanı  sağan  sıyladım, közimdey  körip jür,- dep  äkemmen qwşaqtasıp qoştastı. Sol Georg Almaniyağa barğanda da  Sarjaldı oylap qamığıp, qwsalıqtan qaytıs boldı deydi balaları hat jazğanda. Jası  toqsanğa  taqap  qaytıs  bolğanda  eñ soñğı sözi «Qayran Sarjal! Qayran Jayma. Qayran bal qımızım!» bolıptı.

                                                            ***

         Osılayşa  poligon ajdahasımen  arpalıs  jalğasa berdi. Ärine, küş teñ emes edi. Memleket qorğanıs qabiletin  arttıramız degen  jeleumen twtas Kurçatov qalasın, Degeleñ boyında birneşe şağın qalaşıq  saldı. Milliondağan, milliardtağan  qarjı bölindi, jer astı, jer üsti  jarlıstarına  arnap qanşama qwrılıstar salındı, köptegen tehnika äkelinip, qanşama äskeriler jwmıldırıldı.  Ondağı adamdarğa «moskovskoe  obespeçenie» dep  azıq-tülik, kiim-keşek bölindi. Sarjaldıqtardıñ qolınan kelgeni  mal ösiru boldı. Äsirese, jılqını köbeytti. Sudıñ twnığın işetin, şöptiñ dämdisin tañdap jeytin jılqı men balday  sarı qımız  ğana janımızdı  saqtap qaldı. Oğan tömendegidey dälelelder keltireyin. 1962 jılı Qıtay elinen 50-60 janwya köşip  keldi.  Olar halıqpen  tez aralasıp ketti,  ülkenderi mal baqtı,  jastarı tehnika jürgizdi. Balaları  mektepte ozat oqıdı. Jazda oquşılardıñ  öndiristik brigadasında  bolıp, şöp şaptı. Densaulıqtarı mıqtı, eñbekke şıñdalğan, dostıqqa berik, adamgerşiligi,  qayırımı mol edi. Sol qandastarımız kelgen soñ arada 20-30 jıl ötpey  şıbınday qırıla bastadı. Ärine, olardıñ taza organizmi  atom   radiaciyasına tötep bere almadı. Jılqı eti men bal qımız  qısqa uaqıtta  denege siñip, olardı der kezinde qorğap qala almadı. Osılayşa, bala jastan bir fermada  birge ösken dostarım Esimhan, Särsen, Qwsandardan  30 jasqa jetpey ayırılıp qaldım.

                                          ***

         Äy, balalıq ay deseñşi 7-8 sınıp bitirgen jıldarı oquşılardıñ öndiristik  brigadasında Qwnafiyanov Jwmağazı  ekeumiz traktormen şöp  jinap jürip,

Şürek batır  ziratınıñ janındağı  atom sınaq  «kotlavanındağı» suğa tüstik.  Şilde ayınıñ  aptabı, qoy deytin eşkim joq, ülken bes qabattı üydiñ  ornınday kögildir twzday???  suğa qoyıp kettik.

        Arada 20-30 jıl ötkende ekinşi oqiğa  da osı  jerde boldı. Bwl 1995 jıl. Men tuğan  auılımda  mektep  direktorımın. Tüski üzilis kezi edi. «GAZel'»  köligi üydiñ aldına toqtap,  işinen üş kisi tüsti. Üyge kirip, jön swrastı. Japoniyadan kelgen jurnalist, audarmaşı jäne jürgizuşi. 

        - Sovhoz basşıları audan ortalığına jinalısqa ketipti, kelgen maqsattarı  Degeleñge barıp, poligon aymağın suretke tüsiru, soğan jol biletin bir adam qosıp  bere alasız ba?- dep swradı.Zayıbım  jeñil tamaqtar men qımız alıp  keldi. –Oy, dämdi eken,-  dep  maqtap, bir-eki keseden qımız işti. Zayıbıma:

- Şetelden kelgen qonaq qoy, özim aparıp  keleyin, sen tamaq asıp qoy,-  dep jolğa jinalıp, jürip kettik. 20 şaqırım jerdegi Şürek  batır ziratına  äñgimemen tez-aq jetip  kelippiz. Poligonğa  deyingi atom sınağınıñ birinşi beketi osı «kotlovan» edi. Osını aytıp edim,  jurnalist  jigit barıp körip, suretke tüsirgisi keldi. Maşinadan tüsip, biik üyindi topıraqtan asıp, twzday kök  su   köringende japon jigiti abırji bastadı. Etekke  tüsip, qaltasınan dozimetrdi alıp,  radiaciya fonın ölşedi. Japon qaltırap qoya berdi, til joq, qolımen maşina jaqtı nwsqaydı. Birden auılğa qayttıq, jurnalist maşinada tilge keldi.  «Dozimetr 1030 mikrorentgen körsetti, qalıptı deñgey 31  mikroretgen!». Qanşa  ese  artıq  ekenin  özderiñiz eseptey beriñizder.

- Sınaq bolğan  jer nege qorşalmağan, belgi qoyılmağan, özi aşıq jatır. Qalay aman jürsizder, üstimizge skafandr  da kigen joqpız,- dedi abırjıp. Auılğa kelgende zayıbım: «Sağatqa jetpey nege tez  keldiñizder? Et äli pise qoyğan joq»- dep sasqalaqtap  qaldı. Qonaqtar tamaqqa da qarağan joq. Kölikterine otırıp, qalağa jönep berdi.

        Bwl eki oqiğadan şığatın qorıtındı:«Bala jasımnan poligonnıñ zardabın bir kisidey tartıp, kemtar, mügedek bolsam da äli künge deyin atom ajdahasına berilmey, qajımay küresip kele jatqanıma quanamın.  O, qwdiret, jaratqan iem! Osığan aldımen dem bergen bir öziñ, odan soñ jılqınıñ eti men däm üyirgen qımızı. 

                                                           ***

          1960 jıldardıñ ortasına qaray poligon ajdahası tipti erkinsip aldı. Kün bwrın kelip, eskertpeytin de boldı, dalağa şığıp otırıñdar degen talap ta qaldı. Jarılıs bolatın küni joğarı şendi oficerler vertoletpen wşıp keledi, auıl keñsesine kirip habarlap, ilezde qayta wşıp ketedi. Auıl balaları dauıldatıp, şañ boratqan vertoletti qızıqtap, şuıldap şığarıp salamız. Mwnday künderi mekteptegi sabaq ta jayına qaladı. Öytkeni, jarılıs uaqıtı twraqtı bolmay, balalar küni boyı sabılıp köşede jüredi. Iä, poligon aranın aşa tüsti. Ölim-jitim köbeydi. Bwrın atın estimegen rak, aq qan, qant auruı, qan azdığı, jüyke auruları siyaqtı qaterli dertter payda boldı. Balalardıñ kemis bolıp tuuı wşırasa bastadı. Özine özi qol salu uaqiğaları jiiledi. Bügin ğana oynaq salıp jügirip jürgen balalar, jastar tüsten keyin «asılıp ölipti» degen suıq habar taraytın. Adamdardıñ auruğa qarsı immunitetteri bäseñdep, şamalı sözge, qiındıqtarğa bola ömirlerin «qıl arqanmen» qiıp ketip jattı. Mine, osınday auır jıldarda qımız auıl adamdarınıñ densaulığına şeksiz paydasın tigizdi dep oylaymın.

 Naqtı ömirden mısal keltireyin. Sarjalda 1960-şı jıldardıñ basınan bastap menşik jılqı köbeydi. Sovhozda 2 tabın jılqı bar, odan bölek «menşiktiñ jılqısı» degen tabın payda boldı. Onı Imanğali, Isayın, Särke, aynaköz Töken, Mäuken, Säken Keñesbaev siyaqtı jılqışılar baqtı. May ayı tuısımen sonau qara küzge deyin jılqılardı aydap kelip, tañğı segizden keşki jetige deyin saqa bieler baylanıp, sauılatın, odan soñ ağıtılıp, keşki jayılımğa jiberiletin. Är üy bie baylağan soñ, qıdırıs ta köbeydi, äñgime aytıladı, qımız işiledi. Ädette qımız işu sağat 11 kezinde bastaladı. Bwl kezde auıl adamdarınıñ şaruadan qolı bosap, keñse qızmetkerleri tapsırma alıp boladı. Bizdiñ üyde ülkenderdiñ qımız işui künde bolmasa da, künara bolatın. Äkem dostarı Omaş, Orazbay, Tökiş, Ömirğali, Erğali, Töken, Bolatqali, Aymwqan tağı basqaların erte keledi. Bwl kezde şeşem balqaymaqtı qaynatıp, bauırsaqtı pisirip qoyatın.

Üş bieniñ 20-30 litr qımızı tausılğanşa äñgime körigi qızatın. Sondağı, bala kezdegi meniñ esimde qalğanı «Poligonnıñ ziyanın zerttep jatır, Almatıdan professorlar S. Balmwqanov, Q. Atşabarovtar tekke kelmepti, köp därigerler teksergen 1958-1962 jıldardağı zertteuler nätijesimen Semeyde 4 dispanser aşılıptı, al ana jep otırğan jılqı eti, mına işip otırğan qımızdıñ orasan zor kömegi bar eken» - dep otıratın. Rasında, akademik T. Şarmanovtıñ «Qımız qwramında 28 türli mikroelementter, köptegen därumender bar. Jaña bosanğan ananıñ sütin molaytıp, närli etedi, emetin bala tez jetiledi. Adam denesiniñ küş-quatın arttıradı, büyrek pen bauırdı, qan tamırların tazalaydı. Adamnıñ täbetin aşadı, as qorıtuın jaqsartadı» degen payımdarında qanşama män jatır.

Auılda alğaşqı bie baylaytın kün erekşe merekege aynalatın. Qazir mwnı oñtüstikte «qımızmwrındıq » dep ataptı. Sarjal aulı bwl kündi «Bie bau» dep atap, onı toylağandarına jartı ğasırdan astı. Üy işi tazartılıp, körpe-jastıq qağılıp, üy äkteletin. Jılqınıñ semiz qazısı men sür eti, bağlannıñ jas eti asılatın. Jaña pisken bauırsaq, qaymaq, qwrt-may, irimşik qoyıladı. Än aytılıp, bi bilenedi.

         Semey qalasında törtinşi dispanserlik  ortalıq aşılıp, auıl adamdarın «Uaz»  maşinasımen  aparıp,  on kün tekseruden  ötkizip,  qayta äkelip tastap otırdı. Tegin tamaq  beretin, jatqan künge eseptep byulleten'  töleytin.  Keñes Odağınıñ radiaciya  zardaptarın zertteytin swrqiya sayasatın  tüsinbegen  auıl adamdarı bwl zertteu kezinde etinen  et kesip alıp jatsa da  «ğalamat» qamqorlıqqa balap, törtinşi   dispanserdi «on kündik»dep  at  qoyıp, däripteytinbiz.  Elimiz täuelsizdik  alğan soñ ol aruhanağa aynalıp,  zertteu nätijelerimen qosa jartılay  em-dom jasaytın boldı.  Poligon zardaptarın joyu bağıtında  qalalıq, oblıstıq  auruhana,  ardagerler auruhanası,  diagnostikalıq  ortalıqtardıñ orasan zor  kömegi boldı. Sarjal halqınıñ bwl mekemeler  wjımına aytar alğısı şeksiz.  Sonday twlğalardıñ işinde  öz ömirimde qırıq jılday  aldına barıp, qaralıp kele jatqan,   medicina ğılımdarınıñ   doktorı,  professor  Mayra Espenbetova   turalı aytpay  ketudi  künä dep  sanaymın. Ol kisi  käsiptik  şeberligimen  qosa,  telegey-teñiz bilimdi adam. Nauqasqa  diagnozdı däl qoyıp, onı emdeudiñ joldarın mwqiyat tüsindiredi. Sonday-aq, är nauqasqa qamqor, jan düniesin tüsinetin  tamaşa  psiholog. Mayra apay  diagnostikalıq ortalıqtağı  bağası qımbat qwrılğılarğa tüsuge  de kvota bölgizuge kemektesip otırdı.  Äsirese gipofiz  adenoması auruına  qajetti «Parlodel» degen däri Semeyden tabılmağan kezde onı Mäskeuge tapsırıs  berip, aldırtudıñ joldarın tüsindirdi. Toqırau jıldarı ol däri Mäskeuden de tabılmay, Türkiyadan aldırıp iştim. Sodan 3-4 jıl  işkennen  keyin  basımdı  qattı auırtatın boldı.

- Säken,  sen endi ol därini işpe, ol bastağı  isiktiñ ösuin  toqtattı, şınında  sen mıqtı adamsıñ, sendegi diagnozben CGB-da birge jatqan Sidorov, Ivanovtar  ölip qaldı. Ärine,  olardıñ minez  älsizdigi, küyrektigi de sebep boldı. Sondıqtan sen qorıqpa, bwl  auruğa  operaciya  jasau kerek pe,  joq pa? Anıqtau üşin Almatığa  öz ğılımi jetekşim professor V.Zel'cerge jiberemin,- dedi  birde Mayra apay, külimsirep, -äzirge  Sarjaldıñ  qımızın  işip jüre ber. Bilem qımızdı Sarjalda jas ta  işedi, käri de işedi. Ol kimniñ bolsın densaulığın  nığaytadı, älsiregenderdi  ornınan twrğızadı,  qanımızğa siñip, genefonımızğa   aralasqan qasietti  susın. Bwrın  ökpe  auruına qarsı bastı em bolsa, qazir  obır  auruınıñ betin qaytaratın  qazaq medicinasınıñ  atası atanıp jür.

         Osılayşa  90-şı jıldardıñ   basında  jazda zayıbım Märiyaş  ekeumiz Mayra apaydan    joldama  alıp  Almatığa jinaldıq.

- Almatığa birge barğandarıñ  dwrıs,  öytkeni  operaciya  jasaytınday bolsa,  birge bolasıñdar, barlıq qwjattar,  auru tarihın alıñızdar, sosın Qalqaman  auruhanasında kisi  öte köp  boladı,  professordıñ aldına  jetuleriñ qiın, men  ol kisige habarlasıp qoyayın,  tura üyine  barıp jolığıñdar, ol kisiler sonday jaqsı adamdar, renjimeydi, -  dep  professordıñ  üyiniñ adresin de berdi.

       Erteñinde Almatığa keştete jetip, taksi alıp, professor V.Zel'cerdiñ üyine jetkende  keşki sağat segiz mölşeri edi. Professor qağılez, alasalau,  jası  seksenge  kelip qalğan  adam eken.

- Iä, iä, keliñizder.  Mayra Jaqsımanqızı habarlastı, joğarı  şığıñızdar, qazir tamaq ta dayın boladı.

Kempiri  de, özi de adamnıñ işi-baurına  kirip twratın  meymandos adamdar eken. İle dastarhan   jasalıp, türli salattar  men dämdi dayındalğan   kotlet keldi.  Bwdan soñ süt qosılğan kädimgi qazaqi şay iştik. Bwl kezde  Märiyaş ta auıldan  äkelgen sälemdemelerdi qoya bastadı.  «Bwlarıñ ne ?» dep kempiri ıñğaysızdanıp jatır. Professor qazaqi dästürdi biletin siyaqtı, qazını turap, bir kesip jedi,  eki kese  qımız işti.

- Gipofiz adenomasına  biz operaciya sirek jasaymız. Öytkeni qajetti apparaturalar  jetkiliksiz. Negizinen Moskvada jasaydı, biraq onda  da kepildik berilmeydi, köbinese ota sätti şığıp jatadı. Baramın deseñ, erteñ  joldama beremin, auruhanada  da   aytılatın äñgime osı, şındığı da  osı,- dep  professor ağınan jarıldı.

          Märiyaş ekeumiz   üyden şığarda  da ota kürdeli, kelispeymiz  degen  pikirimizde qalıp,  professorğa rahmet aytıp, qonaq üyge  swrandıq, onda tanıs  apayımız bar edi. Professor  sırtqa özi şığarıp  saldı.

-Bizdiñ  Qazaq tağamtanu  akademiyasınıñ  köpjıldıq zertteulerinde  qımızdıñ onkologiyalıq  aurularmen küresuge ğılımi twrğıdan däleldengen  wsınıstarı bar. Qımızdıñ  ana sütine tän qasietteri  köp. Bie sütin qaynatuğa kelmeydi, oğan sterilizaciya, pasterilizaciya jasauğa  bolmaydı. Qaynatsa bwzıladı,  al aşıtqanda emdik qasietteri   molaya tüsedi. Sizge wsınar keñesim – auruğa berilme, qazı-qartañdı jep, qımızıñdı işip jüre ber,- dedi  professor külimsirep. Iä, professordıñ aytqanı  keldi, sodan beri 20-25 jıl ötti, aman-esen kele jatırmın...

          Atom  poligonınıñ  densaulığıma tigizgen  ekinşi ülken keseli köz kemistiginiñ jastay payda boluı. 7-8 jastağı qara sañırauqwlaq  közime de  ömirlik  aurular  sıyladı. «Segiz qızım bir töbe, Kenjekeyim bir töbe» demekşi, köz auruları degen  nağız qasiret. Bwnı basınan ötkizgen  adam ğana  biledi. Köziñ jarqırap twrmağan  soñ  köpşilik ortasında öziñdi   wstau, şeşilip  söyleu,  jürip-twru   maşaqatı adam jüykesine orasan  zor äser etedi. 1973 jılı Semey qalasında oblıstıq auruhananıñ kafedra meñgeruşisi professor  K.Tyurikov eki közime  de ota  jasadı. Oñ közime jasalğan ota sätti bolıp - qırıq payız, sol közim jiırma payız köretin boldı. Keyinnen  ol däriger Rossiyağa köşip ketti. Sodan  közime alañdap jürgen kezde auılğa  Mayra apay kele qaldı. Janında  köz ortalığı auruhanasınıñ  kafedra meñgeruşisi   professor V.Teterina bar.

- Säken, mına kisi bilgir däriger, öziñ de, mektep oquşıların da dwrıstap  qaratıp al.

Professor eki közimdi  de mwqiyat qarap, sodan soñ kesip ayttı.

- Poligonnan köziñ  köp  zardap  alğan, qalağa auruhanağa jatıp, emdel.

Semeydegi köz auruları  ortalığında  auıldan  ferma meñgeruşisi Säken Taytöleuov jäne birneşe mektep oquşıları jatır eken. Bir küni Säken ağamız:

- Auıldan  tamaq, qımız kelgen eken,  professorğa däm auız tigizsek  wyat bolmay ma?- dedi.

        - Oy,  ol qazaqtıñ dastarhanı ğoy, tük te wyatı joq,- dep tüski üziliste  kabinetine kirip, rwqsat swradıq.  V.Teterina  qattı riza boldı, qımızdı işip, jılqı etin jep otırıp, qızıq äñgime ayttı:

- Qımızdıñ qwramındağı  brom wyqısızdıq  auruına birden-bir em, depressiya sekildi  jüyke  auruına da şipası bar. Sonday-aq,  qımızdıñ negizinde geroprotektorlardıñ qartayu ürdisterin  tejeytini jäne ömir wzaqtığın  arttıruğa bolatını däleldendi. Osılay üzbey jılqı eti men qımızın işseñder senderge  eş auru jolamaydı.

Bir kurs em-dom alğan  mağan V.Teterina qoştasarda:

-Biz qoldan kelgenniñ  bärin jasadıq. Sizge Almatığa köz auruları  ortalığına  barmay bolmaydı. Äli jassız, äytpese, közden ayırılıp qaluıñız mümkin. Biraq joldama bere almaymın, biz mülde körmeytin adamdarğa  ğana  beremiz, jolın  öziñ tap,- dep  sıpayı qoştastı. Sol V.Teterina  da keyinnen Rossiyağa  köşip ketti.

Almatı jayın  bir jol tabar dep  äkeme ayttım. Äkem öziniñ  käri dosı Jwmaqsannıñ wlı  Marattı şaqırtıp  aldı. Al Marat  äkemniñ inisi Bolatpen jan ayaspas dos edi.

- Jağday  osı, ana jılı elge kelgende üyde qonaq bolğan Almatıda ortalıq komitette sektor  meñgeruşisi bolıp isteytin ağañ Oraz Qwljanovqa habarlas, bıltır öziñ de köziñ auırğanda sol kisige barğansıñ. Bolat ekeuiñdi sovhozdan swrap alamın, jol qarajatı tügel özimnen,- dep kesip ayttı. Sıylas  ağayın sözge kelgen joq. Sonımen eki ağamnıñ ortasında oynap-külip, Almatığa keldik. Oraz ağanıñ  üyinde bir kün qonaq boldıq. Oraz ağa aşañ öñdi, arıqtau kelgen, öte mädenietti, bauırmal adam eken. Erteñinde  qiıla swrap,  qonaq üyge köştik. Onıñ öz qızığı bar. Oraz ağa sol kezde eñ jaqsı «Almatı»  qonaq üyinen CK-nıñ bronımen  üş orındıq  lyuks bölme alıp qoyıptı. Biz kelip orın swraymız, äkimşilik:

        -Sizderdiñ orındarıñız  aldın-ala tapsırıs  boyınşa  ma?- deydi. Biz

 -Joq, -deymiz. Tüste kelemiz,  osı swraq, osı jauap. Oraz ağağa  habarlassaq, «orındarıñ dayın» deydi. Qonaq  üy janındağı  kafeden sıra işip,  qayta  kelip swraymız. Tipti bolmağan soñ  aşulanıp:

        -CK-ğa  habarlasamız,- deymiz.  Administrator  küledi «Men senderge  bron' ba dep  tañerteñ ayttım ğoy». Keşkilik restorannan  tamaq işip, bölmege kelsek, bir-bir jäşik qağaz şay twr. Bwnı da şaydıñ  qat kezinde Oraz  ağamız, üyleriñe aparsın dep  şopırınan berip jiberipti. Tañerteñ  maşinasın jiberip, köz auruları ortalığına  jetkizip saldı. Institut  direktorınıñ orınbasarı äygili jazuşı Ğabiden Mwstafinniñ qızı Janat Mwstafina  kafedra meñgeruşisi Ekpin Qarımsaqwlı Mambetovke habarlasıp, tapsırıp qoyıptı. Bir közime ota jasap, bir közime em-domın jasap,  aydan asa auruhanada jatıp qayttım. Oraz ağa därigerlermen de, özimmen de söylesip jağdaydı bilip twrdı. Qaytarda biletke tapsırıs berip, öz köligimen  äuejayğa jetkizip saldı. «Jaqsınıñ jaqsılığın ayt nwrı tasısın» degen osı. Keyinnen Mambetovpen jaqsı tanısıp alıp, kvota ala almay jürgen  eki-üş  joldasıma  paydası da tidi.

                                                           ***

        1980 jıldardıñ ayağında poligon  ajdahasına qarsı Sarjal halqınıñ eresen joyqın küresi bastaldı. Bwl kürestiñ basında  auıldıñ abız aqsaqalı Qabden Esenğarin twrdı. Poligon   ajdahasına qarsı alğaş halıqtıñ közin aşqan da Qabden ağamız. Ol kisiniñ   ötkir-ötkir maqalaları   aldımen  audandıq, odan soñ oblıstıq  gazetterde jariyalandı.  Jalpı sol kezde  70-ten asqan maydanger ağamızdıñ  şeksiz bilimine süysinuşi edim. Twñğış ret poligondağı sutegi  bombasın sınau  maqsatımen Qaynar, Sarjal, Qarauıl halqın köşirgen kezde, är auıldan 40  adamnan jiını 120 adamdı jarılıs äserin bilu üşin   auılğa  tastap  ketkenin de  osı kisiniñ  auzınan estidim. «Öz adamına täjiribe jasağan Otanımız  netken qatıgez, netken qasiretti el  edi» dep bükil denem türşikken. Qazir  sol  120 adamnıñ biri de bwl ömirde  joq...

         1990 jıl. Jazğı kanikulğa  şıqqanbız. Dosım, auıldıq  keñestiñ  törağası Qayırbek Dürmekbaev zvondadı.

- Kurçatov qalasına  irgeles jatqan auıldar poligonnıñ  jabıluın talap etip,  akciya ötkizeyik dep dep jatırmız. Avtobus dayın, öz erkimen baratın adamdar bolsa ala keteyik, kün ıstıq, ıdıs bolsa qımız ala sal,- dedi. Tüske deyin bir avtobus  adam ändetip, äne-mine degenşe Kurçatovqa jetip keldik. Akciya üş künge sozıladı eken. Mañaydağı  auıldar erte kelip, Kurçatov qalasın qorşağan tiken sımdardı jağalay qonıstanıp, kiiz üy tigip,  qazan-oşağına deyin dayındaptı. Qaytıp ketemiz be, biz ne isteymiz dep dal boldıq. Mwndayda amal tapqış Qayırbek:

        -Kelgennen keyin poligon epicentrindegi  sarjaldıqtar qaytıp ketti  degen wyat boladı, bayqaymın barlıqtarıñda bir-bir kanistr qımız bar siyaqtı, sonımen qonaq şaqıramız, qalğanın köre jatarmız.  Qayırbekti avtobus jürgizuşisi Beken Ualelev qoştadı. Avtobusqa  kelip, Sarjaldıñ bal  qımızın işkenderdiñ barlığı  mal soyıp, özimizdi şaqıra bastadı. Osılayşa otırıs ülken toy-dumanğa  aynalıp,  soñı sol kezdegi  partiyanıñ sayasatın sınauğa arnalğan mitingke wlastı. Jer-jerden kelgen  radio, televidenie, gazet  jurnalisteri  qalt jibermey, bwl oqiğanı jazıp  ala bastadı. Söytip üş kün körşi auıldardıñ qwrmetti qonağı bolıp, poligon  ortalığınıñ  janında «Poligon joyılsın!» degen qarsılığımızdı bildirdik.

         QR Prezidenti N.Nazarbaev 1991 jılı 28 tamızdağı Jarlığımen Semey yadrolıq  poligonın japtı. Mına qızıqtı qarañız, sovhoz direktorı M.Qorğanbaev ekeumiz  jaña oqu jılı qarsañında qalağa issaparmen barıp, qaytarda «Volga»   avtomaşinasınıñ  radioqabıldağışınan osı tarihi sättiñ kuäsi boldıq. Maşinanı toqtatıp, poligon qwrbandarı – eki ayu qorbañdasıp, bir-birimizdi qwşaqtap jatırmız. Oyı tereñ, qiyalı wşqır ağamız san aluan äñgimeniñ tiegin ağıttı.

-«Qırıq  jıl  qırğın bolsa da  ajaldı öledi» degen, Sarjal halqı bwl poligonnan ne körmedi. Bärin ayt ta birin ayt, bwlar qay küni jel Sarjalğa qaray  soqsa,  sınaqtı sol küni jasağan. Bir jılı jel wytqi soğıp, jarılıs tolqını Kurçatovqa  qaray ketkende, Moskvağa deyin şulasıp, ölip qala jazdağan. Sarjal halqın «krolik» retinde  wstadı ğoy. Qazir de  ana jerastı sınaqtarı degen Atımtay jazığındağı ştol'nyalardan  radiaciya şığıp jatır. Neşe ret habarladıq, telegramma  saldıq, ittiñ balaları, eşkim män  bermeydi, kömilmey aşıq jatır, - dep kürsindi.

-Sonda ne, CK-dağılar bwnı bilmey me?

-Biledi. Olarğa qazaqtıñ qwnı  bes tiın. Säken, men sağan ana jıldarı basımnan ötken bir uaqiğanı aytayın. Moskvada  ötken auılşaruaşılıq  körmesine   şaqırtılıp,  keşkilik  qonaq üydegi  eki kisilik lyuks bölmege ornalasıp,  demalıp jatqam. Bölmege  orta jastağı jigit ağası kirip, ekinşi  bos orınğa  jayğasa bastadı.  Krasnodar  ölkelik  partiya  komitetiniñ  ekinşi  hatşısı eken. Men Semeydegi poligon  irgesindegi auıldan kelgenimidi ayttım. Älgi adam   köylegin auıstırıp jatqan-dı, sodan sömkesin, köylegin  alıp, şığıp ketken. «Bir jwmısı bolğan şığar, äytpese,  tün işinde qayda baradı»  dep män bermegenmin. Tañerteñ twrsam  ol kelmepti, tösegi bos twr. Etaj kezekşisinen swrasam:

- Sizdi  poligon  aymağınan  eken dep basqa bölmege  auısıp  ketti,- dedi ol. Mine, solay qaraydı olar. -Al, Prezident Jarlıq berdi. Endi poligondağı şahtalardı  betondatıp,  japqızıp,  poligon zardabın  joyu qamına kirisu kerek. Erteñ  auılda  aqıldasıp,  Semey  oblısınan  şıqqan azamat, Joğarğı Keñestiñ  törağası Serikbolsın Äbdildinniñ aldına mäsele qoyıp, poligon turalı Zañ  qabıldansa, halıqqa ötemaqı  tölense,  sauıqtıru şaraları jürse, mine ädilet,  sol bolar edi...

Mükeñ sözinde twrıp, bir jwmanıñ işinde auıl aqsaqaldarı, közi aşıq azamattarı  halıq atınan hat jazıp, Almatığa, Joğarğı Keñeske jürip ketti. Söytip osınday qajırlı küres, üzdiksiz jwmıstardıñ arqasında  1992 jılı «Semey sınaq poligonındağı yadrolıq sınaqtardan zardap şekken  azamattardı äleumettik qorğau  turalı» QR Zañı  qabıldandı. Ärine, jaña ğana täy-täy  basqan elimizge bwl zañdı qabıldau oñay emes edi. Bwl söz joq Serikbolsın, Mwratqan ağalardıñ   közsiz erligi bolatın. Zañda sınaqtar saldarınan  radiaciya alğan adamdar,olardıñ  kelesi wrpaqtarınıñ  säulelenu dozası qamtılıp, twraqtı medicinalıq baqılaular, ekologiyalıq oñaltu  jwmıstarı qarastırıldı.

         «Jılannıñ basın üş ret kesseñ de  bir kesirtkelik  äli bar» degen  söz tegin  aytılmağan. Poligon  meni  densaulığımnan ayırıp,  kemtar qılğanımen qoymay, türmesine  bir kün  jauıp,  tünetti de. Bwl oqiğa 1997 jılı  naurız  ayınıñ  soñında  boldı. Mekteptiñ qazandığın  jöndeu  üşin  qwrılıs  materialdarın  äkelmekke   poligon   aymağına  mekteptiñ 7-8 jwmısşı-qızmetkerleri menşik «Volgamen»,  soñımızda  auıldıq äkimşiliktiñ  «T-80» traktorı  bar (jürgizuşisi  özimniñ oquşım Quanışqali Sağındıqov)   erterek jürip  kettik. Qart Degeleñ  qart buraday şögip, bük tüsip jatır. Bwrınğı  körki joq, ağaş-toğayınan  ayırılğan. Jasıl jelek jamılğan qwz betkeyleri arsa-arsa, qarauıtqan jaqpar tastar etekke  deyin şaşılğan. Taudı bwzıp, tereñge tartqan şahtalardıñ betpaqtanıp, swrğılt tartqan betteri betondalıp, jabılğan. Sıldırap  ağıp  jatatın jüzdegen  bwlaqtardan Wzınbwlaq qana qalıptı, onıñ özi auru adamnıñ köz jasınday är jerden üzilip qana ağadı. Soyqannıñ kökesin G. qalaşığına kelgende kördik. Däl bir  soğıstan keyingi eldimekenge wqsaydı. Qalaşıq  tügi qalmay qirağan, talanğan. Bir jiında  otırğında Qamza Äubäkirov  ayttı degen söz oraldı oyıma: «Oy, bwl  poligon Sarjaldı qwrttı ğoy, auırmaytın adam joq, äy, biraq Sarjal da ayanğan joq, poligon jabılğan soñ  onı talap,  jermen jeksen etti». «Äy, aytqış  jezdem-ay, közden erte kärip bolsañ da,  sözden  eseñdi jibergen  joqsıñ»- dep iştey riza boldım.

       Söytip üyden aparğan  tamağımızdı işip, tüske qaray jwmısqa qızu kirisip kettik. Jartımız  qazandıqqa qajet saymandardı, qalğanımız  qızıl kirpiş tiep, eki-üş sağatta jwmısımızdı döñgelentip jiberdik. Osı kezde  UAZ avtoköligimen bir top   äskeriler sau etip  jetip keldi, qoldarında  avtomat. «Kurçatovqa jüriñder»  dep  äy-şayğa qaratpay, öz maşinamızğa otırğızıp, aldı da ketti. 50-60 şaqırım jerdegi Kurçatovqa kelgen soñ  türmege qamap, jauap ala bastadı. Mektep  direktorı retinde  bar kinäni moynıma alıp, osılay da osılay  mektep üşin  qajetti materialdar  aldıq  dep  tüsindirme   jazıp berdim.

- Joq,   ondağı  qoqır-soqır  bizge kerek emes, ana telefon  liniyasın nege qiyasındar, qazir Degeleñde bükil   baylanıs toqtap twr, onda amerikalıqtar jwmıs  istep jatır, halıqaralıq janjal  tuadı,-  dep tergeuşi şwqşidı.

Söytsek, biz jwmıs istep jatqanda traktorşı Quanışqali qızığıp ketip,  liniyadağı   üş metr bolatın sımdı tros üşin qiıp alğan ğoy, mwnı biz bilmeymiz. Sonımen, sol Kurçatovta  miliciyada basşı qızmet  atqaratın özimizdiñ Quantqan Qajiev, küyeu balam Şıñğıs Isayınovtar  kömektesip, tañerteñinde türmeden äzer bosap  şıqtıq.

                                                          ***

        Aranın aşqan, janalğış poligonnıñ däureni ötip,  halıqtıñ  eñsesi  köterile bastadı. Toqsanınşı jıldarı   toqırau kezeñin sarjaldıqtar  jeñil ötkizdi. Mal ösirip, onıñ işinde  jılqı sanı  bwrınğıdan  eki-üş ese köbeydi, qımız  öndirisi  birte- birte  käsipke aynaldı.  Bwrın qay üydiñ qımızı  jaqsı degen äñgime  talay talas tudıratın, endi käsip üşin  ärkim qımızdı  baptauğa köşti, bal qımız dayındaudıñ halıqtıq täjirbiesin erinbey-jalıqpay   üyrenip, sapalı  tauar dayındauğa köşti.  Iä, tauar. Narıq  qatınastarı osını  talap etti. Qımız emdik qasietimen  qosa är janwyanıñ künkörisine aynaldı. Auılda  aldı  bes  bie, soñı  30-40 bie baylaytın üyler köbeydi. Sonda, köterme  bağa jäne bazar bağasımen   bergen  bir üydiñ  kündik  jäne  aylıq taza  paydasın esepteyik.

Eger orta  eseppen bir bie 8 litr  saumal berse;

 

a) 5 bieden 40 litr süt aladı eken. Köterme bağa 300 teñgeden desek, 12000 teñge bir  küngi taza payda! Mwnı 30 künge köbeytsek,  360000  teñge! Osılayşa 10, 20 bie sauatındardıñ tabısın da eseptep şığaruğa boladı.  Bwdan jılqını bağu, jem-şöp şığının  alıp tastasaq, qalğanı  taza payda. Sarjalda qanşama adamğa käsip tabılıp,  jwmıs ornınıñ aşıluı degen  osı emes pe! Jalpı, men qazaq  halqı  jalqau  halıq  degen pikirge  qarsımın. Özim tuıp ösken Sarjaldağı  mısaldar  soğan  ayqın  dälel.

       Poligon jabılısımen  Sarjal halqı poligonnan   kabel',  mıs, rel's siyaqtı bolat temirlerdi; qwrılıs  materialdarı: blok,  panel', silikat kirpiş, qañıltırlardı Qıtayğa tasıp, birşama  qarjı taptı. Sonıñ işinde  asa pısıq Änuarbek Isahanov, Nwrsamat Esenğarin siyaqtı azamattar  qomaqtı qarjı jinap, firma aşıp, talay tuıstarına jwmıs,  künköris tauıp berdi. Şının aytqanda,   qalağa kabel' ötkizip,  özim de bir üy  aluğa şamam keldi.  Toqıraudıñ alğaşqı jıldarı ömiri sauda jasamağan adamdar Qıtay, Türkiya, Rossiya, Iran siyaqtı  şetelderge deyin  şığıp,  sauda  körigin qızdırdı. Birde mınaday  uaqiğanıñ   kuäsi boldım. Köktemgi   kanikulda Aqsay bazarın aralay jürip, bir kostyumge qızığıp twrsam:

- Säken ağa, sonşa qımbat emes,-deydi satuşı, Almatı bazarlarında  meni kim  tanidı, -dep añ-tañ bolıp, qarasam auıldağı inişek Mataybaev Rahatbektiñ zayıbı eken.

-  Oy, qarağım, sen  mwnda qaydan  jürsiñ ? -desem,

-Auıldan  kelip, köterme bazardan tauar alıp, osı Aqsayğa äkelip, 15 kün  sauda jasap, aqşa tauıp qaytamız, osılay  bala-şağanı asıraymız, endi  auıldan Rahatbek kelip auıstıradı,- deydi jayrañdap. Auıldağı isker adamdar joqtan bar jasap, 10-15 janwya düken aşıp, saudanı döñgeletip äketti. Al, auıldıñ azamattarı öndiristi körgen joq, onda istey almaydı degender de qattı  qatelesedi. Auıldıñ  köp  azamattarı «Qarajıra» kömir kenişinde, altın öndiretin kenişterde, Mwqır, Baqırşıq,Öskemen, Stepnogorsk, Jambıl, Şımkent, tipti, mwnay  öndiretin Batıs Qazaqstanda da jür. Qazir  auılda  qoy sanı azayıp ketti. Qoy malın wstaudıñ şığını  köp, paydası az. Äsirese,  qoyşı tabılmaydı. Qoyşınıñ 30-40 mıñ  aylıq eñbekaqısı  auız şayuğa da kelmeydi. Beyneti köp, eñbegi az  mwnday jwmıstı kim istegisi keledi. Sondıqtan  qazir auılda jılqı sanı eselep artuda. Osılayşa jılqı  şaruaşılığı  men onıñ balday qımızı ülken tabıs közine  aynalıp, Sarjaldıñ atın şığarıp, şırayın kirgizude. Auılımız tirek auılı  atandı. Toqırau  jıldarıdağıday  añğal-sañğal  keyipte emes, qazir üylerde eurojöndeu  jasalıp, köşeler tärtipke keltirilip, şarbaqtar, qaqpalar birıñğay  kök tüske boyalıp, keşkilik  şamdarı jarqırap, abattanıp keledi. Auıl bağdarlaması boyınşa  ärbir üyge su  tartılıp, qwbır jürgizilgen. Sputniktik antenna arqılı türli-tüsti  teledidardan 100-ge juıq arnanı tamaşalap,  twrğındar  jer-jermen  wyalı baylanıs arqılı baylanısa aladı. Oquşılar komp'yuterdiñ qwlağında oynaydı. Ötken jılı tiptik jobada Mädeniet üyi, 300 oquşığa arnalğan  jaña  mektep paydalanuğa  berildi. Bwğan qosa bwrınnan istep twrğan «Aqbota» meyramhanası, monşa, jazğı qısqı futbol  alañı, hokkey kortı bar. Sonday-aq, Wlı Otan  soğısı men tıl eñbekkerelerine   arnalğan sayabaq  qwrılısı qayta  jañğırtıluda. Auılımız köpten beri  mwqtaj bolıp kele jatqan därihana  aşılıp, medicina qızmetkerleri minsiz qızmet ete bastadı.

         1990 jıldardan Sarjalda  toy, qonaq, qatım qımızsız ötpeytin boldı. Bwrınğı  partiyanıñ öktem  sayasatı ornıqtıra almağan salauattı ömir saltı Sarjalda esigin ayqara  aşıp,  ömirge erkin ene bastadı. Sondıqtan  qımızğa bäsekelester köbeydi. Bötelkege  jabılğan qımızdar, elimizde wntaq qımız öndiretin öndiris orındarı aşıldı. Tipti, Europadağı asa damığan el Almaniya  patenttep alsa da, olardıñ kermek tatığan  qımızı Sarjaldıñ bal qımızımen  bäsekeles bola almaydı. Eger qımız dayındaudan bükil düniejüzilik bayqau ötse, keşegi  anam Qapura, jeñgem Zağiya  tärbielegen bügingi wrpaqtarı  dayındağan bal qımız  1000 qımızdıñ ortasınan  top jararına men  senimdimin.

Qımız dayındaudıñ erekşe qwpiyası da joq,  bwl şarua bala jasımızdan  köz aldımızda. Qazir qımız dayındaudı qısqaşa bayandayın. Küzde qımızdıñ astıñğı swyığı tögilip, koyu twnbası alınadı. Bwl - qımızdıñ  aşıtqısı, ol «qor» dep  ataladı. Ol jayanıñ nemese qazınıñ süyegimen sütke ezip, dayındaladı. Aq şüberekke  tüygen qordı  sabağa  salıp, bir  şelek saumaldı qwyıp, sabanı jılı orap  tastaydı. 3-4 sağatta qor ezilip, saumal qışqıldanadı. Erteñinde tün asqan  qorğa jaña sauılğan saumaldı suıtıp qwyıp,10-15 minut pisedi. Bie ağıtılğan soñ 30-40 sm etip jerden qazılğan şwñqırda tobılğımen ıstalğan  sabağa qaymaq jağılıp, barlıq saumal qotarıladı. Sodan  soñ bir jarım, ne  eki  sağat qımız pisilip, sabanıñ  auzın aşıp qoyadı. Qımızdı pisumen qosa sapırudıñ da paydası zor, äsirese kesege qwyar aldında  on-on bes minut ülken tegenede sapırılğan qımızdıñ mañızı arta beredi. Qımız  asa dämdi bolu üşin  sabağa piser aldında şiki qazı, ne örik pen meyiz qossa  bal qımız sodan şığadı. Ärine, bie baylanarda  emennen jasalğan eki sabanı suğa qaynatıp, qımız  aqpaytınday kiriktiru,  odan soñ kündelikti tazalap juu, keptiru,  ıstau, qaymaq jağudıñ da mañızı zor.

 

        1999 jılı men  öz ötinişim boyınşa jwmıstan bosap, qalağa köştim. Onıñ  eki türli sebebi boldı. Tuğan auılımda 10 jıl mektep basqardım, bwl elimiz täuelsizdik alğan qiın jıldar edi. Qarjı  tapşılığınan mektepterge aqşa bölinbeytin. Poligon sınaqtarınan  qattı zardap şegip, mektep ğimaratı  bir jağına şöge tüsken. Ülken panel'derdiñ arası aşılıp, sılaqtarı tüsip qalğan, sañılaudan dala körinip twradı. Neşe jılğı terbelisten  mektep töbesindegi bitumdar bir-birinen ajırap,  jañbır jausa  töbeden su ağıp ketetin. Mekteptiñ  terezeleriniñ jarılıs äserinen  jaqtauları qiyulaspay, şınıları sına  beretin. Sovhoz direktorı M.Qorğanbaev, orınbasarları  M.Qaliev, T.Jarqınbaev, partkom hatşısı Ğ.Ibraev, auıl äkimi  J.Däribaev,  alğaşqı auıl käsipkerleri  N.Esenğarin, B,Ahmetqalievter  qattı qoldau körsetti.  Mektep wjımı  jöndeuge bir kisidey kirisip, ata-analar  kömegimen  mektepke  bir konteyner şını salınıp, tereze jaqtauları jonıldı, qayta  boyaldı. Mektep sırtı  aqşıl-qızıl tüske ädemi  boyaldı. Töbege qalıñdap bitum qwyıldı, esik aldına temir şarbaqtar ornatılıp,  jasıl tüske  endi.

Panel'der arası  tügeldey  biteldi. Osınday jılma jılğı  remonttıñ  arqasında mektep jaña oqu jılına  arnalğan  bäygede  birinşi, ekinşi  orınnan tüsken joq. Mektepte birneşe oqu pänderin tereñdetip oqıtumen qosa, audanda alğaşqı bolıp,  komp'yuter kabineti aşıldı. Tärbie jwmısına halıqtıq  pedagogika elementterin  engizdik. Wlttıq dästürge, önerge, sportqa tärbieleytin qoğamdıq negizde birneşe üyirmeler twraqtı  jwmıs  istep twrdı. Olardı auıl aqsaqaldarı Qabden Esenğarin, Qwralbek Jäkeev, Riza Nwrjaubaev, Qarpıq Bekbatırov, Kemel Aydarhanov, Oraziya Moldabekova, Käbira Säduaqasova, Käbira Şäkerova, Monğoliyadan kelgen öner şeberi Gülbarşındar basqardı. Qaladağıday jwrtşılıqtıñ betin mektepke bwru maqsatında  «mektep keñesteri» qwrıldı, oğan törağa bolıp sovhoz direktorı M.Qorğanbaev saylandı. Sonda Mükeñ: «Äy, qu jien-ay, aqırı öziñe orınbasar qılıp tağayındap  aldıñ ba?» - dep äzildegeni bar. 1989 jılı körşi auıldağı J.Moldağaliev atındağı orta mektepti basqarıp jürgen jerimnen  «Özimizdiñ kadr»  dep 80 mwğalim  audandıq  partiya  komtitetine   arız  jazıp, tuğan auılıma   aldırtqan.

         Osılayşa, öz  wjımımmen bite qaynasıp jwmıs istep jatqanbız. 90-şı  jıldardıñ soñında  audanğa äkim bolıp kelgen bwrın el basqarıp körmegen, täjirbiesi az azamat şarua qojalıqtarın jolğa qoyıp, jaña jobalar jasağannıñ ornına, tük tappağanday pedagogikadan habarı joq bolsa da  jönsiz mektep isine   aralasa berdi. Sonau 100-200 şaqırım jerden kelip sabaqqa qatısadı. Sabaqtan soñ  qolına bordı alıp, taqtanıñ aldına şığıp, kisiniñ bas suretin salıp, «Biz maymıldan  jaratılğanbız, qiyali bolıp, neşe türlini oylap tabuımız kerek»- dep  twrğanı. Tüski üziliste  13.00-ke deyin kelu kerek  adam  keyde keşigip, sabaqtan keyin keledi. Bükil wjım kütip otıramız, üyde tüski as äzirlenip qoyıp, janwyamız tosadı. KGB qızmetkeri siyaqtı keyde erte jetip keledi. Bwl kelistiñ  mektep üşin  eş mañızı joq. Qañtardıñ ayağında barlıq  mektep basşıların jinap alıp: «Barlıq zeynerkerlerdi jwmıstan şığarıñdar!» degen talap qoydı. Zeynetkerlerdiñ bilim-biliktiligi turalı aytqan uäjimizdi, konstituciyalıq qwqığın  tıñdağısı da kelmedi. Sodan qattı qobaljıdım. «Süt betindegi qaymaqtay,  täjirbieli äriptesterime  öz qolımmen bwyrıq jazıp, endi men nesine jüremin, jazğa deyin jastardı qalıptastırıp, oqu jılınıñ  ayağında  özim de ketemin»,- dep şeştim. Ketuime ekinşi  sebep -  rejim saqtalmağandıqtan densaulığım tömendep ketti.

 Qazir oylap otırsam, Sarjalda balalıq,  jastıq şağım ötti. Poligon  ajdahası  auzına alğan atam Äli, äjem Rısbibi, äkem Seysen, şeşem Qapura, ağalarım Qayır, Bolat, apaylarım Qaziza, Qayriya, jeñgem Zağiya, qarındastarım Qapiza, Maygül, inim Quanış  – bir äuletten 12 adam obır  auruınan  köz jwmdı. Bwnı  oylağanda  «Ataña nälet  swm  poligon!» dep iştey qarğıs  aytıp, nalimın. Semeyge  kelgen  soñ da  qarap  jata almadım. Respublikalıq «Boztorğay», abaylıq qarındasım Baqıt Älimbaeva basqaratın «Poligon balaları » qoğamdıq qorınıñ jwmıstarına aralasa bastadım. Sarjaldağı, qaladağı mügedek balalarğa qor esebinen järdemdesip, bağalı  sıylıqtar  teledidar, komp'yuter bölgizip, merekelik keşter ötkizuge wyıtqı boldıq.

                                                              h    h    h

          2014  jılı 13 qaraşada Sarjalda jaña mekteptiñ aşılu saltanatına qatısuğa şaqırıldım. Mwnıñ aldında eki  ay bwrın tiptik jobada Mädeniet üyi paydalanuğa berilip, zaman talabına say öner ordasın körip, auıl jastarınıñ koncerttik bağdarlamasın tamaşalap, auıl aqsaqaldarı, basşıları, wzaq jıldar oblıstıq deñgeyde qızmet atqarğan ağam Mwrat Älin quanıştı lebizin bildirip, köñilimiz  köterilip  qayttı.                    

Jiın bağdarlama  boyınşa sağat 11.00-de bastaladı dep körsetilgen. Tañğı sağat altıda twrıp, ağam Mwrat, zayıbım Märiyaş,  wlım Arnwr bolıp  ertemen  jolğa şığıp kettik.  Men üşin ornı erekşe  mekteptiñ   saltanatına  qattı quanıp kelemin. Keybir   oqiğalar esime oraldı...

Poligonnan zardap şekken  mektepke kürdeli jöndeu jasau turalı oblıstıq oqu böliminiñ aldına  mäsele qoyıp, smetalıq  qwjatın jasatqanmın. Özimnen keyingi direktor, özimniñ şäkirtim Erlan Aqbergenovten osı şaruanıñ  soñınan qalma, jalıqpa dep jüruşi edim. Birde Erlan üyge telefon soqtı.

         -Ağa, süyinşi! Auılğa jaña mektep  salınatın boldı. Bwdan keyin  ile auılğa barğanda bwl jayğa  asıqpay qanıqtım. Erlan aytadı:

         -Jwt jılı auılğa oblıs äkimi Berdibek Saparbaev   keldi de birden at  basın  mektepke bwrdı. Asıqpay aralap H.Mataev, Q.Älimjanov, S.Qospanov, E.Qajiev,  T.Stanbekov, N.Jakupov  atındağı  pän kabinetteriniñ jabdıqtaluına riza bolıp, dalağa şıqtı. Endi  sport zal jaqtağı qanat  ashana,  mäjilis zalı, töbeden su ağatın jerler,  qazandıqtı körgende  äkim wzaq oylanıp,  kürsinip qoydı. - Iä poligon jarlıstarınıñ  zardabınan mekteptiñ  bir jaq qanatı  osadka bergen.

          -Berdibek Mäşbekwlı, kürdeli jöndeu jasauğa  smetalıq qwjatı jasalğalı birneşe jıl ötti. Soğan kömektesiñizşi ?- dedim mümkindikti  jiberip almayın dep.

          -Joq, joq. Qazirgi mektep avariyalıq jağdayda, köz aldaudıñ keregi joq,  dereu jaña mektep salu qamına kirisu qajet. Öz baqılauıma alamın, kelesi  aptada Öskemenge kel, kömekşimmen baylanıs  jasa,- dep äkim  attanıp  ketti. Kelesi jwmada  oblıstıq  bilim basqarmasına barsam, 320 oquşığa arnalğan  jaña  mekteptiñ  smetalıq qwjatın jasauğa kirisip ketipti. Basqarma basşısı: «Mına tötenşe jağdaylar departamenti Sarjalda  3 qabattı  tiptik  jobada mektep bar,  al oblısta üş auısımmen oqitın mektepter bar,  sondıqtan kürdeli  jöndeu jasasa boldı dep könbey otır» degendi eskertti. Salıp-wrıp äkimniñ kömekşisine   bardım. Ol küldi.

          -Äkim  öz baqılauına  aldı ma, boldı. Bwl oblıs byudjetinen salınatın  mektep, äkim onı özi şeşedi,  alañdama, qayta ber,- dedi. Iä, bwl  oblıs äkimi bolğan B.Saparbaevtıñ  poligon epicentrindegi köñili jarım balalar men ata-analarğa jasağan öz sıyı. Mektep direktorımen bolğan äñgime  esime  tüsip, jımiıp qoydım... «Ras, Berdibek Mäşbekwlı osınday adam» dep oyladım.

 Ol kisini bwrınan tanuşı  edim. 1991 jılı Semeyde oblıs  mektep direktorlarınıñ  arasında bayqau  ötip, «bolaşaqtıñ mektebi» jobası boyınşa, Abay audanınan  bayqauğa men  qatıstım. Tört bölimnen twratın bayqauda oblısta «Jıl direktorı»  atandım. Kelesi jılı Almatıda ötken Respublikalıq bayqau mektep basqaru jwmısınıñ san aluan qwpiyaların saralap, ülken täjiribe  almasudıñ üzdik mektebi boldı.

 

           Osı bayqaudıñ bas törağası bilim  ministriniñ orınbasarı B.Saparbaev bolğan edi. Bayqauğa özimmen birge barğan orınbasarım Bolat Qısataev ekeumiz ruhımız köterilip,  qanattanıp qayttıq. Iä,  sol B.Saparbaev mektep lentasın özim qiyamın dep otırğanda basqa jwmısqa auısıp ketti.

Osınday oymen otırğanda sağat 10-nan asa Sarjalğa da kelip qalıppız. Auıl ülken mereke  qwşağında, ersili-qarsılığı ağılğan  halıq. Aldımızdan  osı merkeni basqaruşılardıñ biri  audan  äkimi  apparatında qızmet isteytin Äset Mırzaqasımov şıqtı. Köpten körmegen dosımmen  qwşaqtasıp  qauıştıq.

Mereke belgilengen  uaqıtında bastalmadı. Oblısta şaralar  qosaqtalıp,  reglament  bwzılğan. Küzdiñ qara suığı şıdatar emes, jerde qar bar.  Äne kelip qalar, mine kelip qalarmen 3-4 sağat tostıq. Qonaqtar kelip, tüski ekige qaray mereke bastaldı. «Eñbek pen dañq»  alleyasın  jäne jaña mektep lentasın qiyuğa kelgende ülken birşou bastaldı da ketti. Jaña bir äuen, tosın bir äñgime. Eñ bolmasa   äkesiniñ  üş  bölmeli üyiniñ  bir bölmesine mektep  aşqızğan, bir bölmesine  I.Mataev, Ğ.Törebaev, O.Diqanbaev  siyaqtı  mwğalimderdi ornalastırğan, esimi Sarjal tarihına altın ärippen jazılatın Şaymardan Toqjigitov, üş qabattı mektebi  bar auılğa poligon irgesindegi  auıl  dep közsiz  erlik  jasap, jaña mektep saldırıp bergen  B.Saparbaevtıñ  basqa qızmetke  auısqanına üş kün ötpey jatıp, atı atalmauı  qalay!? Künniñ  suıqtığı, rejimniñ  saqtalmauınan  densaulığı dimkäs  men  sağat üşke  qaray  auırıp qaldım. Altın wya mektebimdi aralauğa da mwrşa bolmay ,tisim-tisime timey saqıldap, ön-boyımdı  zil qorğasın basqanday. Ayaq astınan  qalağa qaytatın boldıq. Qoştasıp  şığayıq  dep inim Dosımnıñ üyine soqtıq. 

         -Ağa, osınıñ  ziyanı joq,- degen soñ bir kese qımızdı zorlanıp iştim. Maşinağa otırıp, qalağa bağıt aldıq. 10-15  şaqırım jerdegi Boylauıq taularına ilingende, jañağı qımız boyıma tarap, deneme äl kire bastadı. Artıma, auıl jaqqa qarap edim, Beken Temirov jäne mektep bitiruşi tülekter qoyğızğan  eki stelladağı bederlengen jılqılar  jayılıp jürgendey bolıp körindi. Bwnı bayqap qalğan bizben saparlas jergilikti  öner şeberi Ertis  Tätiev:

       -Jaña bayqağan şığarsız, mektep foyesine Ş.Toqjigitovtiñ, mekteptiñ  aldına  jılqı müsinin twrğızdım. Bwl azattıqtıñ simvolı  äri ata käsipti   nasihattau. Qazir auılda 8 mıñnan asa jılqı  bar, künine 5 tonna qımız öndiriledi. Köp şarua qojalıqtarı  memleket  tarapınan subsidiya ala bastadı. Memleket auılşaruaşılığına  moyın bwrdı,- dedi är närseden habarı bar jigit.  Şaymardan atı atalğanda, köz aldıma Rayhan apay beynesi  elestey qaldı. Äkesi ölgende anasınıñ qwrsağında qalğan qız 1996 jılı Sarjal mektebine äkesiniñ  atı berilip, şağın muzey aşılğanda riza bolıp, eñkildep twrıp jılap  edi-au...  Söytkenşe  jüyrik  maşina Boylauıq tauınıñ  jotasına köterilip, batısta  poligon ajdahası qarauıttı, maşina lıp etip,  äp-sätte tömen tüsip,  ajdaha közge körinbey qaldı. «Joğal, lağınet! Qanşa adamğa ajal, auru äkelgen tajal, endi qaytıp körinbe, atıñ öşkir!»- dep birneşe qaytaladım. Bir kese qımız  basımdı kötertti.

Qımızdıñ  halıq densaulığına tigizetin paydasınıñ  moldığı, bolaşaq wrpaqtıñ  äleuetin arttırudağı  mañızdı rölin eskere otırıp,  wlttıq brend retinde  qımız  tınısı mol, berekege bastaytın  is ekenin oyladım. Juırda parlament deputatatarınıñ bir tobı Prem'er-ministrge   qımız ben  şwbat jöninde saual joldaptı. Bwl memlekettik közqarastı tübirimen   özgertedi dep seneyik, osığan baylanıstı  zañ qabıldansa  nwr üstine nwr bolar edi. Al, estelikte bayandalatın atom ajdahası men  bal  qımızdıñ küresi  ajal  men ömir üşin  arpalıstıñ   simvolı ğana. Qazir  qalada da, auıldarda da Sarjaldıñ  bal qımızı sapırılıp,  oyın-toy,  qatım,  qonaq onsız ötpeytin boldı.

Iä, täube! Jaratqan, bergeniñe şükir!

 

Säken Seysenwlı, zeynetker-wstaz

Abai.kz

0 pikir