Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 5193 2 pikir 1 Şilde, 2015 sağat 09:09

Twrsın JWRTBAY: «Är jazuşı tarih turalı jazsa, ruhani ırızdığımız artar edi…»

Qazaq handığınıñ 550 jıldığın toylau el tarihındağı eñ eleuli oqiğa­lardıñ biri bolğalı otır. Sebebi, täuelsiz Qazaqstan memleketiniñ öz tarihın tara­zılap, wlılığın wlıqtaytın kün tudı. Sondıqtan, biılğı toydıñ ötui  halqımız üşin asa jauaptı sät bolmaq. Äsirese, qazaq elitası men tarihşı mamandarğa tüser jük je­ñil emes. Öytkeni, Qazaq handığı jäne jalpı Qazaq tarihı turalı tw­şımdı, negizdi oy aytıp, qoğamdıq pikirdi qalıptastırudağı olardıñ ıq­palı küşti. Belgili jazuşı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Twrsın Jwrtbay da Qazaq handığınıñ ataulı merekesi turalı wtımdı pikiri men toydıñ ötuine baylanıstı özindik wsı­nıstarın ayttı.

 

– Biılğı Qazaq handığınıñ 550 jıldıq mereytoyınıñ elimizdegi ädet­tegi toylanatın tarihi datalar, merekelerden  qanday erekşeligi bar?

– Barlıq mereytoylardıñ jiıntığı Qazaq handığınıñ 550 jıldıq merekesine tolığımen sıyıp ketedi. Meniñ oyımşa, Qazaq handığı qwrılğanğa deyingi jäne odan keyingi barlıq oqiğalar täu­elsizdiktiñ arnasına kelip qwyıp, sol arqılı memlekettiñ, qoğamnıñ sanasına siñedi. Kez-kelgen tarihi oqiğa, wlı twlğalardıñ qayratkerligi, danalardıñ, tipti Abaydıñ wlı oyları osı Qazaq memlekettiginiñ arnasına kelip qwyadı.Abaydıñ är söziniñ özinde osı täuel­sizdikke, Qazaq memlekettigine degen arman-müdde, tolğanıs, är öleñinde «qa­zaq el bolsa eken» degen wlı añsar bar. Son­dıqtan, Qazaq memlekettiliginiñ 550 jıldıq merekesi – wlı oqiğa. Täu­elsiz memleket eñsesin köterip, tizesin tik­tep alıp, öz quatın özi däleldeytindey deñgeyge jetken kezde bwl toylanuı erekşe qwbılıs. Onıñ wlı özegi – Qazaq halqınıñ bwrın-soñdı bolıp körmegen birlesui, qayta däuirleui, keleşekke degen qadamın  nıq basuımen erekşelenui kerek. Qazaq eliniñ bolaşağı, damu jolı  biılğı osı saltanattı qanday deñgeyde, qanday sanamen, jauapkerşilikpen, maqtanışpen toylauımızğa tikeley baylanıstı. Bwl Kerey men Jänibektiñ ğana  qwrğan memleketi emes, köne zamandardan beri köşpeliler äleminiñ twyıqtalıp kelip, öziniñ keñis­tigin belgilegen, bir armanğa wmtılıp, bir maqsattı jüzege asıruınıñ däleli. Son­dıqtan, bwl merekeni qazaq halqı  mısı men öresi basım bolıp, joğarı deñgeyde ötkizui kerek. 

 

– Mwnday memlekettik şaralarğa özge elder birneşe jıl bwrın dayındaladı. Mäselen, Türkiya 2023 jılı ötetin Respublikanıñ 100 jıldığı mereytoyına dayındıq jwmıstarın bü­ginnen bastap ketken. Biz dayındalıp ülgeremiz be?

– Uaqıt öte şwğıl. Bwl  merekeniñ tw­jırımdaması äli jasalıp, jariyalanğan joq. Tipti, ötetin jeri de ökimet tarapınan naqtılanbadı. Sondıqtan, bwl merekeniñ jan-jaqtı ötuine kelgende köñilde küdik bar. Mwnday şara är qazaqtıñ köñi­linen şığıp, ruhın oyatıp, tamırın bülkildetetin deñgeyde ötui tiis. 

Qazaq handığınıñ 550 jıldığınıñ  eske alınıp, halıqqa jariyalanuı ülken oqiğa ekeni ras. Biraq, bizdiñ tarihşılar nege bwğan der kezinde dayındalmadı? Ziya­lı qauım, naqtıraq aytqanda tarihşılar, Qazaq handığın tikeley zerttep jürgen ğalımdar  nege  bwl mäseleni erterek kötermedi? Memleket nege osığan deyin bwl şaranı iske asıruğa tiisti ideyalıq bağıt-bağdar berip, qarjılıq qoldau jasamadı?Älde ol üşin Prezi­denttiñ jarlığı şığuı qajet pe? Bizdiñ alasapıranğa tap kelgende ğana qimıldaytın ädetimiz bar. Bizdiñ keyde oqiğa ötip ketken soñ, «ättegen-ay» dep san soğıp jüretinimiz bar. Bwl bizdiñ wlttıq qapersizdigimizdiñ bir belgisi, köñil-küyimizge, wlttıq oylau jüyemizge dendep siñip, minezimizge aynalıp ketken siyaqtı.Kezinde mwnday oqiğalarğa Qazaqstan Jazuşılar odağı men QR Wlt­tıq  Ğılım akademiyası mwrındıq bolıp, memleketke oy salıp, wsınıstarın jariyalap, twjırımdarın anıqtap, qaulı qabıldauına ıqpal etetin. Mısalı, Abaydıñ 150 jıldıq toyınıñ ötuine 7-8 jıl bwrın dayındaldıq. Al, bwl jolı bizdiñ ziyalı qauımdı ne qara bastı? Osı oqiğamen qosa, kelesi jılı Wlt-azattıq köterilistiñ ötkenine 100 jıl toladı. Ol turalı eşkim äli auız aşpadı. Al, oqiğa ötip ketkennen keyin joqtau aytqanday, ökiniş mağınasındağı sarın köbeyeri anıq. Däl qazir baspasöz qwraldarı osı mäseleni qolğa alıp, twraqtı aydar aşıp, közqarastar birligin jasap, tw­jırımdamasın jasauğa atsalısuı kerek. 

 

– BAQ osı merekeni ötkizuine atsalısuı kerek dep aytıp qaldıñız ğoy. Rasında, 550 jıldıq qarsañında ülken jauapkerşilik BAQ-qa tüsetin sekildi. BAQ ökilderi Qazaq handığın qalay, qay qırınan nasihattağanı dwrıs? Qanday mäseleler köterilui kerek?

– Meniñ oyımşa, bwl memlekettik merekeniñ qanday deñgeyde ötuine BAQ-tıñ tikeley ıqpalı bar. Qay qoğamda bolmasın, wlttı oyatatın, nazarın audaratın, kökeyine ümit tamşısın qwyatın qwral – baspasöz. Baspasöz bwl toydıñ aybını men mısınıñ biik boluına tikeley jauaptı. Bwl meyram qazaq baspasözderiniñ wstanımın, qazaq memlekettiligine degen qoğamnıñ közqarasın,  Qazaq handığınıñ ideologiyasınıñ pärmendiligin anıqtap beredi. Bwl eki qayırlı aytatın söz emes. Öytkeni, baspasöz – wlttıq oydıñ ta­mızdığı. Ol bıqsımay, aşıq wsta­nımmen, nıq senimmen jwrttıñ na­zarın audaruı kerek. Är baspasöz öz wstanımı men bağıtına qaray, taqırıptı oylastırsa jön bolar edi.  Al, bwl rette baspasöz janrınıñ qay türin, pişinin qoldanu öz erkinde. Eger, jedeldete körkem şığarmalar jazılıp jatsa, – ülken  jetistik bolar edi. Jazuşılardıñ oyına tamızdıq  berip, bir silkindiretin osınday meyramdar. Körkem şığarmalarğa, onıñ işinde  qara sözge, ğılımi maqalalarğa, publicistikalıq jariyalanımdarğa, mem­le­kettik bayqaulardıñ ötui jaqsı nätije berer edi. Ädette, biz jeñil joldı tañdap alamız. Ünemi poeziya bayqauı ötedi. Ärine, poeziya da qasietti, «Öleñ – sözdiñ patşası». Biraq, adamdı oylandıratın, işki sezimin tärbieleytin,  ülken ruh beretin – proza. Eger, biıl är jazuşı bir twlğa, är tarihi oqiğa turalı şığarma jazsa, bizdiñ ruhani ırızdığımız artar edi dep oylaymın. 

 

– Bwl toydıñ tarihnamağa qalay äser etui mümkin? 1465 jılı Qazaq handığı qwrılğanğa deyingi el territoriyasında bilik qwrğan memleketter basqa wlttardıñ talas-tartısına tüsip ketpey me? Tamırı tereñ tarihımız 550 jıldıñ şeñberimen şektelip qalmay ma?

– Qazaq memlekettiginiñ tarihı – köş­peli Türki qağanattarınıñ tarihı. Odan özin eşkim de bölşektep äkete almaydı. Biz, osı toy arqılı keşegi wlı qağa­nat­tardıñ, Türki qağanattarınıñ, Şıñ­ğıs han wlıstarınıñ,  odan bölinip şıq­qan Joşı wlısınıñ, sol aumaqta qwrılğan Altın Ordanıñ ornındağı birden-bir täuelsiz memleket ekendigimizdi osı jolı älemge taratuımız kerek. Biıl­ğı Qazaq handığınıñ 550 jıldığın qaperge alğan sätten bastap, Reseyde BAQ-rı bizge qarsı nasihat jürgizip ülgerdi. Oğan bizdiñ tarihşılar, BAQ onşa män bere qoyğan joq.  Resey tarapı Aşıqtan-aşıq Altın Orda wlısınıñ astanası Reseydiñ jerinde ekenin alğa tartıp, Altın Orda handığın Reseydiñ negizi etip körsetkisi keledi. Mwnıñ tüpki maqsatı kezinde Altın Ordağa qarağan wlıstar, odan bölinip şıqqan qazirgi wlttar: qırımşaqtar, noğaylar, tatarlar, başqwrttar, qazaqtar, äzirbayjandar, armyan, özbekter, türikmen, täjikterdiñ jeri Reseydiñ zañdı jeri ekenin däleldep bağuda. Bwl, Kedendik odaq, EAEO-tı sayasi twrğıda bekitip, qazirgi  Reseydiñ bastı belsendi bağıtı bolıp otırğan, Keñes Odağın qayta qalpına keltirudiñ amalı. Bwl mäselege bey-jay qaramay, erekşe den qoyu kerek. 

 

– Qazaq handığınıñ 550 jıldığın toylağannan keyin, töl tarihtı büge-şigesine deyin tarazılap, wlttıq tanım twrğısınan zerdeleu kerek pe? Qazaq handığınıñ Reseyge qosıluı, orıs imperialisteriniñ ıqpalı, işki arazdıqtar sekildi tüytkildi mäselelerdi qoğamğa qalay jetkizuimiz kerek? 

– Qazaq handığı sırtqı küşterdiñ äse­rinen Resey imperiyasına Odaqtıñ keli­simşartpen arqa süyedi. Ol kelisim­şartqa säykes, qazaqtıñ jeri ekonomikası, dini, ömir süru forması, özindik qauipsizdigi özinde boluı kerek edi. Reseyge tek sırttay odaqtastıq retinde qwqıq berilgen. Biraq, Re­sey jımısqı sayasat jürgizip, qazaq jerin bir­te-birte annekciyaladı, yağni erkinen tıs jaulap aldı. Söytip,  HİH ğasırda qazaq jeri patşanıñ menşigi dep jariyalandı. YAğni, Qazaq handığı sırtqı küştiñ äserinen joyıldı. Soğan qaramastan, Jolaman bidiñ, Qasımnıñ, Kenesarınıñ köterilisteri wlt-azattıq qozğalıs retinde qaytadan bas köterdi. Kene­sarınıñ şartında jazılğanday, jerin, elin, işki ekonomikasın, dini men tilin qazaqqa qaytarğısı keldi. Al, baqtalastıq, arandatu sekildi wsaq-tüyek oqiğalar köp ekeni ras. Bwl är memlekettiñ, är bileuşiniñ basınan ötken jäne ötetin tabiği zañdılıqtar. Erekşe toqtalıp, män berudiñ qajeti joq. 

 

– Osı twsta Alaş qayratkerlerine erekşe toqtala ketseñiz…

– Alaş kösemi Älihan Bökeyhanovtıñ aldına qoyğan maqsatınıñ eñ wlısı Qazaq handığınıñ şekarasın qalpına keltiru, öziniñ täuelsiz memleketin qwru, ekonomikasın, ruhani düniesin zañın, dästürin täuelsiz twrğıda damıtu. Wlt­tıq demokratiyalıq memleket qwru. Onıñ bastı şartı qazaqtıñ jerin saqtap, territoriyasın bekitu. Öytkeni, jer – Otan, memleket, künköris, azattıq. Qazaq wl­tınıñ özin-özi retteytin, damitın qasietti keñistigi, barlıq wlttıñ menşigi. Bügingidey Han täñiriniñ basına erkin şığa almasaq, onıñ är bir sayı bireudiñ jeke menşiginde bolsa, onda Han täñiriniñ biiktiginen qazaq halqına ne payda? Sondıqtan, ortaq namıs, sezim, qasiet bolu üşin jer wlttıq menşik boluı kerek. Bwl Qazaq memleketiniñ menşigi. Osı maqsat jolında, qazaq wltınıñ älem halıqtarımen iığın teñ wstap twruı üşin wlttıq, demokratiyalıq memleket kerek. Bwl Ğwn däuirindegi Qağanattarmen, türik qağanattarı, Şıñğıs han wlıstarı, Aq Orda, qazaq handığındağı bastı talap edi. Alaş qayratkerleri osı ideyanı wstandı. Jäne Qazaq handığınıñ 550 jıldığın toylau Alaş ideyasınıñ saltanat qwruı dep esepteymin.

 

– 550 jıldıqtı toylauğa baylanıs­tı türli wsınıstar jasalıp jatır. Wlı toydı Şu men Talas özenderiniñ alqabında toylau, serial tüsiru t.b. Sizdiñ wsınısıñız qanday?

– El qamın jegen Edige siyaqtı wlı twlğalarımızdıñ är qaysısınıñ is äreketi, sayasatı, maqsat-mwrattarı osı twsta ke­ñinen talqılanuı tiis. Jäne bwl toyda düniejüziniñ auqımında nazar audarıp, Qazaq halqınıñ tarihın moyındaytınday deñgeyde boluı kerek. İşki oyı qazaqqa jat, sırtımen ğana dos bolğan kez kelgen körşi elderdiñ nazarın audartu kerek. Osı toydıñ ekpini Kulikovo şayqası, Qalqa şayqası  siyaqtı jalğan tarihi negizderi bar, bwrmalanğan oqiğalardıñ mısın basıp, tarihtıñ aqtañdaq bet­terdegi «şañdı» öşirui kerek. Sonda ğana biz wlttıq merekemiz qalıptasqan wlt, bügingişe aytsaq, bäsekege qabiletti memleket retinde moyındata alamız. Eger, Qazaq handığına Kerey men Jänibek ülken küş saldı nemese Qasım üles qostı, Qazaq handığı Wlıtaudıñ bauırında qwrıldı nemese Şudıñ boyında negizi qalandı, Ölkeayaqta jasaqtaldı, Sığanaqta qwrıldı degen sekildi derekterdi alğa tartıp, är bwlaqtıñ basına tartsaq, bwl toydan bereke ketedi. Mwnday ala piğıldı oylar bolmauı kerek. Meniñ oyımşa, toydıñ töri – Wlıtau, sonıñ biigine biz özge halıqtardıñ aldında bükil köşpelilerdiñ ömirin elestetip, solardıñ wlı oqiğaların eske  tüsirip, özgelerge iığımızdı tik wstap qarauımız kerek. Keşegi Aleksandr Makedonskiydiñ, Dariydiñ, Kirdiñ şapqınşılıq jorıq­tarına qasqayıp qarsı twrğan Şıraq, Tomiris, Zarina siyaqtı twlğalarğa qal­qan bolğan qazaq dalasınıñ kindigi – Wlıtau mekeni.  Türki qağanatı twsında da, Moñğol şapqınşılığı kezinde de, Qazaq handığı qwrılğan kezde de, «Aqtaban şwbırındı» twsında da qazaq halqı  keñ dalanıñ är pwşpağınan jiılıp kelip, osı Wlıtaudıñ aynalasındağı wlı dalağa şoğırlanğan. Sol arada bas qosıp, küş biriktirgen. Sondıqtan da, Wlıtau – qazaq tarihınıñ şejiresi. Wlıtau – keşegi Batıs Türik qağanatınıñ, Joşı wlısınıñ, Qazaq handığınıñ «Aqtaban şwbırındı» jäne bodandıq jıl­da­rındağı Kenesarınıñ panası bolğan azattıq wyası. YAğni, är zamanda, är kezeñde Wlıtaudıñ bauırına jiılıp, birlik üşin tañba salıp, anttasqan  qazaqtıñ soñğı hanı, azattıqtı wrandağan Kenesarınıñ ordası, kieli şañırağı. Sondıqtan, Wlıtau Qazaq halqınıñ aybının köterip, özgelerdiñ mısın basatın wya. Biz sonı asqaqtata biluimiz kerek. Joşınıñ mavzoleyi, Alaşa han, Aqsaq Temirdiñ tastağı tañbası, Ayaqqamırdağı wlı eskertkişter, Edige tauı, Qalmaqqırğan atauı Wlıtau wlılığınıñ  ayğağı. Osı tarihi ayğaqtardı  özgege körsetu arqılı biz  öz tarihımızdı zattay däleldey alamız. Al, zattay däleldengen närsege eşkim de qarsı twra almaydı.

 

Ädebiet portalı.

(Tüpnwsqadağı taqırıp: Twrsın JWRTBAY: «Qazaq handığı sırtqı küştiñ äserinen joyıldı…»

2 pikir