Beysenbi, 27 Aqpan 2020
Qauip etkennen aytamın 4541 0 pikir 3 Şilde, 2015 sağat 15:33

Atom poligonın japtıq, EKİNŞİSİN AŞTIQ...

Qater qaydan demeñiz

Jobanı talqılauğa birneşe jıl ketkenimen, Qazaqstanda yadrolıq otın banki (YAOB) ornalasadı dep şeşildi. Bwl şeşimdi belgili jañalıq desek te, kütpegen jağday boldı: 2017 jıldan bastap, bizdiñ elge tömen bayıtılğan uran äke­line bastaydı. Bireuler oğan bank endi Qazaq­stanğa älemdik rangtar turalı tizimde mañızdı orın aluğa mümkindik beredi dep quansa, bir­euler bwl jağday respublikadağı ekologiyalıq ahualdı naşarlatadı dep alañdaulı. 

Tömen bayıtılğan uran banki degenimiz ne? MAGATE men qazaqstandıq memqwrılımdardıñ aytuınşa, bank degenimiz – uran qoyması deydi. Element ülken cilindrlerde uran geksaftoridi türinde saqtalatın boladı. Uran geksaftoridi – otın tabletkaların öndirudegi negizgi material.

Ol U-235 izotopınıñ koncentraciyası 20%-dan tömen material. Deñil sumen isteytin yadrolıq reaktorlarda qoldanıladı. Onday reaktorlar türi elderde keñinen taralğan. Ol üşin urandı U-235 qwramı 3–5%-ğa deyin bayıtıladı. Osı orayda MAGATE taratqan aqparattıq paraqşasında mınaday delingen: «Osı wyımdı basqaru keñesi tömen bayıtılğan uran bankin qwrudı 2010 jılı 3 jeltoqsanda maqwldadı. Qazaqstan 2011 jılı 29 mausımda agenttik wsınısına jauap retinde özinde bank ornalastırudı wsındı. Sol sätten bastap Qazaqstan men MAGATE bank aşudıñ tehnikalıq tüytkilderin jönge keltirip, birlesken kelisimge keldi. MAGATE bank iesi boladı jäne onı baqılap otıradı, biraq banktiñ jwmısına Qazaqstan jauap beredi. Bank qauipsizdiginiñ şaraları Qazaqstan zañ­namalarınıñ talaptarı men agenttik standarttarına say boluı kerek. Fizikalıq twr­ğıdan bank 90 metrikalıq tonnağa deyingi tömen bayıtılğan urandı saqtaytın qoyma ispettes boladı. Ol uran jeñil sumen jwmıs jasaytın 1000 megavattıq reaktordıñ jwmısına jetedi, al ol quat iri qalanı üş jıl boyına elektr quatımen qamtamasız etuge jetedi. Bank Öskemendegi Ülbi metallurgiyalıq zauıtında ornalasadı. Ol zauıtta osınday materialdardı saqtaudıñ 60 jıldıq täjiribesi bar. Bank erikti jarnanıñ arqasında jwmıs atqaratın boladı, donorlar $150 mln-day qarajat bö­lip otır, al ol banktiñ on jıl jwmıs atqaruına jetedi».

«Bank aumağınıñ özi 300 şarşı metrdey jerdi alıp jatır. Bizde onday materialdardı saqtau täjiribesi bar. Biz olarmen jartı ğasırdan astam uaqıt jwmıs atqarıp kelemiz», – deydi «Ülbi metal­lur­giyalıq zauıtı» kompaniyasınıñ satılım direktorı Aleksandr Hodanov. Onıñ aytuınşa, şığın az bolmaqşı, al küzetudi jetildirudi MAGATE qarjılandıradı. A. Hodanovtıñ aytuınşa, qazaqstandıq tarap bank twrğan alañdı kütuge, elektr quatına, jıluğa ğana qarajat jaratadı. «Ol şığındardıñ şaması jılına on mıñ dollar boladı», – dedi ol «Svoboda» («Azattıq») radiosına bergen swhbatında.

 

Mäseleniñ qarjılıq jağı

Tanımal ğalım, fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, AQŞ-ta sabaq berip jäne jwmıs jasağan Zeynetolla Eñsepov banktiñ qarjılıq jağınıñ hronologiyasın keltiredi. 2007 jılı yadrolıq qauip bastamasınıñ (YAQB) keñesşisi Uorren Baffet MAGATE basşılığındağı YAOB qwruğa $50 mln sıyladı. Biraq onıñ şartı boyınşa, bir nemese birneşe memleket yadrolıq otın bankin qwru üşin kem degende $100 mln bölui kerek nemese tömen bayıtılğan urannıñ (TBU) tiisti sanın bölui tiisti, sonday-aq bank osı jariyalanımnan soñ eki jıldıñ üşinde qwrıluı tiisti (2007 jıldıñ qırküyek ayında).

AQŞ prezidenti Djordj Buş YAOB qwru turalı zañğa qol qoyadı. 2008 jıl – Birikken Arab Ämirligi YAOB üşin $10 mln uäde etti. 2008 jıl – Europa 25 mln euro ($35 mln) böledi. 2008 jıl – Norvegiya ideyanı qoldap, $5 mln böludi şeşti. 2008 jıl – AQŞ ükimeti yadro­lıq otın bankin qwruğa $50 mln böledi. 2009 jıl – Kuveyt YAOB qwruğa dep $10 mln böledi. YAğni qarajat kelesi 10 jılğa jetedi. 2009 jılı mausımda Z. Eñsepov QazTAG-qa bergen swh­batında Qazaqstandağı yadrolıq otın bankiniñ jwmısı qauip-qaterden göri, mümkin­dikter beredi dep aytqan bolatın. Onıñ aytuınşa, XXI ğa­sırda tüyeqwstıñ sayasatın wstanğanday, «bastı qwmğa jasıruğa» bolmaydı. Sebebi el üşin bilimdi, ğılım men jaña qauipsiz tehnologiyalardı damıtu mañızdılığın elemeuge bolmaydı, yağni onı barlıq industrialı damığan memleketter jasap otır. «Qazaqstan halqı YAOB – öte eleuli halıqaralıq joba ekenin tüsinui tiisti. Ol Qazaqstandı birden älemdegi sayasatta, ekonomikada, wlttıq qauipsizdikte, bilimde, ğılım men keleşek tehnologiyalarda alğa şığaradı. Qazaqstan osınday bankke ie bola otırıp, ol şındap kelgende, osınıñ bazasında basqa da – aytalıq, halıqaralıq energetika ortalığın, tehnologiyalıq qwrılımdar aşıp, kommunikaciyalar tartıp, kölik, aqpa­rattıq ağımdar tudıruına boladı. Ol orındı keleşektegi keñesterdiñ, konferenciyalar men bilim ordasına aynal­dı­ruğa boladı», – dedi swhbat­şımız agenttikke.

YAdrolıq otın bankiniñ keleşegine qatıstı saualğa Zeynetolla Alpıswlı kelesidey swlba wsındı. Alğaşqı kezeñde swlba qarapayım: otındı jinap, saqtap, berip otıru kerek jäne Qazaqstan osı arqılı payda tabadı. Ekinşi kezeñde eldiñ tehnologiyalıq memkindikterine qaray – otındı opa nemese tabletka türinde şığara bastau. Soñğı kezeñde – otınnıñ özin öndiru. Soñğısı – edäuir qiın is, mısalı, «Vestinghauz» firması tek AQŞ-ta ğana yadrolıq otınnıñ 32 türin şığaradı. Bir sözben ayt­qanda, yadrolıq mamandar keleşek jarqın dep otır. ÜMZ-da onsız da saqtaulı twr­ğan, işinde uran geksaftoridi bar 100 cilindrge tağı bir jarım tonnalıq 60 cilindr qo­sılğannan ne boluşı edi?

 

Qarsılastar ne deydi?

Äytkenmen, onşa qua­nıştı emes pikir bar. 2012 jılı otın bankiniñ perspektivası turalı joğarı tehnologiyalar institutı – «Qaz­atomönerkäsip» en­şiles kompaniyasınıñ direktorı Serik Qojahmetov oyın­da­ğısın aytqan edi. Ol yadrolıq otın banki – sayasi jäne imidjdik joba ekenin, Qazaqstannıñ yadrolıq qauip­sizdiktiñ aşıq jüyesin qwruğa degen talpınısın körsetetinin ayttı. Qarjılıq jağınan jo­ba paydasız boladı. Ol bwl jobanı jeytin jäne üstelge qoyatın ädemi ıdıs-ayaqpen salıstırdı, ol ıdıs baysaldılıq elementin beredi.

Onıñ pikirinşe, bank son­day-aq tehnologiyalıq qwndılıq äpermeydi. Jobanıñ barlıq sipattalğan ädemiligimen birge sınqaterler de joq emes. Mısalı, eñ qarapayımı – qarjılıq täuekel. Taraptardıñ birde-biri – MAGATE de, ÜMZ-da – Qazaqstandağı bankti asıraudıñ qwnın naqtı ayta almaydı. Donorlıq $150 mln 10 jılğa eseptelgen, alayda onıñ basım ülesi uran geksaftoridi men basqa da materialdardı satıp aluğa ketedi, sondıqtan $15 mln-dı bir jıldıq şığın retinde sanau – asıra silteu. Mümkin, ÜMZ qızmetkerleriniki dwrıs jäne qosımşa şığındar ondağan mıñ dollarmen audarılatın bolar. Jäne de, mümkin, sayasi tabıs şığındardı öteytin şığar.

Ärine, yadrolıq otın banki boyınşa jeke wlttıq kompaniya qwramız, sol wlttıq kom­paniyağa ondağan million dollar byudjet qarajattarın bölemiz dep jürgen şeneunikterdiñ alaqandarı qalay qışıp jürgenin köz aldıña elestetu oñay.

Biraq ol – bankpen tikeley baylanıstı degenge qarağanda, äkimşilik mänge juıq täuekel. Sonımen qatar yadrolıq bankke qarsı jaq ekologiyalıq qauip-qaterlerge nwsqaydı. Jäne banktiñ Qazaqstannıñ onsız da eñ radio­aktivti oblısın qalayşa naşarlatatının aytıp jatu tağı qiın. Ötken materialdarda biz Şığıs Qazaqstan oblısındağı jerastı sulardıñ lastanğanın, auanıñ tazalıq aulınan alıs ekenin jazğan edik, sol sebepti de oblıstağı onkologiyalıq aurulardıñ deñgeyi tım joğarı. Onıñ üstine taulı öñirde küşti qirandığa soqtırar zilzala qaupi bar. Degenmen, bwl jağdayda adamdar birneşe ondağan uran geksaftoridinen göri, zilzala jağdayında metallurgterdiñ ondağan jıldar boyı qattap wstağan qazaqstandıq käsiporındardıñ jeke qaldıqtarınan anağwrlım jıldam zardap şe­gedi.

Biliktik ekologtardıñ, ekologiya salasındağı metallurgter men ÜEW-dağılardıñ bel­sendi dostığına degen birli-jarım şağımdarına qarağan­da, qorşağan ortanıñ tazalığı bärin birdey alañdata bermeydi. Belgili bir aumaqtıq qauipter bar. Olardı esepten şığarıp tastau qırağısızdıq boladı. Eger bwrın yadrolıq otın qoymasınıñ egjey-teg­jeyli shemaları tek bizde ğana bolğan bolsa, endi sol bükil qwjattar MAGATE-de de boladı, bwl onıñ jariya bolıp ketu qaterin kümänsiz arttıradı. Öz qwpiyasın jaqsı saqtay bile­tinder az, al özgenikin saqtau jaylı eşkim oylamaydı da. Sondıqtan eger endi ÜMZ-dağı uran geksaftoridiniñ cilindrlerine degen qoljetimdilik şwğıl türde halıqaralıq terrorlıq wyımdarğa qajet bola qalsa, olar derekközderdi MAGATE-den de ärkez izdey aladı.

Bälkim, keñ auqımdı tergeu bäriniñ esinde bolar: Qazaqstanda uran öndiretin bir şeteldik kompaniya uran koncentratın Iranğa salınğan sankciyanı «attap ötuge» kelisimge kelgen edi. Bizdi tap sodan keyin MAGATE tekseriske alğan bolatın.

 

Tünektegi şeşim

Zeynetolla Eñsepovtiki dwrıs jäne az bayıtılğan uran banki Qazaqstan atom öner­käsibiniñ tehnologiyalıq şıñına degen alğaşqı qadamına aynaladı degenge öte sengiñ-aq keledi. Bizde onday joba az bolmadı – milliardtağan dollar tabıs, serpindi tehnologiyalar, taza su, älemdegi üzdik bilim berudi dämeli etken jağday este. Ökinişke qaray, äzirge ol baylıq bola qoyğan joq. Byudjet äli de bolsa eñ aldımen paydalı qazbalar eksportımen tolığuda. Armanşıldardıñ optimizmi men sınşılardıñ skepsisine qaramastan, banktiñ de dörekileu damu nwsqası bar: qoyma retinde bastaydı, qoyma bolıp qaladı. Öte qımbat qoyma.

Bastısı qazir bwl – qoğamğa qajet aqparat. ŞQO-da yadrolıq otın bankiniñ ornalasuı Qazaqstanğa tap qanday közjeterlik, ölşenerlik, aytarlıqtay artıqşılıqtar beredi? Jwrtşılıqta aqparat tım az. Memlekettik blogerlerdiñ (onday da bar) öz jeke oyların jazıp, ğalamtor qoğamdastığın habardar etip otıratındığı öte qızıqtı jäne paydalı. Alayda köpşilikke eñ joğarı degen minbelerden naqtı derekter qajet, ahualdıñ keri damığan jağdayında kimdi ayıptau kerek ekenin bilu üşin, dwrısı – jauaptılardıñ tizimi boluı kerek. Eñ jaqsısı mınau boladı: eger biz qauipti materialdardıñ qoymasın öz esebimizden halıqaralıq wyımnıñ tuı astında ornalastırıp otırsaq, onda öñirdegi, odan Qazaqstandağı ekologiyalıq jağdaydı da tanımal halıqaralıq wyım ölşesin.

Tağı bir jağday: bizdiñ özimiz ükimet bastamalarınıñ kepilgeri atandıq. Energetika ministrligi atom jäne energetikalıq qadağalau men baqılau komitetiniñ törağa orınbasarı Timur Jantıqinniñ aytıp otırğanı mınau: «Biz jobağa odan äri qatısudan birjaqtı tärtipte bas tartuğa qwqılımız. Älbette, bwl banktiñ orın auıstıruı boyınşa, joyıluı boyınşa şığındardı Qazaqstan öz moynına aladı. Kim bas tartsa, sol töleydi. Eger MAGATE bas tartsa, MAGATE töleydi, al Qazaqstan bas tartsa, Qazaqstan töleydi».

Kelisimge qol qoyudıñ josparlı datası qızıq – 29 tamız – Semey yadrolıq poligonı aqırı jabılıp tınğan kün. Bizdegi alıp aymaqtı ömir süruge jaramsız etken poligon – europalıq elmen birdey kölemdi alıp jatır. Ondağan mıñ ömirdi jalmap, mayıp qılğan poligon. Bwl datanıñ birdeñeni bildiretinine ümittenemiz, sonıñ işinde bizdiñ üki­mettegi bastamaşıl adamdar üşin.

 

Rasul RISMAMBETOV

QazTAG

«D»

 

0 pikir