Senbi, 22 Aqpan 2020
Taldau 6630 0 pikir 3 Şilde, 2015 sağat 16:25

AQMOLA TOPONIMİ JÖNİNDE BİRER AUIZ SÖZ

Astana küni qarsañına

Aqmola-Qaraötkel atauları jaylı 

El ordası Arqa jerine köşkennen keyin, qalanıñ bwrınığı Aqmola atauı turalı biraz dau bolğanı äli esimizde. Oğan sebep-Aqmola atauındağı «aq»  degenge qosarlanıp twrğan «mola» sözi. Sonau 1961 jıl osı söz memleket basşısı N.Hruşevke de wnamay, qala atauı Celinograd bolıp özgerip edi. Endi Aqmola el astanası atanatın bolğasın, «mola» sözi tağı da kömekeyge  twrğan süyektey, joğarıdağılardıñ mazasın ala bastadı. Jergilikti qalamgerlerge «mola» sözine «reabilitaciya» jasañdar degen nwsqau berilse kerek, olar bwğan özderinşe neşe türli balama izdep älekke tüsti. Tipti Aqmola atauı «Aq mol, ä?» degen sözden şıqtı dep, kisi külerlik boljam jasağandar da bar. Aqırı osı sözdiñ äserinen Astananıñ tübindegi Malinovka auılı (ALJIR) «Aqmol» atanıp ketti. Al şındığında ol jerdiñ tarihi atauı-Qosqopa bolatın.

Jaraydı, endi osı aynalanıñ bärine jekkörinişti bolğan Aqmola toponimi jöninde birer auız söz. 1822 jılı Sibir general-gubernatorı M.Speranskiydıñ «uaqıtşa erejesi» şıqqan soñ, patşalıq Resey qazaq dalasın tolıqtay baqılauğa alu üşin, birneşe sırtqı okrugter aşqanın bilesizder. Däl osınday sebeppen 1830 jıldıñ 25 mamırı küni Aqmola sırtqı okrugin aşu turalı şeşim qabıldanıp, jaña okrugtiñ ortalığınıñ ornın belgileuge Petropavl bekinisinen podpolkovnik F.Şubin basqarğan otryad jolğa şığadı.

Şubinnıñ qızmeti jaylı jazbalarda bwl jöninde bılay deydi: «25 maya 1830 goda komandirovan v kirgiz-kasackuyu step' s otryadom iz 20 uryadnikov i 150 kazakov pod naçal'stvom podpolkovnika Şubina dlya otkrıtiya Akmolinskogo okruga».

Bwğan deyin Jeke Sibir äskeri korpusınıñ ştab bastığı, general-mayor S. Bronevskiy Joğarığa mınaday raport joldaptı: «V Karpıkovskoy volosti, upravlyaemoy volostnım sultanom Konurkul'djoy Hudaymendinım, jelayut otkrıt' okrug pri uroçişe Ak-Mola». Orıs äkimşiligine okrug aşu qazaq dalasın otarlau üşin qajet bolsa, Qoñırqwlja sekildi törelerge okrugtiñ aşıluı joğarı lauazım-ağa swltandıq däreje alu üşin kerek bolğan.

Aqmola bekinisiniñ aşıluına baylanıstı mınaday bir tarihi derek «Ömir şejiresi» attı kitapta bayandaladı. Atalmış kitap Ereymentau eliniñ belgili adamı, kezinde Qorjınköl bolısın basqarğan Eralı Saqqwlaqwlınıñ jazbalarınıñ negizinde qwrastırılğan. Naqtıraq aytsaq, Eralı özniñ äkesi, belgili Saqqwlaq biden estigen derekterin estelik retinde qağaz betine tüsirgen sekildi. Keyin Eralınıñ wlı, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı Twrsınbay Erğaliev jazbanı kirillicağa köşiripti. Endi osı kitapta äñgimelenetin, Aqmola bekinisiniñ qwrıluı turalı derekti nazarlarıñızğa wsına ketelik.

«Aqmola qorğanı salınuğa alğaş belgilengen orın Nwra özeniniñ boyındağı Aqmola deytin molanıñ janı bolatın. Ol qazirgi qala salınğan Qaraötkel degen jerden 25 şaqırım alıs twradı. Osı jerden qalanıñ ornın ölşep, jappa üyler twrğızıp jatqan Qoñırqwlja swltannıñ nökerleri biraz adam boladı. İşinde Qoñırqwljanıñ ülken balası Begäli töre bar»-deydi.

Bwl öñir ol uaqıtta Bayanauıldı jaylağan Süyindik-Qarjas Azınabay baydıñ balaları Seyten men Tayjannıñ jaylauı eken. Mwrağattıq qwjattarğa sensek, jazğıtwrım Bayanauladan köşken eldiñ aldı Esil özenine deyin bartın bolğan. Patşa äskeriniñ bekinis salam degen ornı Tayjannıñ Jalğızağaş degen jaylauımen japsarlas. Bwl töñirekte Qarjas atasına baylanıstı toponimder äli de saqtalğan. Mısalı, kezinde «Beloyarovka» sovhozınıñ bölimşesi bolğan Seyten aulı osınıñ ayğağı.

Al, endi Seyten men Tayjan kim deseñiz, olar kezinde Kenesarı köterilisin qoldap, patşa biligine qarsı şıqqan ağayındı adamdar. Köterilis basılğasın, Tayjan Aqmolada atılıp, Seyten ömirlik jazağa kesilip, Sibirdiñ Turinsk degen jerine aydaladı. Onı sol jaqta aydauda bolğan Ğwbaydolla swltan körgen eken. Seyten bir sebeptermen jazasın erte bitirip, bostandıq aladı, biraq elge qaytpaydı. Sol jaqqa äyelimen birge aydalıp barğan bir tatar ölip, sonıñ äyelin alıp, birjola qalıp qoyıptı.

Söytip, joğarıdağı äñgimege qayta oralsaq, qarşığa salıp sayat qwrıp jürgen Tayjan bekinis salğandardıñ üstinen tüsip, «bwl jerden ketiñder!» dep janjal şığaradı. Biraq küşi basım analar Tayjandı ığıstırıp, qolındağı qarşığasın öltirip tastaptı. Osıdan soñ Seyten men Tayjan köteriliske dep dayındap jürgen jüzge tarta jigitin ertip äkelip, Begäli töre men patşa soldattarın wrıp-soğıp, qwral-saymandarın tartıp alıp, salğan baspanaların bwzıp, özderin quıp jiberedi. Jwmıskerlerge sauınğa jäne kölikke dep äkelgen jüz qaralı jılqısı bar eken, ölgen qarşığamnıñ qwnı dep, onı da aydap äketedi. Söytip, Seyten men Tayjannan seskengen töreler ol jerden ketip, bekinistiñ irgesin Esildiñ boyındağı Qaraötkel degen jerden qalaydı. Bwl qazirgi Astana qalası twrğan jer. Nwra boyındağı Aqmola men Esildiñ jağasındağı Qaraötkeldiñ arası 25-30 şaqırım dep aytıp kettik.

Osı jerde nazar audaratın bir jayt, beknistiñ ornı Aqmoladan Qaraötkelge auısqanımen, Aqmola degen atau özgermey qalıp qoyadı. Nege deysiz ğoy? Onıñ sebebi, «Aqmola bekinisi» degen atau ol kezde  Ombıdağı general-gubernatordıñ keñsesinde qwjatqa tüsip, Sankt-Peterburgke ketip qalğan bolatın. Endi Seyten men Tayjannıñ tentektigi üşin, onı qaytadan özgertpesi belgili. Eger Ombıdağı bastıqtar: «Qazaqtar qarsı bolıp jatır, bekinistiñ ornın özgerttik, atauın da özgertemiz»-dep Peterburgke habar salsa, onda özderi jazalanadı. Söytip, bekinistiñ orın Qaraötkelge auısqanımen, Aqmola atuı qalıp qoyadı.

Bwl jerde atap aytatın bir närse, Saqqwlaq bi Qoñırqwlja men Kenesarı zamanın közden ötkergen adam. Sondıqtan ol kisiniñ sözderi jay ğana boljam emes, naqtı tarihi derek dep qabıldauımız kerek.

Bir qızığı, qalanıñ atauı Aqmola bolğanımen, ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarına deyin Qaraötkel atauı qosarlana atalıp kelgenin bilemiz. Endi osı «Qaraötkel» atauı jaylı da negizsiz bir derek bar ekenin ayta  ketelik. Bwl derek Bögenbay wrpağı bolıp sanalatın Qazıbek Nwralin degen kisiniñ jazbalarınan alınğan. YAğni, Bögenbay batırdıñ mäyitin Türkistanğa Äziret swltan kesenesine alıp bara jatqanda, Esil özeninen ötken jer Qaraötkel atalıptı-mıs deydi. Bwl da negizsiz derek. Onıñ däyeksizdigi mınada: Ereymentaudan oñtüstikke qaray jürem degen adam (ol kezde dalamen turalap jürgen ğoy) qazirgi Astana twrğan twsqa soqpay, onıñ şığıs jağımen, qazirgi Arşalı audanınıñ aumağın basıp, Qarağandı qalasınıñ sırtımen, Balqaştıñ soltüstik jağalauımen ketedi.

Osılay Bögenbay batırdıñ mäytin alıp bara jatqan top, jolşıbay tüstenip almaq üşin bir auılğa soğıptı deydi erteden jetken bir äñgimede. Sol auıldağı jası kelgen bir keyuana: «Qaraqtarım, mınu tüyege teñdep, äketip bara jatqandırıñ ne närse?»-dep swraptı. «Qanjığalı Bögenbay batırdıñ mäyti, Türkistanğa Äziret Swltannıñ basına apar jatırmız, sol jerge qoymaqpız»-deydi älgiler. Sonda qart ana: «Qap, bolmağan eken, balalar, bolmağan eken, öz jerine qoyğandarıñ dwrıs edi. Endi elderiñnen aruaq qaşadı, orıs bileydi!»-degen eken.

Keyin, bir ğasırday uaqıt ötkesin, älgi keyuananıñ aytqanı aynımay kelip, orıs iperiyasınıñ otarına aynaldıq. Onıñ salqını äserese, Ereymentau öñirine qattıraq tidi. Äli de arıla almay jatır ol aymaq.

Al, joğarıdağı Aqmola atauın qatıstı bir-eki auız sözdi büginde «Aqmola» men «Qaraötkel» toponimderi jaylı türli joramaldar aytıp jürgen kisilerdiñ qwlağında jürsin dep jazdıq.

 

Saylau Baybosın

Abai.kz

 

0 pikir