Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Anıq 5947 0 pikir 28 Şilde, 2015 sağat 10:17

«IT TERİSİN BASINA QAPTAĞANI» NESİ?

 Qazaqtıñ da barşa qazınası - Ata Tilinde. Öytkeni, Düniede adami tügel tirşilik Tilmen (TİL: Oy, Söz, İs jäne Jüze) ğana atqarıladı. Sanalı adamğa onı täptiştep tüsindirip jatudıñ qajeti joq. Tildiñ bülinui - Ruhtıñ bülinui, Ruh basqarımındağı Estiñ (onıñ bir qasieti - Jad) bülinui. 

El Tiliniñ bülinui, eñ aldımen, Atalı Sözderdiñ bülinuinen bastaladı. Bizdiñ elde sonday qasiret bar ma? Ärine, bar. Bir-aq mısal: "At basına kün tusa, auızdığımen su işer; Er basına kün tusa, etigimen su keşer". Barşa basılımdıq nwsqalarındağı häm qoldanıstağı swqıtı äli künge deyin tura osınday bolıp kele jatqan bwl mäteldiñ alğaşqı böliginiñ aytpağı tüsinikti. Al, "Basına kün tuğan (asa qiındıqqa tap bolğan) Erdiñ su keşer"-i qalay? Nemene, ol jındı ma? Su keşse-aq boldı, barlıq problema özinen özi şeşile sala ma? Basına kün tuğan Er etigimen su keşpeydi, - qan keşedi! Öytkeni, El basına kün tuğanda ğana Er basına kün tuğan bolıp tabıladı! Mine, eldiñ mäñgürttenuiniñ Til tirligindegi bir körinisi osınday. Mwnday mısaldardı mıñdap keltiruge boladı. Solardıñ deni - Atalı Sözder.
Mäñgürttenu demekşi, biz tipti, adamtanudağı köne "MÄÑGÜRT" terminin de birjolata wmıtıp ketken edik. Onı, Ş. Aytmatovtan köp bwrın, öz şığarması arqılı, özimizdiñ äulie suretkerimiz-Äbiş Kekilbaywlı Ağamız esimizge qayta tüsirip bergen edi. "Mäñgürt" söziniñ 1974 jılğı "Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde" bolmağandığı da sodan. Biz bügin "it terisin basına qaptau" (auıs mağınası: "ayıbın betine basıp, auır sözdermen masqaralau") frazeologizminiñ dwrıs-bwrıstığına ğana azdap toqtalamız. 

Sonımen, bwdan köp bwrın "Qas Saq Añqıması"-nıñ ekinşi kitabında ("Qazığwrt" baspası, Almatı - 2003) aytılğan pikirimizdiñ de keybir sözderin azdap eske tüsire ketemiz. Atalmış söz tirkesiniñ bülinbegen äuelgi tolıq nwsqası: "ASA JAZIQTINIÑ İY TERİSİN BASINA QAPTAU". YAğni, "asa jazıqtını jazalauğa" it terisiniñ de, keybireuler aytıp jürgen "aqqu terisiniñ" de mülde qatısı joq. Atalmış tirkes äueli "... iy terisin Basına qaptau" türinde "bassızdanadı". Sonan soñ, "iterisin Basına qaptau" türinde aytıla kele, "it terisin basına qaptau" türinde tübegeyli "tüzetiledi".
"ASA JAZIQTINIÑ İY TERİSİN BASINA QAPTAU" jazası qalay qoldanılğan? Äueli, asa jazıqtınıñ şaşın taqırlaydı da, ötkirdiñ jüzimen, kölemi taqır Bastıñ şaş ösetin aumağın twtas qamtitınday etip, KERİS belgisin ("krest"; ol KİRİS belgisi bolıp ta tabıladı) saladı, qalıñ qwyqanı eren ırsitıp! Sonan soñ, älgi jazıqtınıñ jon terisin (jon teri türindegi "iy teri": babındağı tiri teri) sıpırıp alıp, Basına qaptaydı. Özin wzaq uaqıt boyı, şıjığan Kün astında baylap wstaydı.

Nätijesi belgili: jazıqtınıñ Bas qwyqasınıñ ırsiğan jerlerine öziniñ jon terisi tez bitip ketedi de, qalğan böligi könge aynalu barısında, bassüyekti (onıñ işindegi midı qosa) qattı sığımdap jiberedi. Jon terisiniñ sıpırıluımen qosa, miı da qosa sığımdala wzaq azaptalğan adam öle-ölgenşe mäñgirip qaladı. "MÄÑGÜRT" söziniñ äuelgi nwsqasınıñ "MÄÑGİRT" sözi ekendigi de sodan. "Jon terisin sıpıru" (auıs mağınası; "ölimşi etip sabau, azaptau") frazeologizmi tarihınıñ mänisi de sonda. Al, älgindey "şarağa" (qwyqanıñ ırsiğan jerine teriniñ tez bitip ketuine) it terisi twrmaq, özge adam terisiniñ de mülde jaramaytındığın dana babalarımız keşeli-bügingi ozıq medicinadan mıñdağan jıldar bwrın anıq bilgen.
Bestanımnıñ negizi bolıp tabılatın Söztanımnıñ kezekti ğibratı osınday.

Tınıştıqbek Äbdikäkimwlı

Abai.kz

0 pikir