Seysenbi, 22 Qazan 2019
Alaşorda 4610 0 pikir 31 Şilde, 2015 sağat 12:36

«JAS AZAMAT» WSTANĞAN ÜŞ JOL

Ötken ğasır basındağı Alaş qozğalısınıñ jas buını «Jas azamat» wyımı men gazeti turalı bwl künde jarıq körgen zertteuler sanaulı ğana. Onıñ biri alaştanuşı ğalım Dihan Qamzabekwlınıñ «Alaşqa tınıs bolğan «Jas azamat»» («Ana tili» gazeti, №14, 1993 j.) attı maqalası. Tağı biri tarihşı Zarqın Tayşıbay men Säule Mälikovanıñ «Jas azamat – alaş wrandı jastardıñ gazeti» (Abay.kz portalı) degen maqalası. Bwdan basqa Alaş qozğalısı jäne osı qozğalıstıñ müşeleri turalı zertteulerde aqparattar beriledi. Alaştanudıñ damuı üşin bwl ärine azdıq etedi. Biz osı maqalanı jazu arqılı sol ketikke bir kirpiş bolsa da qalasaq dep oylaymız.

«Jas azamat» wyımınıñ qwrıluı turasında Dihan Qamzabekwlı: «1918 jıldıñ säuir-mamır aylarında Ombı qalasında qazaq jastarınıñ twñğış qwrıltayı ötedi. Osı qwrıltayğa qazaq jeriniñ tükpir-tükpirindegi wyımdardan ökilder kelip qatısıp, jalpı jwrttıñ şeşimi boyınşa barşa wyımdardıñ basın biriktirip, bwrınğı Ombıdağı «Birlik» wyımınıñ negizinde «Jas azamat» attı wyım qwradı» dep körsetedi. «Jas azamat» wyımınıñ qwrıluı men onıñ jarğısı turalı Mwtar Äuezov «Abay» jurnalınıñ 1918 jılğı 6- sanında «Birinşi jalpı jastar s'ezi», «Jastar wyımdarına aşıq hat» attı qatarınan eki maqala jariyalaydı. Birinşi maqalada s'ez habarı söz boladı. Bwnda s'ezdiñ ötken uaqıtın mamırdıñ 5-nen 13-ne deyin dep körsetip, s'ezge qazaq jeriniñ tükpir-tükpirinen 15-ke juıq jastar wyımınıñ ökil jibergenin aytıp ötedi. Bwdan s'ez köleminiñ şınımen de zor bolğanın bayqaymız. Osı maqalada s'ezdiñ ötu sebebi «qara bwlttay qaptap kele jatqan bol'şevik dauılına» qarsı twrıp, eldi, jerdi apattan aman alıp qalu ekenin, jäne mwnı wyımdastırğan «Birlik» wyımın eskertken. Ekinşi maqalada s'ezdiñ altı baptan twratın qaulısın ayta kelip (bwl qaulınıñ işinde «Jas azamat» wyımın qwru, jäne wyım atında gazet şığaru isi de maqwldanadı), jaña qwrılğan wyımnıñ qwramın atap ötedi. «S'ez bes kisilik kindik komitetin saylap ketti. Bwl komitet Ombı qalasında twrmaq. Komitetke saylanğan adamdar: predsedatel' Troickidegi «Ümit» wyımınıñ ökili Ğaziz Murzin, joldası G.Dosımbekova, eki müşesi Ğabdırahman Baydil'din,  Mwratbek Seyitov,  sekretar'  Smağwl Saduaqasov». Mwndağı törağa Ğaziz (Abdulğaziz) Murzin – jazuşı-ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ körsetuinşe Jetisu ölkesiniñ qazağı, joğarı bilimdi, ağartu salasınıñ qızmetkeri. Al Dihan Qamzabekwlınıñ eñbeginde törağa Mwhtar Mırzawlı dep körsetken. Bwla aradağı qayşılıqtı äli de saralau kerek. Osılayşa wyımnıñ üni bolıp «Jas azamat» degen gazet şığarılmaqşı boladı. Gazet redaktorlığına Qoşke Kemeñgerwlı bekitiledi. Gazettiñ alğaşqı sanı sol jılı 30 şildede jarıq köredi.

Gazettiñ jalpı 22 sanı jarıq körgen, biraq bizge jetkeni tek 18 sanı ğana. Osı 18 sanın qarap şığıp bir şama oyğa qaldıq. Mwnda gazettiñ şığu barısındağı qanşama qiınşılıqtar, kötergen asa kürdeli taqırıptar jäne wyımnıñ atqarğan isterinen berilgen mälimetter jastar wyımınıñ da, gazettiñ de öz kezeñindegi asa zor mañızın añğarttı. Gazet turalı äli de talay taqırıptardağı maqalalar jazılar, biz osında jarıq körgen maqalalardı üş negizge bölip saralağandı jön dep taptıq. Ol üş negizdi de gazettiñ alğaşqı sanında jarıq körgen bas maqaladan tanıdıq.

Gazettiñ betaşar sözi bolğan «Jas tilek» degen maqalada: «Keleşektiñ qarañğılığı, sayasi auanıñ kün sayın qwbıluı, qalıñ örttey, keseldi derttey apatı küşti künderdiñ tuuı, düniede bolu-bolmau sol äliniñ maydanğa qoyıluı, wlttıñ ömirlik qwqıqtarı ayaq astına taptalıp, zorlıqtıñ ükim sürui, «Jas Azamattıñ» üstine auır jük salıp otır, qoğamdasıp-qoltıqtasıp küş berip, auır jükti tiisti ornına jetkizu – jastardıñ bastı mindeti, ülken borışı», – dep bastalğan tileginen wlt kösemi Älihan Bökeyhan aytqan: «Är wrpaq özine arnalar jükti jeter jerine aparıp tastağanı dwrıs. Olay bolmağanda bolaşaqqa asa köp jük qaldıramız», – degen mağnadağı sözin ülgi twtqanın añğaru qiın emes. Odan äri qaray jastar özderiniñ bağıtın ayqınday körsetip ketedi: « «Jas azamattıñ» altın ideyalı, äulie maqswtı, negizgi jolı – wlt bostandığı, wlt teñdigi. Bwl teñdikke jetu üşin «Jas azamat» alaştıñ altın tuın jayqaldıra alatın, dwşpanğa küyiniş, dosqa quanış salatın, irgeli el qılatın birlikti qoldanadı. Älsizdi küşeytetin, auırdı jeñildetetin tabiğattıñ qojası bolğan şarua mindetin qoldanadı. Ar-imannıñ, taza adamşılıqtıñ tüpki tamırı ädildikti qoldanadı. Osı aytılğan joldarda qarsı küş – qalıñ jau twrsa da, taudan ülken twrmıstıq kedergiler twrsa da, «Jas azamattıñ» bet alğan saparınan qaytpaytınına imanımız berik.»

Osı şağın üzindiden biz «Jas azamattıñ» wlt teñdigi, bostandığı jolı üşin ereje etken üş wstanımın bayqaymız. Äuelde atağanı – «alaştıñ altın tuın jayqaldıra alatın»,  «irgeli el qılatın birlik». Bwl degenimiz Alaş ideyasın wlttıq ideya etip wstanu. Al Alaş ideyasınıñ negizgi wstını tüp-tamırı sonau türkiden tamır tartatın «mäñgilik el» ideyası bolatın. Ol boyınşa jer birinşi baylıq bolıp esepteledi. YAğni bwl künde de köp talqılanıp jürgen «wlttıq ideyalogiya» mäselesi. Ekinşisi – bwl jerde «älsizdi küşeytetin, auırdı jeñildetetin tabiğattıñ qojası bolğan şarua mindeti» delinip otırğanın önerkäsip, tehnika sekildi ğılım küşimen damığan qauqarlı tirşilik közderi jäne är türli wsaqtı, irili şaruaşılıq dep qarastıruımızğa boladı. «Şarua» sözi ol twsta is, jwmıs, käsip mağınasında qoldanılğan. YAğni eldiñ äleumettik jağdayın köteru mäselesi alğa qoyılıp otır. Bwl jolda käsiptiñ är türli salasın birdey damıtu, barlıq türli şaruaşılıqtı, öndiristi jandandıru sekildi mäselelerdiñ bäri bar. Zemstvolıq basqarudıñ da bir maqsatı osı şaranı alğa süyreu üşin qajet bolğan. Üşinşisi – «ar-imannıñ, taza adamşılıqtıñ tüpki tamırı ädildikti» qoldanadı degeni memlekettik basqaru jüyesindegi ädilet, teñdik. Bügingi sözben aytar bolsaq, 1) jalpı halıqtı birlikte wstau, yağni wlttıq ideyalogiya mäselesi; 2) eldiñ äleumettik jağdayın köteru, är türli şaruaşılıqqa, önerkäsipke, ğılım-tehnikağa qoldau körsetu; 3) Eldi ädil bileu, yağni azamattıq qoğam qwru.

Bwdan biz sol twstağı jalpı qazaqtı qattı tolğandırğan «Qaytsek el bolamız?» degen ümitti häm üreyli swraqqa jastardıñ bergen jauabın añdağanday bolamız. Qalay dese de Alaş bastağan dañğıldan adaspağanı, ağalarınıñ aytqanına demeu, qostau bolıp, äuelgi özderi aytqan birlik jolınan taymağanı anıq. «Egerde orıstan ülgi aludı, bizdiñ qazaq oqığandarı toqtatpasa, ötken jılğı orıs kigen taz kepeşti bizdiñ qazaq ta kiedi. Tübinde qazaqtan kapitalister şıqqanda, fabrika-zavod köbeygende, twrmıstıñ özin de tap-tapqa böler, oğan deyin socializm küyin küylemey, twra twrayıq. Bwqaraşıl orıs ziyalılarınıñ jeke-dara wstağan baqıt mahabbatına kötermeşi bolmay, taza Japoniyanıñ jolımen jürip, birlik-berekeden ayırılmay, wltşıldıqtı saqtau kerek», - deydi «El balası» degen bürkenşik at qoldanğan avtor «Bülingennen büldirgi alma!» degen maqalada. Bwl ärine jazuşı, ğalım Twrsın Jwrtbay jüyelegen alaştıñ bes wstanımınıñ eñ soñğı, äri eñ mañızdı besinşi wstanımı «ğılımğa, wlttıq salt-dästürge negizdelgen zañğa süyene otırıp, Japoniyanıñ ülgisindegi wlttıq-demokratiyalıq memleket qwrumen» säykes kep twrğan joq pa?

Alaş közdegen mäñgilik eldiñ eñ negizigi baylığı jer bolatın. Al jastar da osı taqırıptan Alaş bağıtınan adaspağan. Gazettiñ üşinşi sanında «Qazaq jeri» degen avtorsız maqala basılğan. Maqalada bwrın-soñdı qazaq jerine patşa ükimeti jağınan jürgizilgen qonıstandıru sayasatı aytılıp, bilikti bireuge jaqpay qalsañ, jeriñdi tartıp alatın deydi. Ol kezeñdi birinşi kezeñ retinde aladı da, «Ekinşi, bol'şevik däuiri: bwl däuirde qazaq jeri is jüzinde tilgilenip, talauğa tüsken joq, biraq, bol'şevikterdiñ qazaq jeri turalı jasağan plandarı boldı. Qazaq jerin kollektivtendiru kerek. Sonda bizge joldas boladı, aralarına Rossiyadan kelgen qaşaqtardı kirgizip, şama kelgenşe qazaqtı birıñğay şölge quu kerek. Bir qazaqta jiırma mıñ jılqı bar, sonı qaşaqtarğa bölip, jerin alıp beru kerek, degen. Är jerlerde ortaqşıldar şığıp, qazaqtan jer ieligin alğandar boldı. Qwday saqtadı, endi biraz twrsa, bol'şevikter qazaq jerine kileñ kesirlerin tigizetin edi», - dep şın mäninde de keyinnen bol'şevikter jüzege asırğan ayar piğılın boljaydı. Üşinşi kezeñ retinde Alaş avtonomiyası kezeñin ataydı. «Üşinşi däuirdiñ özgerisine qazaq jeri jaña kirdi. Qayırlı Alaş avtonomiyası bolsa, jer mäselesi oñay şeşilmek, onda qazaq eşkimge wpay jibermeydi. Şapqınşılıqpen, yaki basqa bir sebeptermen Alaş avtonomiyası bolmay qalsa, qazaq jerine enşilesterdiñ köbeyetindigine şek joq», - degeni de ayday kelgen aqiqat boldı. Kadetter men socialisterdiñ «betin jırtıp, Alaş avtonomiyasına qarsı bolğanı – alaştı qimağanı emes, jalpığa joq alaş jerin qimağanı», - dep Reseydegi qay sayasi partiya bolsa da qazaq jerin qılğudı arman etetinin aşıq aytadı. Jäne «Jas azamattıñ» da közqarası osı jerde beriledi. Ol «Adam balasınıñ tirşiligi jerge baylaulı, jersiz - el bolu joq. Jersiz el - köleñkemen bir esep», - degen baylam. Osıdan keyingi «İşki habarlarda» «Jädiger-Janıs» degen avtor «Ölgen tirilmekşi» degen şağın şolu sipattı maqalada: «Qazaq jeriniñ bir kezde äzäzili bolğan Pereslen mekemesi qaytadan tiriledi degen qaueset bar. Ondağı tiriludiñ maqsatı – Oraldıñ ar jağında jersiz qara qwrttay qaynap, milliondap äli kelip jatqan mwjıqtardı Sibir jerine ornıqtıru», - degen mälimet bere keledi de, qonıstandırudan qazaq jerinen ayırıla beretinin aytıp, Alaş azamattarı bwğan qarsı boluı kerek deydi. «Är jerde jergilikti mwjıqtarmen qosılıp, pereselen mekemesin tiriltpeske tırısu kerek», - dep eskertpe tastaydı. Şındığında halıq üşin de, wlttıq memlekettik üşin de jer asa mañızdı ekeni anıq. Jer mäselesi turalı gazettiñ är sanında osınday materialdar köptep kezdesedi. Gazettiñ 19 qaraşadağı 11- sanında basılğan «El balası» degen avtordıñ «Qazaq jerine qolqa saluşılar» attı maqalasında ükimettiñ qazaq jerine qauipti tört türli zañdı qarap jatqanın aytadı. Onıñ birinşisi qazaq jerinde twz zavodın aşu, bwl arqılı malşılardı jerinen ayırıp, sol jerge twz zavodın saladı dep körsetedi. Ekinşisi, suı tapşı jerlerge arıq jürgizu, özen, köl arnaların bwrmalau, şalşıqtı, sulı jerlerdi qwrğatpaqşı deydi. Al bwl jerlerdi eginge paydalanadı da pereselenderdi, ne mwjıqtardı qonıstandıradı, söytip qazaqtı qwnarsız jerge quadı. Üşinşisi, Sibir öñirindegi qolaylı jerdiñ azdığın, jer swrauşılardıñ köptigin eskerip, mal şaruaşılığındağı jerlerdi bosatıp, olardı taulı, tastı jerlerge köşirip, onıñ ornına egin eguge jer swrağandarğa bermekşi. Al törtinşisi, Reseyge şet memleket kapitalınıñ tartılıp, fabrika, zavod saluğa rwhsat etilui. Bwl törtinşi şartpen qosa aldıñğı üşeui orındalğanda qazaq balasınıñ şınımen de ögey jağdayğa tüsetinin aytıp, «Mineki alaş! Avtonomiyañ bolmağan kezde şetiñe beretin qolqañ. Jer – mäñgi baylıq: aldıñdağı malıñnan, qoynıñdağı aqşadan qımbat. Öner-bilim kenjeligi bolsa da, avtonomiyağa alaswrıp jatqandıq – jer üşin» dep tämandaydı. Bwl söz bizge bir jağınan täuelsizdik, eldik mäselesiniñ mänin aşsa, endi bir jağınan jer mäselesiniñ qanşalıqtı uşıqqan is ekenin tüsindirip twr. Äri bügingi wrpaq üşin de wmıtpas ösiet dep wğınu kerek.

«Jas azamattıqtar» üşin de Alaş ziyalılarınday jer memleket menşigi, onı zemstvo arqılı basqaru kerek degen twjırım ortaq. Zemstvo mäselesi turalı da gazetten köptep keziktiruge boladı. Alayda biz osı üşinşi sandağı «Aqmolanıñ oblosnoy zemskiy sobraniyası...» dep bastalatın avtorsız şolu habarğa nazar salamız. Bwl habarda Aqmola oblısınıñ «zemskiy uprovasına» müşe saylau turalı aytıladı. Saylau barısında orıstardıñ är partiyasınıñ berekesiz bolğanın, saylanuğa tiisti tört adamnıñ tek ekeuin ğana saylay alğanın, al qazaqtardıñ bir twtas Alaş partiyasın qoldap şıqqanın, saylanuğa tiisti üş adamnıñ da Alaş partiyasınan saylanğanın aytıp, müşelerdiñ atı-jöni men bwrınğı qızmetterin atap ötedi. «Bwl qazaqtıñ eki jüz jıldan beri körgen birinşi teñdigi. Bwrın qazaqtan türli alım-salıqtar alınuşı edi. Biraq, qazaq paydasına jwmsalmauşı edi. Endi sonıñ üşin aldımen, zemstvo salıqtarın berip otıru kerek» dep zemstvonıñ paydasın körsetip, «Oqu-oqıtu şaruası, jer-su, azıq-tülik - barlığı zemstvonıñ qolında. Osınday küşi zor, paydası mol zemstvodan qaşu şaytannıñ «bissmilladan qaşqanınday» boladı» deydi. Zemstvo – jergilikti jer men halıqtıñ qwndılıqtarı, twrmıs-saltı negizinde är türli şaruaşılıqpen aynalısuın qamtamasız etedi, halıqtıñ özi tañdağan ädil basşısın saylap aluına mümkindik beredi, jer mäselesin, wlttıq erekşelik, til, din mäselesin orındı şeşuge mümkindik beredi. Alaş ziyalılarınıñ bwl qwrılımdı jaqtauınıñ da ülken sebebi osı. Bwl «Jas azamat» közdegen üş wstanımnıñ da üddesinen şığatın şara.

Joğarıda aytqanımızday, «Jas azamattıñ» ekinşi wstanğan jolı – eldiñ äleumettik jağdayın köteru, önerkäsipke, är türli şaruaşılıqqa, ğılım-tehnikağa qoldau körsetu dedik. Bwl turalı biz joğarıda keltirip ötken är bir materialdan da añğarıladı. Täuelsiz ekonomika qwru üşin şetel kapitalına süyenbey, öz küşimen, mümkindiginşe qoldan keletin isterden bastap şaruaşılıqqa kirisu Alaş wstağan bağıttıñ biri. Zemstvo arqılı jergilikti şaruaşılıqtı damıtu da bwnıñ bir buını. Äsirese «Jas azamattıñ» şaruaşılıq turalı tolıq pikirin bilu üşin gazettiñ altınşı sanında şıqqan Smağwl Säduaqasovtıñ «Ömir üşin küresu» degen maqalasın mısalğa keltiruge boladı. Maqalada avtor kez kelgen adam balasına jan-dünie qamı üşin tamaq, kiim, üy kerek, biraq olardı tabudıñ joldarı är türli, ädisi är türli dey kelip: «Ne iske bolsa da ädis kerek. Jäne zaman ötken sayın ädis özgerip twrmaqşı. Mısalı: twrmıs jöninde eñ ädisşil Germaniyadağı nemisti häm ädissiz bizdiñ qazaqtı alayıq. Ekeui de ömir üşin küresedi, biraq nemis ädispen küresedi häm zamanğa qaray ädisin özgertip otıradı. Sondıqtan, ekeuiniñ twrmısında jer men köktiñ arasınday ayırma bar.» dep, odan äri nemis pen qazaqtıñ twrmıs küyindegi ayırmaşılıqtardı terip şığadı. Terip qana qoymaydı, qazaq oqığandarın osı «şarua isine» şaqıradı. «Jiırmasınşı ğasır şaruanıñ qolı ekenin wmıtpau kerek» deydi. Qazaq öziniñ kietin kiimin, işetin asın özi öndirui keregin, özgege täueldi bolmaudı mwrat qıladı. Jäne osı maqalanıñ soñına qaray birneşe türli şarua jayın söz etip, jol körsetedi. Jalpı gazet 1919 jıldıñ soñında jabılğanğa deyin osı tektes maqalalar şığıp twrğan. Osı ündeuleri arqılı alaş jastarı qazaqtıñ talay isine wyıtqı boluğa tırısqan. Olardıñ özderine ülken maqsat jüktegenin añğartatın, şaruaşılıq isine den qoyğan tağı bir maqalası gazettiñ osı jılğı 5 jeltoqsandağı on törtinşi sanında «Oqu» degen atpen jariyalanğan. Maqalanıñ jwrttı jigerlendiruge, iske şaqırğanı avtordıñ jasırın atın «Optimist» dep aluınan-aq bayqalıp twr. Maqalada avtor eldiñ şaruaşılığınıñ ösuine, mädeniettiñ tez taraluına, halıqtıñ alğa basuına «qolaylı tabiğat, twqım oñdılığı, din türi, eldiñ jii otırğandığı, wlttıñ ruhtılığı, körşi halıqtardıñ qwnarlılığı häm auıl şaruasınıñ fabrika, zavod, saudanıñ köterilui sebepker boladı. Bizdiñ alaşta bwl zattardıñ biri de joq. Sondıqtan alaş tez alğa basıp jetilip, qwnarlı halıqtardıñ qatarına kire almaydı deuşiler bar» deydi de, «Men «alaş tez alğa basadı» deuşilerge qosılatındığımnan öz dälelimdi körsetemin» dep joğarıda atalğandardı bir-birlep teriske şığaradı. Din mäselesi erte kezde äser etti, qazir senimnen aqıl küştirek bolğandıqtan, bwnıñ äseri joq dese, «Twqım oñdılığı» degenge Japoniyanı mısalğa keltirip toytarıs beredi. Osılayşa barlıq şarttarğa qarsı dälelin körsetip keledi de, «Bizdiñ qalaytınımız şaruanıñ köterilui. Auıl şaruasınıñ, fabrika, zavod, saudanıñ köterilui wlttıñ ruhtı boluınan. Al ruhtı bolu üşin jasaulı pikir (sozdatel'naya ideya) kerek. Mwnday pikir jeke adamdardan bastap bwqara halıqtıñ miına ornığıp, köpşilikti özine audarsa wlttı ruhtı qıladı» deydi. Mine baspasöz betinde qozğalğan wlttıq ideya mäselesiniñ anıq körinisi. Osıdan arı qaray avtor bizdiñ qazaqtı özine tartıp twrğan oqu isi deydi. Qazaqtan oquğa qwmartqandar köp şığıp jatır, osı oqu arqasında alaş jwrtı tez jetiledi degen oydamın dep bir tüyedi de, «memleket biligi taz qalpına tüspey, bwqara biligi ornıqsa, «Alaşorda» men zemstvodağı basşı azamattarımız oqudıñ tez taraluına armay-talmay qızmet istese, jılında är oblıstan bir jigitti şet memleketterden oqıtıp twrsa (biılğı jastar s'eziniñ qaulısında da bar edi stependiya aşıp şetten oqıtu) bir 20-30 jılda qaharlı halıqtıñ sanına kirer edik» deydi. Kördiñiz be, biz bügin ğana qol jetkize alğan «Bolaşaq» bağdarlamasınıñ sol kezdegi körinisi. «Qalay şaruaşılığı zor elge qosılamız?» degen swraqqa berilgen jauap bwl. YAğni biz atağan «Jas azamattıñ» üş wstanımı da birinsiz biri bolmaytını körinip twr. Şaruaşılıqtı örkendetu üşin bir twtas wlttıq ideya kerek bolsa, ol ideyanı orıqtıru üşin ädil bilik kerek ekeni şığadı. Al gazette ädilet isi üşin jasalğan qadamdar turalı maqalalar men bilik, memleket qalpı turalı materialdar da köp kezigedi.

Biz üşinşi wstanımı retinde – ädiletti, azamattıq qoğam qwru mäselesin atadıq. Äueli gazettiñ üşinşi sanındağı «Spass zavodı» dep bastalatın qısqa habar türindegi jazbada, atalğan zavod jwmısşılarınıñ alğaş bol'şevikter ornay qalğan kezde, zavod basşılığın basıp alıp, endi bol'şevik qaşqanda bwrınğı zavod ieleri qaytadan öz orındarına kelgenin mälim etedi. Odan äri «jwmısşılardıñ köbinde elge jeterlik aqşası da joq. Qosaq arasında ketip, kinäsiz momındar da jwmıstan şığarılıp jatır» dep ökiniş aytadı. Osınday bir aumalı-tökpeli zamanda, şauıp alu, tonap ketu, aldap alu saltqa aynalğan, aştıq pen soğısqa qatar wşırağan şaqta da, ädilet turalı bir auız sözdiñ aytıluınıñ özi jäne şınayı aytıluı – jas qauımnıñ älginde aytqan ädiletşil qoğamğa jasağan az da bolsa talpınısı demey twra alamız ba? Gazettiñ 25 qazandağı segizinşi sanında «İşki habarlar» degen şağın maqalada osı tektes mäseleler qozğalıp, istiñ ädilet tabuın nwsqaydı. Jäne jetinşi, segizinşi sandarda bölip basılğan Mwhtar Äuezovtıñ «Eskeru kerek» attı maqalasında: «Keşegi eşkimge bağınbay, eldi han bilep, kösem bi bilegen zaman – kiiz tuırlıqtı qazaqtıñ tarihında ärkimge belgili bir däuir. Ol zaman ötti. Odan bergi bizdiñ hal bwlqınbay jatqa bağınudıñ jolında boldı. Keñ qazaq dalasın älde neşe ukaz sayqaldap şıqtı. Köp özgeris jañalıqtar boldı. Äuelgi qazaqtıñ halıqtıq qalpı neşe tolıp, neşe kişireyip şım-şıtırıq türlerge tüsti. Är türli ukazdardan şıqqan özgeris halıq baqıtın mısqaldap, jıljıtıp, qwldıq qwşağına tastağalı äkeldi. Neşe ret qazaq halqı zındannıñ erneuine kelip qayttı.» dep bastap, äri qaray qazaq işindegi barşa keleñsizdiktiñ sebebin aşuğa tırısadı. Maqalada bülingen eldi tüzeytin ädil zañ men teñdikti söz etedi. «Abaydıñ: «Men zakon quatı qolımda twrğan kisi bolsam, adam balasınıñ minezin tüzep bolmaydı degen kisiniñ tilin keser edim», degen söziniñ qazaq turasında iske alınatın kezi keldi» dep, endi osı el işinde ädetke, minezge aynalğan tonau men aldau, qorqıtu, bügingişe aytqanda azamattardıñ qwqığın taptau mäselesin kün tärtibine qoyıp retteu kerek deydi. Bwnıñ bäri biz aytqan ädiletti qoğamğa degen talpınıs emes pe? Jäne gazettiñ är sanında derlik zemstvo isi turalı habarlar beriledi. Zemstvoğa saylau tärtibi, jön biletin, wltqa janı aşitın, ädiletşil azamattardıñ saylanuı sekildi mäselelerdi ügittep, memlekettik jaña qwrılısqa bar ıntaların saladı. Bwnday habarlar köbinde «Zemstvo», «Zemstvo isi» dep, «Qalalıq duma saylauı», «Memleket keñesi», keyde sol oblıstarğa baylanıstı «Aqmola oblosnoy zemskiy sobraniesi» degen sekildi taqırıptarmen berilip otıradı. Mwnıñ barlığında da derlik zemstvonıñ paydalı jaqtarı, ädil bilikti negiz etui, saylanuşılardıñ atı-jöni sekildi mağlwmattar kezdesedi. Bol'şevikterge jürgizilgen sot isi, el işindegi dau-şarlardıñ sotta qaraluı sekildi oqiğalar da gazette qısqa habar, şolu retinde berilip twrğan. Birneşe jerde ädiletsiz qaralğan sot isi aytılsa, 14- sanındağı «Spas zavodınan» degen habarda, eki küdikti wrını wstağan miliciya aytqanımmen jürmediñ dep ekeuin jazıqsızdan jazıqsız, sotsız atıp öltirgeni aytılıp, bügingi miliciya patşa ükimeti kezinen de qatal bolıp baradı, mwnday miliciyanı wrınıñ joldası deu kerek dep ölgen ekeuge janaşırlıq bildiredi. Gazettiñ altınşı sanında äyel teñdigi mäselesi turalı bir material bar. Onda Kereku qalasında ötken oyaznoy sottıñ süygenimen qaşıp ketken äyeldi qaytadan bwrınğı küyeuine tañğanı turalı aytıp, ädildik, teñdik izdegen qazaq qızı mwnı körip köñili qalmay ma? Özimiz aytatın äyel teñdigi qayda qaldı dep nalidı. Osı tektes maqalalar gazettiñ jalpı barlıq sanında kezigedi. Jäne bwl maqalalardıñ bäri jas azamattıqtardıñ ädilet isine degen ıntası men talpınısın bildirip twrdı.

Bwdan tısqarı tarihi derektik qwnı men oqu-ağartu, baspasöz mäseleleri, türik birligi sekildi asa mañızdı taqırıptardı da mümkindiginşe qauzağan. Bizdiñ joğarıdağı «üş jol» negizinde bölektep taldaudağı maqsatımız – az da bolsa, alaş ideyasın jüyeley tüsuge, jalpılama qaray bermey, tereñdey, jekeley üñiluge jol aşsaq degen oy. Az mölşerde bolsa da oy qosıp, septigimizdi tigize alsaq zor jeñis.

Söz soñında mına bir maqalağa toqtala ketkendi jön kördik. «Jas azamattıñ» 5 qañtarda şıqqan 18-sanındağı «Bizdiñ wltşıldar» attı bas maqalada: «Köñilsiz bolu – şın wltşıldarğa layıq emes, öytkeni, wlt jwmısına belsene kirispey jatıp, qajıp qalu. Anıq tolıq eki jılğa jetpey, wltşıldardıñ eñsesi tüsip, salı suğa ketip, qajıp qalsa, bwqaranıñ japqan köñilin kim aşadı? Wlttı teñdikke kim jetkizedi? Mwnı oylasaq, eriksiz tabandı äsker, wltjan bolamız. Wltjan bolğan kisi ayğa-jılğa dep kesip kirmeydi. Ölşeuli küni oylağan maqsatına jete almasa, jwrtqa sözin tıñdata almasa da, «qajıdım» dep tartınbas kerek, är tarapınan kedergi qoyılğan sayın, qayratı artıp, quatı küşeyip, tasqın suday ekpindey bermek. Şeginu, jasqanu, qaju – wltşıldıqtıñ jauı. Sonda da, dwrıs oyınan qaytpaytın, tüzu, taza, mıqtı pikirli bolmaq kerek. Imam ağzam aytadı: «bir pikirdi dwrıs dep sengennen keyin, bireu kelip, pikiriñ dwrıs emes dep, dwrıs emestigine dälel qılıp, tayaqtı köz aldıñda jılanğa aynaldırsa da, bir sengen pikiriñnen qaytpa!» dep... Wltşıldıqtıñ jolı osı» dep qatarlas jas buınğa jiger beredi. Osıdan jüz jıl bwrın ötken bwl tarihqa da köz jibersek, mäñgilik eldiktiñ asıl mwratın tu etken jastar sol sertinen qaytpaptı, bet alğan joldarınan aynımaptı. Kerek deseñiz osınıñ bärin özderiniñ qırşın ömirimen däleldep ketipti. Osı küngi bir ayqayğa dür köterilip, auız jinalğanşa suıp qalatın, jasqanşaq, jigersiz wltşıldığımızğa qarap wyalasıñ da. Tınış, alğan betinen qaytpay, wstanğan mwratına jetkenşe kürese beretin asıl minez qaşan daridı eken dep qinalasıñ.

 

Esbol NWRAHMET

Abai.kz

 

0 pikir