Seysenbi, 19 Qaraşa 2019
Bilik 4892 0 pikir 26 Tamız, 2015 sağat 07:41

Jaqsılıqov:Mwnay qımbattauı ARMAN BOLATIN SIYAQTI

Mwnay salasındağı käsipker dese köz aldımızğa şekesi şılqığan altın sandıqtıñ iesi eleseteytini bar. Qara altınnıñ qayırın körip, şaruasın döñgelentip, şırt-şırt tükirip jatqanday köremiz. Biraq qara altınnıñ da qadiri ketti. Qwnı qwldıradı. Onı emgen adamzat ta abdıradı. Jer qoynauın paydalanuşılardıñ kerek-jarağın saylap qajetin ötep otırğan mıñdağan otandıq käsiporındardıñ da şaruası şatqayaqtap qaldı. Büginde olardıñ basına üyirilgen qara bwlt qoyulanıp keledi. Bir jağınan qara altınnıñ qwnı qıssa, endi bir jağınan düniejüzilik sauda wyımımen birge keletin şeteldik kompaniyalardıñ mısı bastı. Qiını sol, mwnay salasındağı qızmet körsetuşi kompaniyalar beynetiniñ zeynetin köre ala almay otır. Büginde osı servistik kompaniyalardıñ mwñ-mwqtajın biik minberlerge jetkizip jürgen Qazaqstan mwnay -gaz jäne tau -ken salası servistik kompaniyalarınıñ odağı bar. Bügin osı odaq töralqasınıñ törağası Raşid Jaqsılıqovpen swhbattasudıñ säti tüsti.

 Törağa bizdi öziniñ kabinetinde qarsı aldı. Kabinet degende kişigirim ğana qarapayım bölme. Jalt-jwlt etken dünieniñ bwl jerde izi de joq. Jwmısqa qajetti zattar ğana. Esesine asıp-tasqan molşılıqtı Törağanıñ özinen, keñ peyilinen bayqadıq. Jarasımdı äzili men ağalıq aqılın añqıldap aytıp qarsı alğan ol,  köp sozbay özin aşındırğan mäseleni de aqtarıla jayıp saldı. Osı kezde keyipkerimniñ boyınan wltına wnamsız äreketter üşin arqıray atılğan namıstı, äri eliniñ erteñi üşin alañdap qana qoymay qolınan kelgeninen ayanbaytın minezdi er azamatın kördik. Äri qaray äñgime barısında da bwl tüygenimniñ dwrıstığına köz jetkizumen boldım...

 -Raşid Hasenwlı, büginde barlıq sätsizdikterdi mwnay bağasınıñ arzandauımen baylanıstıru dağdığa aynalğanday. Qit etse, käsibi jürmey jatsa, aqşası tüspey jatsa, aylıq qısqarıp jatsa, qara altınnan köretinder köbeydi. Mwnay qwnınıñ qwldırauı osı salada qızmet körsetip jürgen kompaniyalarğa soqqı bolğanın bilemiz. Biraq osı soqqınıñ ekpini qanday? Swlatıp bir aq jıqtı ma, älde kompaniyalar äli de tınıstap jatırma?

 -Soqqı kompaniyanı tübegeyli qwlatıp tastamasa da, ayaqtan şalıp biraz eseñgiretken jayı bar. Mwnı biz ökinişke oray anıq körip, köz jetkizip otırmız. Bwl jaytqa bey-jay qarauğa bolmaydı. Qazirdiñ özinde Aqtöbe, Qızılorda öñirlerindegi mwnay salasına qızmet körsetuşi servistik kompaniyalar «şıqpa janım şıqpa» dep otır. Sebebi olar jasağan jwmıstarınıñ aqısın bir tipti eki jıldap ala almauda. Sebebi iri mwnay kompaniyaları qara altın qwnınıñ qwbıluınan şığındarın rettey almay qaldı. Biılğı bereşek kölemi ötken jılmen salıstırğanda edäuir artqan. Der kezinde tölenbegen qarajat mıñdağan jwmısşılardıñ näpaqası, otandıq kompaniyanıñ erteñi ekeni dausız. Servistik käsiporın mwnay kompaniyasına qızmet körsetu kezinde özi de özgelerden tauar aldı, qızmetin paydalandı, säykesinşe olarğa da bereşegi bar. Jağday osı küyinde qalar bolsa, bwl äleumettik mäselelerdiñ uşığuına alıp keleri sözsiz. Qazir servistik kompaniyalardıñ oblıstıq äkimdiktermen jasağan memorandumına säykes, köbi jwmısşılardı qısqartpauğa tırısuda. Biraq özderi de qısqa jipti kürmeuge keltire almay jatır. Qazirgi tañda mümkindikteri sarqılıp, tığırıqqa tirelgenderi köp. Sondıqtan olar bizden mwnay kompaniyalarınıñ bereşegin der kezinde öteuine ıqpal etuimizdi swrap jatır.

 -Endi Sizder odaq retinde bwl şağımdı tiisti qwlaqqa jetkizgen bolarsızdar.

 - Ärine, jer qoynauın paydalanuşılar servistik kompaniyalardıñ bazınasın biledi. Biraq mwnay kompaniyaları qara altın bağasınıñ tüskendigin alğa tartuğa üyrenip alıptı. Biraq bwl sıltau jasalğan jwmıstıñ aqısın tölemeuge eş negiz bola alması anıq. Biz äli de bolsa bwl bağıtta jüyeli jwmıstı jalğastıramız. Bwl qiındıqtı tiisti deñgeyge köterip te kelemiz. Mwnay qwnınıñ qımbattauı äzir bizge arman bolatın siyaqtı. Qazir älemde bolıp jatqan qwbılıstar osını meñzeydi. Sondıqtan beldi bekemirek buınıp, qara altınnıñ bügingi qwnın qanağat twtıp, ikemdelgen jön bolar.

 - Mwnay bağası tüsinikti boldı, al osı jıldıñ soñında älemdik narıqqa qaqpamızdı ayqara aşatın kez keledi. Düniejüzilik sauda wyımına müşe bolğan qazaq eline, şeteldik tauar men qızmet türiniñ kedergisiz keletini belgili. Bwğan onsız da kişkene soqqıdan teñselip qalğan otandıq servistik kompaniyalar qarsı twruğa qauqarlı ma? Älde DSW men olardıñ da küni bite me?

 -DSW mol mümkindik alañı. Alayda bizdiñ otandıq mwnay salasındağı servistik kompaniyalar üşin mümkindikten göri qauip-qateri köbirek bolıp twr. Sebebi olardıñ bäsekege qabilettiligi tehnikalıq, tehnologilıq, qarjılıq jağınan da bekimegen. DSW-ğa kirmey twrıp Qazaqstannıñ Servistik kompaniyalar odağı birneşe ret otandıq käsiporındardı damıtıp, şeteldik kompaniyalarmen bäsekege tüse alatın «wlttıq çempiondardı» ösiru qajettiligi turalı mäsele köterdi. Biraq otandıq kompaniyalarda damu mümkindigi bolmağandıqtan, olar säykes tehnikalıq jäne tehnologiyalıq modernizaciya jasay almadı. Mamandardı da oqıtıp, biliktiligin arttıra almadı.  Odan bölek tenderde qarjılıq kepildik talap etetin iri jer qoynauın paydalanuşılardıñ  kelisim şartın aluğa qajet bolatın «qarjılıq jastıq» ta jinay almağan. Sondıqtan bwl jerde zamanaui türde jwmıs istey alatın bäsekege qabiletti otandıq servistik kompaniya payda boladı dep kütudiñ özi äbestik. Tipti qazirdiñ özinde jergilikti käsiporındardıñ jep otırğan nanına ortaqtasıp, tipti qolınan jwlıp alıp jatqan  şeteldik kompaniyalardıñ belsendiligin bayqau qiın emes. Äsirese Qıtay men Reseylik kompaniyalardıñ qarqını qattı. Äzirge zañnama mümkindik bergen jergilikti qamtu men memlekettik qoldaudıñ arqasında şeteldik operatorlardıñ mısı qaytıp twr. Erteñgi küni bwl jeñildikter toqtağan sätte otandıq käsiporındardıñ jağdayı qıl üstinde twratının sezip, bilip otırmız.

 - Bağana bir söziñizde servistik kompaniyalardıñ jağdayı äsirese Qızılorda, Aqtöbe öñirinde müşkil dep aytıp qaldıñız. Bwğan Aqtöbe öñirindegi jer qoynauın paydalanuşı investor Qıtaylıq SNPS kompaniyasınıñ qatısı bar ma?

-Tikeley qatısı bar. Qıtaylıq investor qazaqstandıq ülesti arttıruğa asa qızığuşılıq tanıtıp otırmağanın aytıp jürmiz. Qısqaşa, bwl jerdegi mäseleni jüyelep aytatın bolsam, birinşiden tender procedurasın ötkizude aşıqtıq joq. Ekinşi, tenderge processine qatısuşı jergilikti kompaniyalardıñ ötinişterinen bas tartu sebebiniñ negizdemesi bolmaydı. Üşinşi qwqıqtıq formada qazaqstandıq kompaniya bolıp tabılatın, biraq beneficiarı qıtay kompaniyası nemese Qıtay azamatı bolğan ülestes kompaniyalardıñ tenderlik müddelerin qıtaylıq investor joğarı qoyadı. Törtinşi tenderge qatısqan qıtaylıq jäne jergilikti kompaniyalardıñ qwqıqtarı teñ emes. Bwl kürmeuli mäsele Aqtöbe oblısındağı bwrğılau salasın toqırattı. Al bwrın osı aymaqta jwmıs istegen käsiporındar ölmestiñ künin keşip, Jambıl, Atırau, Mañğıstau oblıstarındağı mwnay salasın sağalap jwmıs izdeude. Tau tau  tehnikası men jwmıs küşin özge aymaqqa köşirudiñ özi edäuir şığınğa wşıratadı. Däl osınday aumalı tökpeli jağday Qızılorda öñirinde de bayqaladı. Qıtay kompaniyalarına qatıstı qalıptasqan keleñsiz közqarasqa baylanıstı jasırın äleumettik şielenisti de sezu qiın emes qazir.

 -Raşid Hasenwlı, negizi o basta mwnay salasına investor tartu elimiz üşin auaday qajet boldı ğoy. Özimizde jer qoynauın igerip ketetin dayın kampaniya bolmadı, sondıqtan şeteldik käsipkerdi qızıqtıru üşin bar jağdayın jasap şaqırdıq. Endi bügingi Qazaqstan investorğa naqtı talabın qoyıp, degenin istete alatın el. Büginde şeteldik kompaniya bar baylığımızdıñ qaymağın alıp, mol qarjını qaltağa basıp, toq köñilmen ketuine jol joq. Qazirgi talap olardıñ qazaqstandıqtardı üyretip, birlesken käsiporın aşıp, artınan sol kenişte isteytin otandıq mamandardı qaldıru. Osı qazir jüzege asıp jatır ma?

 -Şeteldik  jer qoynauın paydalanuşılar özderiniñ bas merdigerlerimen yağni iri şeteldik mwnay servistik kompaniyalarımen jwmıs isteudi jön köredi. Atalmış kompaniyalardıñ Qazaqstanda ökildikteri bar, biraq olar elde öndiristerin toptastırmay otır. Elbası birneşe ret şeteldik investorlarmen olardıñ äriptesterin öndiristik quattı lokalizaciyalauğa men jergilikti kompaniyalarmen baylanıs ornatuğa şaqırdı. YAğni şeteldik jäne otandıq kompaniya birlesip, käsiporın qwrsa, şeteldik äriptestiktiñ arqasında jergilikti kompaniyalardıñ bäsekege qabilettiligi arttar edi. Bwl mäsele soñğı 2-3 jıl boyı köterilip kele jatır. Biraq soğan qaramastan äli tolıq şeşimin tapqan joq. Elde öziniñ tiimdiligi men jüyeligin däleldey almağan bir eki mısaldan basqa lokalizaciya men jaña öndiristerdiñ wyımdastırıluınıñ jappay mısalı bayqalmaydı.

- Servistik kompaniyalardı mazalağan basqa da mañızdı mäseleler bar ma?

 

- Mazalaytın jäytter tausılğan ba özi... büginde otandıq käsiporındar dollar qwnınıñ qwbılıp twrğanınan sekem aluda. Köbi äli 2014 jılı bolğan bir sättik deval'vaciyanıñ zardabınan qwtıla almay jür. Käsiporındar jaña valyuta kursımen baylanıstı tuındağan şığındardı öteuge mäjbür boldı, sonımen birge memlekettik organdardıñ tapsırmasına say deval'vaciya şığındarın teñestiru üşin qızmetkerleriniñ jalaqıların eñ az degende 10% ğa köbeytu üşin qosımşa şığın şığardı. Osılayşa,  bwl şığındar jäne nesie, tehnika men qwral-jabdıqtarğa qızmet körsetumen baylanıstı artqan şığındar käsiporındardı tığırıqqa tiredi. Äsirese, mindettemelerdi kelisim-şart boyınşa teñgemen orındağan kompaniyalarğa auır soqtı, sebebi mindettemelerdi keyin orındau jaña valyuta kursımen retteldi. Ol jergilikti kompaniyalardıñ şığındarın byudjet pen kelisimde körsetilmegen qosımşa 20% arttırdı. Nätijesinde köptegen käsiporındar özderiniñ mümkindikterin arttıruğa tehnologiyanı jañalauğa jäne adam resurstarınıñ damuına bağıttalğan investiciyalıq josparların qısqarttı. Biraq bir jağınan teñgeniñ qwnsızdanuı otandıq tauaröndiruşilerdi şeteldik äriptesterinen qorğaudıñ bir täsili bolıp tabıladı. Sebebi şeteldik öndiruşiler äsirese reseylik käsipkerler bizdiñ narıqta onsız da özderin öte jaylı sezinip keledi. Sondıqtan öz käsipkerlerimizdi osınday täsilmen qorğamasaq, olar bir küni jabılıp, jwmısşılar jwmıssız qaladı.

 -Bwdan şığar jol qaysı? Otandıq servistik kompaniyalardı tığırıqtan alıp şığar wsınıs bar ma?

 -Qiındıq bar. oğan köz jwmıp qaramauımız kerek. Jergilikti kompaniyalar da jağdaydıñ jaqsaruına ümit artıp otır. Qazaqstannıñ Servistik kompaniyalar odağı bwl problemalardıñ şeşilui üşin twraqtı türde jer qoynauın paydalanuşılarmen, Ükimetpen jäne Energetika Ministrligimen kezdesuler ötkizip, dabıl qağıp jür. Eki tarapqa da tiimdi bolar joldı izdeu üşin jergilikti jerde jinalıstar ötkizip, şeşimin izdep kelemiz.

Äñgimeñizge köp rahmet, iske sät!

Swhbattasqan Aynwr Küzerbaeva

Abai.kz

0 pikir