Senbi, 28 Naurız 2020
Qoğam 6657 0 pikir 31 Tamız, 2015 sağat 13:39

QAZAQ WLTTIQ KEÑESİNİÑ MÄLİMDEMESİ

BAYQOÑIR ĞARIŞ AYLAĞI, POLIGONDAR JÄNE

 

YADROLIQ OTIN BANKİ BOYINŞA  

QAZAQ WLTTIQ KEÑESİ MÄLİMDEME JASADI

 

Qazaqstanda 27-tamızdan bastap YAdrolıq otın bankiniñ aşıluı zor alañdauşılıq tuğızdı. Tabiğat pen adam balasına qauip töndiretin, artı ülken qasiretke äkelui mümkin bwl jobağa narazılıq bildiremiz.

Jer kölemi boyınşa älemde 9-şı orın alatın Qazaqstan büginde twtastay ekologiyalıq apat aymağına aynaldı. 70 jıl boyı jeri men suın ayausız lastap, oyına kelgenin istegen KSRO biligi  qazaq elin Aral qasiretine wrındırıp, Soltüstik oblıstardıñ tıñ jerlerin ekstensivti igeru saldarınan topırağın jappay eroziyağa wşırattı. Qorşağan ortanı saqtauğa eş köñil bölmey, mwnay men gazdı qalay bolsa solay öndiruden batıs aymaqtarda auır ekologiyalıq ahual qalıptastı. Kömir, metall, himiya, uran öndiristeriniñ ziyandı qaldıqtarı kesirinen Ortalıq jäne Şığıs Qazaqstandağı jerlesterimiz de asa ayanıştı küy keşude.  Semey yadrolıq poligonında 40 jıl boyı jürgizilgen jantürşigerlik sınaqtar saldarınan 1,5 million halıq qonıstanğan alqap radiaciyalıq ulanu zardabına duşar boldı.   

Qazaqstan 1991 jıldıñ tamızında Semey yadrolıq poligonınıñ jabıluına qol jetkizdi. Sol kezde halqımızdıñ tarihında osınday zwlmattıñ birjolata ayaqtalğanına, tiisinşe Qazaq jeri bwdan bılay qauipti sınaqtar alañı retinde böten memleketterdiñ oyınşığına aynalmaytınına senim bolğan edi.

Alayda jerdi ayausız qanau ürdisi eş tolastamadı. Milliondağan gektar jer ziyandı qaldıqtardıñ «molalarına», aşıq aspannıñ astındağı üyindilerdiñ mekenine aynaldı. Däl osınday ökinişti jağday Resey tarapı jalğa alğan Bayqoñır ğarış aylağında, oğan qosa altı äskeri poligonda orın alğan. Bwl – Pol'şa sındı el aumağına teñ. Atalğan qiyanattı  doğarudıñ ornına, onıñ odan äri jalğasa beruine bar jağdaydı jasap bergen Qazaqstandıq biliktiñ äreketi kimdi de bolsa alañdatadı. Alısqa barmay-aq, atışulı proton zımıran tasığıştarın qarastırayıq. Resmi orındar tasığıştardıñ qauipsiz äri senimdi ekenin alğa tartudan jalıqpaydı. Dese de, derekter mülde özgeşe şındıqtı ayğaqtaydı.  Atap aytqanda, protonnıñ otın komponenti retinde simmetriyalıq emes dimetilgidrazin (geptil degen ataumen belgili) (CH3)2N2H2 jäne N2O4 azottıñ tetraoksidi qoldanıladı. Bwl qospalar soğısqa arnalğan ulı zattardan asıp tüsip, GOST12.1.007-76 boyınşa birinşi därejeli ulağıştarğa jatadı.

Bir Protondı wşıruğa ortaşa eseppen 700 tonna geptil ketedi. Alayda zımıran tasığış  sätti wşqannıñ özinde ol qorşağan ortağa zor zalalın tigizip otıradı. Sebebi ğarışqa şığu barısında otınnıñ barlığı janıp ketpey, bastapqı kölemniñ şamamen 7-10 payızı zımıran tasığıştıñ qaldıqtarımen qosa qwlaydı. Demek, är wşqan sayın kem degende 50-70 tonna asa ulı qospalar jerge, suğa, ösimdikterge, olar arqılı januarlar men adam ağzasına tüsedi degen söz. Protonnıñ wşu bağıtına kelsek, ol Qazaqstannıñ jartı aumağın oñtüstik batıstan soltüstik şığısqa qaray kesip ötip, arı qaray Taulı Altay men Sibir arqılı Tınıq mwhitqa bet aladı. Nazar audararlığı – reseylik resmi orındardıñ mälimetinşe, Bayqoñırdan wşırılatın zımırandardıñ saldarınan Taulı Altay twrğındarınıñ  10 payızınıñ boyınan geptildiñ izderi tabılğan. Öñirdiñ ärbir besinşi twrğını qwrt auruına şaldıqqan. Qazaqstanda bwnday zertteuler mülde jürgizilmeydi, al tiisti aqparattar tolıqtay jasırıladı.

Bwl twrğıda Protonnıñ «senimdi» ekendigi jaylı payımdaular da bos söz bolıp tabıladı. 2001 men 2015 jıldar aralığında Bayqoñır ğarış aylağınan 90 Proton wşırılğan (eñ soraqısı zımıran tasığıştıñ osı türi tek Bayqoñırdan wşırıladı da, Reseydiñ öz işinde jergilikti halıqtıñ qarsı şığuına baylanıstı olarğa tıyım salınğan). Solardıñ  80-i sätti ötip, 10-ı apatqa wşırağan, yağni ärbir 9-şı apparat qwlağan. Bwl aşıq aua men jerge kem degende 6 million tonna geptil tarağanın bildiredi.  Arzan äri senimdiligi tömen şetel protondarınıñ Bayqoñırdan är wşırıluınan Resey 100 million dollar tabıs tabadı. Jeri lastanıp, halqı ulanıp otırğan Qazaqstan Bayqoñır üşin alatın tölemaqısı jılına 115 million dollar ğana.Onıñ özin Mäskeu aqşalay emes, eskirgen iä, jaramsız tehnika türinde berip otır. 

Bayqoñırdağı bılıqtarğa Resey qarulı küşteri jalğa alıp otırğan 6 äskeri poligondı, olarda jürgizilip jatqan ziyandı sınaqtar men jarılıstardı qosar bolsaq, näubettiñ şın mänisindegi auqımı jağa wstatadı. Biılğı köktemde elimizde kiikterdiñ jappay qırılğanı belgili (150 mıñnan astam) jäne bwl apattıñ üstinen däl sol reseylik ğarıştıq jäne äskeri zımırandar wşatın öñirlerde orın alğanı kezdeysoqtıq emes. Nemese söz bolıp otırğan aymaq twrğındarınıñ arasında onkologiyalıq, jürek-tamır aurularınıñ, ana men bala öliminiñ deñgeyi jalpı respublikalıq körsetkişten äldeqayda joğarı twruı, maldıñ qırıluı, «wyqı derti» sekildi anomaliyalardıñ jiileui de jaydan-jay emes.

Bwl azday, Qazaqstanda YAdrolıq otın bankiniñ (YAOB) aşıluı, jığılğanğa jwdırıq bolıp tabıladı. Qauipti qoyma Ülbi metallqorıtu zauıtında (ÜMZ) ornalaspaq. Biraq ol elimizge eşqanday ekonomikalıq ne qarjılıq payda äkelmeydi, öytkeni YAOB ayasında qordalanğan materialdar tügeldey Atom quatı boyınşa halıqaralıq agenttik (MAGATE) qwzırına jatadı. Basqaşa aytqanda, bizdiñ basşılıq üşin «bwl atıñ şıqpasa jer örte» degenge  kelip sayatın änşeyin imidjdik joba.

YAOB jayında söz qozğağanda otandıq şeneunikter Qazaqstandı Şveycariyamın salıstıruğa äues. Şveycarlıqtar ğalamdıq qarjılardıñ qorı bolsa, bizder yadrolıq otınnıñ ğalamdıq qorına aynalamız degendey sıñayda. Bolmasa da wqsap bağuğa qwmar şeneunikterge bwnday teñeuler wnamdı köriner. Biraq yadrolıq isterge kelgende oyğa damığan elder emes, Çernobıl' nemese Fukusima siyaqtı mülde öreskel mısaldar keledi. Nazar audararlığı yadrolıq tehnologiyalardıñ qır-sırın jetik biletin keşegi KSRO men Japoniyanıñ özderi atalmış apattardıñ aldın ala almadı. Ğılımnıñ asa kürdeli osı salasında tiisti dayındığı şamalı, mamandarı tapşı Qazaqstanğa YAOB nendey zwlmat äkeletinin elestetu mülde qiın. Sonı bilgendikten de älemdegi 200-ge juıq memlekettiñ bireui de mwnday wsınıstı qabıldamadı.

Degenmen, biliktiñ YAOB boyınşa alğa tartatını – bwl qauipsiz, tolıq baqılaudağı ortalıq. YAOB qorğauşılarınıñ däyektemeleri de tañ qaldıradı: Ülbi metallqorıtu zauıtında 40 jıl boyında mıñdağan tonna yadrolıq otın öndirildi. Sondıqtan YAOB üşin qosımşa äkelinbek 60-90 tonna tömen bayıtılğan uran aynalanıñ yadrolıq-radiaciyalıq jağdayına aytarlıqtay äser ete qoymaydı-mıs. Mwnday aqılsız da jauapsız wstanım qwrt auruına şaldıqqan nauqasqa qosımşa ulı zattardı qabıldaudı nwsqağanmen teñ. 

Derek közderine jüginer bolsaq, urandı bayıtuda qoldanılatın negizgi şikizat urannıñ geksaftoridi öte ulı jäne 53 gradusta-aq gazğa aynalatın qospa bolıp sanaladı. Atmosferada su buımen reakciyağa tüskende oğan ilespe uranilftorid pen plaviko qışqılı sındı qaterli  zattar payda boladı. Olarmen ulanğanda birinşi kezekte adamnıñ tınıs joldarı, büyregi, közine nwqsan keledi, jekelegen jağdaylarda 30 täuliktiñ işinde olar adam ölimine äkelui mümkin. Al bwl ulardıñ taralu qarqınına keler bolsaq, britan ğalımdarınıñ esepteuinşe ölimge deyin alıp keletin mölşer taralu közinen radiusı 32 şaqırımdı aladı. Al ÜMZ üşin belgilengen sanitarlıq-qorğanıs aumağı – bar bolğanı 1 şaqırım.   

Kez kelgen urandı bayıtudıñ nätijesinde radioaktivti qaldıqtar payda bolatını äu bastan belgili. Ädette dayın önimniñ är tonnasına şaqqanda 10 tonna osınday ziyandı zattar qalıp otıradı. Sol sebepten olardı arnayı saqtau şaralarımen qatar qauipsiz twraqtı qalıpqa audaru qajet. Alayda Qazaqstanda, tipti yadrolıq tehnologiyalar salasında äldeqayda bay täjiribe jinaqtağan Reseyde onday ädistemeler äli joq. Demek, ziyandı uran qaldıqtarı jıl sayın wlğaya beretindigi, ekologiyalıq ahual odan äri uşığa tüsetini anıq.

Atom-yadrolıq sınaqtardıñ, qırıp-joyu tehnologiyalarınıñ tauqımetin basınan keşirgen Qazaqstan üşin olardı bükil älemde bolmasa da, öz jerinde toqtatu aman qaludıñ birden-bir alğışartı. Osı rette biz Qazaqstan biliginiñ aldında kelesidey talaptar qoyıp, Otanımızdıñ tağdırına beyjay qaramaytın är azamattı osı kökeytesti mäselelerge qoldau bildiruge şaqıramız:

1.Geptildi paydalanatın zımırandardıñ Qazaqstanda wşırıluın üzildi-kesildi toqtatudı reseylik taraptan talap etu. QR men RF arasında Bayqoñır ğarış aylağın jalğa alu turalı kelisimderge osı aumaqta twrıp jatqan Qazaqstan azamattarınıñ qwqıqtarı men müddelerin birinşi kezekte jäne tolıqqandı qorğaytın baptardı engizu.  

2.Qazaqstan aumağında  wşırılatın kez kelgen şeteldik zımıranğa qatıstı aqparat aşıq bolsın. Olar wşırılatın jäne olardıñ qaldıqtarı qwlaytın jerlerde ekologiya men jergilikti twrğındardıñ densaulığına keltiriletin ıqtimal zalaldıñ mölşerin anıqtaytın  arnayı qızmetter jwmıs isteui qajet. Zımırandar saldarınan keleñsizdikterge şaldıqqan twrğındarğa memleket tiisti emdeu, ayıqtıru, ötemaqı töleu amaldarın qamtamasız etsin.

3.Qazaqstan jerinde ornalasqan barşa şeteldik äskeri bazalar men poligondar jabılsın. Qazaqstan şeteldik äskeri küşterdi ornalastırudan adamemleket retinde jariyalansın.

4.Asa qauipti ekeni moyındalıp, Qazaqstanda YAdrolıq Otın Banki jwmısın toqtatsın. Sonday-aq elimizde atom elektr stanciyasın salu josparınan birjolata bas tartu kerek. Bwdan ünemdelgen qarajat kün, jel sekildi balama quat közderin igeruge jwmsalsın. 

5.Qorşağan ortanı lastau, oğan qanday da zalal tigizu twrğısınan Qazaqstandağı öndiristik orındar tügeldey mwqiyat tekseristen ötkizilsin. Onıñ nätijesinde belgili bolğan zañ bwzuşılıqtarğa qatıstı tek ayıppwl salumen şektelmeu kerek. Jinalatın ekologiyalıq ayıppwldardıñ, olardı paydalanudıñ meylinşe ayqın da ädil boluı mindettelsin. Ayıptı käsiporındarğa ziyandı qaldıqtardı zalalsızdandıru boyınşa halıqaralıq standarttarğa ötui üşin naqtı merzimder belgilensin. Basqaşa bolğanda tiisti käsiporındar jabılsın, bwdan tuındaytın eñbek wjımdarınıñ aldındağı borıştar twtastay käsiporın qojayındarına jüktelsin.    

6.Jer men jer astı sularınıñ, özender men kölderdiñ, auanıñ lastanuın körsetetin Qazaqstannıñ ekologiyalıq kartasın jasau qajet. Elimizdiñ azamattarı densaulıqtarına qanday qauip-qater tönip twrğanın, bwnıñ kimniñ kesirinen bolıp otırğanın biluge qwqılı.

7.Qazaqstandağı ekologiyalıq  ahualdı ünemi şolıp, baqılap, tuındap otırğan tüytkilderdi der kezinde şeşip otıru maqsatımen Ükimet janında memlekettik organ deñgeyindegi qoğamdıq komissiya qwrılsın. Oğan täuelsiz ekologtar, qoğamdıq qayratkerler, ğılımi ortalardıñ ökilderi jäne Qazaq wlttıq keñesiniñ müşeleri engizilsin.      

 

Abai.kz 

0 pikir