Jeksenbi, 23 Aqpan 2020
Jañalıqtar 1813 0 pikir 29 Mamır, 2009 sağat 04:43

Älemdik keñistik qazaq tiline qatıstı sayasattı baqılap otır

Qazaqstan täuelsizdik alğalı beri törtkül düniege esigin ayqara aştı. Bwrın da, qazir de şikizat közi bolıp otırğan eldiñ tabiği baylığı alpauıt memleketter üşin jañalıq bolmay şıqtı. Olardıñ barlau ortalıqtarı bizdiñ baylığımızdı äldeqaşan «barlap» qoysa kerek, täuelsizdikpen birge elimizge investiciya salınıp, älemdik iri kompaniyalar qazba baylıqtarımızdı igere bastadı. Oğan Qazaqstannıñ sırtqı sayasatınıñ oñtaylı boluı da äserin tigizdi. Europa qwrlığında qazaq tiline qızığuşılıqtıñ özindik tarihı bar. Europalıq ğalımdardıñ qazaq mädenietimen, muzıkasımen, tilimen, salt-dästürimen tanısuı öte erteden bastaladı. Mısalı, HİH ğasırdağı francuz ğalımı G.Klaport qazaq tili turalı materialdardı 1806 jıldarı Zaysan öñirinen jinağanı belgili. Ekspediciya Ertis özeniniñ joğarğı salasınan Zaysan köline deyingi jerlerdi basıp ötken bolatın. Al 2-ekspediciyasında ol Aral, Türkistan, Şımkent, Bwhara, Qoqand, Hiua töñireginde jwmıs istep, ondağı qazaqtardıñ til erekşelikterin zerttegen. Nätijesinde G. Klaport eñ alğaşqı bolıp «Francuz – Qazaq sözdigin» jarıqqa şığardı. Al ekspediciya qorıtındısı sol kezde Parijde şığıp twrğan «Aziya» jurnalında jariyalanğan.

Qazaqstan täuelsizdik alğalı beri törtkül düniege esigin ayqara aştı. Bwrın da, qazir de şikizat közi bolıp otırğan eldiñ tabiği baylığı alpauıt memleketter üşin jañalıq bolmay şıqtı. Olardıñ barlau ortalıqtarı bizdiñ baylığımızdı äldeqaşan «barlap» qoysa kerek, täuelsizdikpen birge elimizge investiciya salınıp, älemdik iri kompaniyalar qazba baylıqtarımızdı igere bastadı. Oğan Qazaqstannıñ sırtqı sayasatınıñ oñtaylı boluı da äserin tigizdi. Europa qwrlığında qazaq tiline qızığuşılıqtıñ özindik tarihı bar. Europalıq ğalımdardıñ qazaq mädenietimen, muzıkasımen, tilimen, salt-dästürimen tanısuı öte erteden bastaladı. Mısalı, HİH ğasırdağı francuz ğalımı G.Klaport qazaq tili turalı materialdardı 1806 jıldarı Zaysan öñirinen jinağanı belgili. Ekspediciya Ertis özeniniñ joğarğı salasınan Zaysan köline deyingi jerlerdi basıp ötken bolatın. Al 2-ekspediciyasında ol Aral, Türkistan, Şımkent, Bwhara, Qoqand, Hiua töñireginde jwmıs istep, ondağı qazaqtardıñ til erekşelikterin zerttegen. Nätijesinde G. Klaport eñ alğaşqı bolıp «Francuz – Qazaq sözdigin» jarıqqa şığardı. Al ekspediciya qorıtındısı sol kezde Parijde şığıp twrğan «Aziya» jurnalında jariyalanğan.
Postkeñestik elderdiñ arasın¬da tek qazaq wltı ğana til jeñi¬li¬sine wşırap otır. Aşıq bäsekede «memlekettik til» atağı bar qazaq tili bwrınnan ıqpalı mol orıs tiline jol berip aldı. Sebebi bwl sw¬raqtardıñ şeşilui tek Qazaq¬stan ğana bolatındıqtan, onıñ ekonomi¬kasınıñ örley bastauı¬men birge, Ükimette til mäselesiniñ täuelsiz¬dik¬pen tığız baylanısta ekenin mo¬yınday bastağan sıñay¬lı. Ükimet tarapınan bayqalğan jı¬lımıqtıñ astarında belgisiz müddelerdiñ qw¬lağı qıltiıp twrmasa, qoğamnıñ betalası qazaq tili üstem bolatın¬day jağdayğa qaray bwrıladı dep aytuğa tolıq negiz bar.
Osı orayda sayasattanşuı Rasul Jwmalı bılay deydi:
– Älemde de qazaq tiliniñ mä¬selesi iri memleketterdiñ müddesi¬men tığız baylanıstı ekenin atap ötuimiz kerek. Qazir öz ıqpalın jürgizuge, üstemdik etuge wmtılıp otırğan birneşe sayasi ortalıqtar bar. Olar: Qıtay, AQŞ, EuroOdaq jäne Resey dep aytamız. Olardıñ qatarına jaqın bolaşaqta Ün¬distan men Şığıs Aziya elderi qo¬sıluı mümkin. Bwl elder men sayasi birlestikter Qazaqstanğa, sonıñ işinde onıñ memlekettik tiline de qatıstı ärtürli sayasat wstanıp otırğanı aqiqat. Qazaqstanmen töte baylanıs ornatıp, oğan öz ıqpalın jürgizuge öte müddeli AQŞ memleketi, bizdegi memle¬ket¬tik til – qazaq tiliniñ üstem bo¬luın qalaydı. Onıñ sebepteri belgili: oğan Qazaqstannıñ qoğam ömiriniñ barlıq salasında (til mäselesinde de) öz poziciyası bol¬ğanı qajet. Qazaqstan ekonomi¬ka¬lıq, sayasi täuelsizdikpen birge, til täuelsizdigine de qol jetkizui tiis. Sol arqılı ğana qazaqtar ke¬ñestik mentalitetten birte-birte arılıp, Resey ıqpalınan alşaq¬tay bastamaq. AQŞ-qa da eñ keregi osı, – deydi sayasattanuşı.
Rasul Jwmalı bwğan dälel retinde qazaq tilin şet tilderi qa¬tarında oqıtılatın universitet¬teriniñ sanı jağınan AQŞ al¬dıñğı orında ekendigin aytadı. Olar:
– Indiana ştatı. Blyuming¬ton universiteti.
Kaliforniya ştatı. Los And¬jeles universiteti.
– Kentukki, Leksington uni¬ver¬siteti.
– Ames, Lova universiteti
– Vaşington, Sietl univer¬siteti
– Medison, Viskonsin univer¬siteti.
– Arizona ştatınıñ univer¬siteti.
AQŞ-ta Qazaqstanğa kelu oyı bar azamattar üşin qay öñirge, qanşa uaqıtqa baratınına bay¬la¬nıstı til üyretu, mädeniet-salt-dästürlermen tanıstıru qızmetin körsetetin arnayı aqılı mekemeler de bar ekendigi belgili. Osılayşa Amerikada qazaq tilin oqıtu negizderi birtindep qalanıp keledi. Jäne beyresmi derek köz¬deri AQŞ-ta Aq üydegi basşılıq Ortalıq Aziya, sonıñ işinde qa¬zaq, özbek elderine barudan ümitti mamandarın sol eldiñ tilin meñ¬ger¬gen mamandarınıñ işinen irik¬tep alıp, jiberu turalı şeşim qa¬bıldağan körinedi. Jäne de özara baylanıs artqan sayın, onday kafedralardıñ, fakul'tet¬ter¬diñ sanı arta beretini jäne oğan Batıstıñ barınşa müddeli bo¬la¬tı¬nı anıq. Bwl ürdis bizdegi qa¬zaq tiliniñ jağdayına tikeley bay¬lanıs¬tı emes, degenmen elimizge kelgen amerikalıq azamat qazaqi til ortasına tap bolıp jatsa – ol barlıq jağınan alğanda ädiletti, äri dwrıs bolar edi.
Biraq...
Sayasattanuşı Äzimbay Ğali¬dıñ payımdauınşa, Euroodaq elderi osı mäselege qatıstı öz poziciyasın birjaqtı anıqtağan joq. Bwrınğı Özara ekonomika¬lıq kömek (SEV) elderi dästürli qatınas boyınşa, qatınas qwra¬lı retinde orıs tilin qoldana be¬redi. Olar Qazaqstanda osınday jağday äli de saqtala beredi dep sanaydı. Sondıqtan ol elderde qa¬zaq tilin üyrenu mäselesi kün tär¬tibine qoyılmağan dese de boladı. Biraq soğan qaramastan, señ qozğala bastağanday.
– Batıs Europa elderinde, äsi¬rese, AQŞ-tıñ ıqpalındağı el¬der¬de qazaq tili mäselesi köterile bas¬tağanına on şaqtı jıldıñ jüzi boldı. Olardıñ aldıñğı qa¬tarında Franciya, Germaniya, An¬gliya twr. Mwnıñ sebebin «euro¬centristik» közqaras älsirey bas¬tağanımen de tüsindiruge boladı. Mädeni damudıñ «şıñına şıq¬tıq» dep sanaytın «käri qwrlıq» twrğındarı özderiniñ tüp tamırı Ortalıq Aziyamen, äsirese, qazaq¬tar¬men baylanısı bar ekenin mo¬yınday bastadı. Europalıqtar¬dıñ Aziya mädenietine degen köz¬qarası qayta qwru ürdisin bastan keşip jatır. Qıtay memleketi üşin qazaq tilin oqıtu mäselesi tarihi twrğıdan qalıptasqan. Öytkeni ol elde bir millionnan as¬tam qazaqtar twrıp jatır. Son¬dıqtan eldiñ ortalıq universi¬tet¬terinde qazaq tilinen däris be¬retin biz täuelsizdik almay twrıp-aq aşıl¬ğan bolatın. Biraq qazir jağday özgeşe. Älem qazir qazaq eliniñ memlekettik tilge qatıstı jürgizip otırğan sayasatın kirpik qaqpay qadağalap otır. Jan-ja¬ğımız, tipti Resey de, Ukraina da ana tilderin saqtap qaluğa jan¬ta¬lasıp jatır. Eger tilge qatıstı reformanı 1990 jıldardağı qar¬qın¬men alğa jıljıta almasaq, er¬teñ keş bolıp qaluı äbden müm¬kin. Älemdik keñistiktiñ qazaq tili¬ne degen közqarası qazaqtıñ saya¬si elitasınıñ arına sın. İşki elitanıñ qazaqtıñ tiline, memle¬ket¬tik tilge degen qabağı oñ bolsa, älemdik keñistiktegi közqaras qa¬zaq tiliniñ paydasına qaray tüp¬ki¬likti türde bet bwradı, – deydi Äzimbay Ğali.
Al Qıtay sırtqı sayasatında qazaq tilin oqıtudı mäsele dep qaramauğa beyimdik tanıtıp jür. Qazaqstanda jwmıs istep jatqan qıtaylıqtardıñ orıs tilin qol¬da¬natının, şaması kelse, orıs tiline basımdıq beretinin közimiz körip jür. Birinşiden, bizdegi naqtı şındıq osılay bolıp otır, ekinşiden, qıtay qazaqtarı eki el arasındağı tildik qatınastı qamtamasız etip twrğanda – bwl mäsele Künşığıs elinde asa ma¬ñızdı problema tuğıza qoymaydı.
Biraq qazaq elinde memlekettik tildiñ orıs tiliniñ ıqpalınan şığa almauı Qıtayda qazaq tilin¬de tarap jatqan aqparat qwral¬da¬rına, qazaq tilinde bilim berip jat¬qan oqu orındarınıñ jwmısına kedergi keltirui äbden mümkin. Öz elinde törde emes, esikte otırğan tildiñ özge eldegi jağdayınıñ qan¬day boların tek işiñiz ğana sezedi.
Äzirge, qıtaylıqtar Qazaq¬stan qalalarında qoldanıstağı negizgi til orıs tili ekendigin je¬tik biledi. Al strategiyalıq twr¬ğı¬dan oylasaq, qazaq jerine «bir¬tin¬dep enu» taktikası orıs tili üs¬tem¬dik etip twrsa ğana kedergisiz jüzege asa aladı.
– Tili joq halıqta wlttıq ör¬şil patriotizm älsiz boladı. On¬day elderdi «beybit türde», qar¬sı¬lıqsız «jaulap aludıñ» birşama oñay bolatını tarihta talay däleldengen närse. Qıtaydıñ qa¬zir¬gi betalısına qarap orıs tili üs¬temdik jağdayda bola berui tiim¬di bolıp otır dep te aytuğa boladı, – deydi Äzimbay Ğali.
Ardager-diplomat Saylau Ba¬tır¬şanıñ payımdauınşa, qazaq elinde ekonomikanıñ damuımen birge, til mäselesi qatar şeşilip otırsa, onda bolaşaqta älemdik ke¬ñistikte qazaq tiline degen qı¬zığuşılıq öse beredi dep boljam jasauğa boladı. Sonda ğana qazaq tilin meñgeru, onı oqıtu mäseleleri Qazaqstanda ğana emes, özge şet- elderde de özektiligin eşqaşan joğaltpaydı.
– Qolımda bilik bolsa, qazaq¬tıñ «Öz-öziñdi jattay sıyla, jat janınan tüñilsin» degen qanattı sözin Ükimet qabırğalarına ay¬şıq¬tap twrıp jazıp qoyğan bo¬lar edim. Til – kez kelgen wlttıñ eñ älsiz, eñ näzik twsı.
Älemdik keñistik qazaq tiline qatıstı sayasattı baqılap otır¬ğa¬nın qaperden şığaruğa bol¬may¬dı. Osıdan üş jıl bwrın eldegi slavyandıq ağımındağı qozğa¬lıs¬¬tardıñ biri sol kezdegi Resey prezidenti Vladimir Putinge «orıs tili memlekettik märtebe al¬mayınşa, küresimizdi jalğastıra beremiz» dep hat jazğan. Al bilik sol ündeu avtorların «täyt» dep beti¬nen qaytarıp tastaudıñ» or¬nına «mañdayınan sipadı». Ras, däl sol mezette emes, keyinirek.
Däl qazir qazaq elinde tir¬kel¬gen orıstildi basılımdardıñ, Re¬sey jağınan qarjılandırılıp otırğan wyımdardıñ basım köp¬şi¬liginiñ qazaq tiliniñ märtebesine bağıttalğan kereağar közqarasın Batıs körip-bilip otır. Jiırma jıldıñ işinde qazaq eliniñ orıs tilinen irgesin böle almauı, jergi¬lik¬ti wlttıñ tilin memlekettik deñ¬gey¬de kötere almauına mwsılman älemi, arab elderi, türki tektes el¬der tek ökinişpen qaraydı, – deydi Saylau Batırşa.
Sonımen, älemdik keñistiktegi qazaq tiline degen közqaras äzirge ärkelki. Biraq tüptiñ tübinde onıñ qazaq tiliniñ müddesine qarap birjola oyısuı eldiñ memlekettik tilge degen sayasatınıñ betalı¬sı¬na täueldi ekeni aydan anıq.

 


Gülbarşın AYTJANBAYQIZI
«Ayqın» gazeti, 28 mamır 2009 jıl

0 pikir