Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alaşorda 4561 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2014 sağat 13:15

Säbit: «ALAŞ-URA!»

Estimegen elde köp. Bilim ieleri, swlu tilderimizdiñ talay ädemi sözin estip jürmiz ğoy. Singarmonizm şığıp, kömenes «kümän» bola jazdap barıp qaldı. «Internacional» bi bauırmal, bauırsız bolıp barıp qaldı. Singarmonizmniñ «e» ärpi basımızdı qatırıp «kemeser», «kemet», «keperetip», «kemenes» degen öñşeñ «ke»-lerden sürinip jığıluğa aynaldıq. «Qadis te osılay depti» degen moldalardıñ jwmbağı sıqıldı, singormanizmniñ jwmbağına tüsip, küni büginge şeyin tilimiz sına jazdap jür. Onıñ bäriniñ oqası joq edi. Nege deseñiz, ol «termin» de. Qolaqbanday bilim komissiyasınıñ şığarğan «zañı» da.

Zañ – zañ ğoy. Biraq zañnıñ da zañı bar. Singarmonizm deuge til sınsa, terminderimiz bara-bara jürekti sındıruğa aynaldı. Senip tizgin bergen bilim komissiyası auızdıqtı tisimen jalğız-aq omırıp, şadır attay basımen süzdi. Zañnıñ jöni osı dep «ura»-nı «alaş» dep audardı. «Alaş» - qazaqtıñ bir atası deydi ğoy. Ol qazaqtıñ wranı-aq bolsınşı. Äytkenmen, soñğı kezde «alaş» qazaqtıñ bayınıñ wranı bolğan joq pa edi?!

Partiya osı küni mamandardı sıylaydı. Senip is beredi, senip istetedi, senip sovetskiy aqşa beredi. Partiya wranı – mindetti wran. Onı orındau - ärbir kommunistiñ mindeti. Sondıqtan mamanğa is istetpeymin dep köldeneñdegen kommunistiki qiyañqılıq ekeni ras. Kommunist mamanğa jol beru kerek. Biraq maman alğan aqşasın adal etip, adal dastarqanğa aram tigizbeu kerek. Sonda ğana şın maman bola aladı.

«Bizdiñ Aqañ» (Aqmet Baytwrsınwlı) – tilimizdiñ mamanı. Aqañdı «Aqa» degennen basqa jazığımız joq edi. Tilimizdi uıstap qolına berip qoydıq. Aqañ – bilim komissiyasınıñ müşesi. Olay bolsa, keñes bilimin bilim sıqıldı bilim qılıp, jalpı bwqaranıñ aldına wsınuı kerek edi. Olay etudiñ Aqaña tük obalı joq edi. Biraq Aqañ mamandığın dwrıs atqarmadı. Nege? deysizder ğoy. Bılay: «Äskerlik atauları» degen kitap şıqtı. Kitaptıñ sırtına: «Bwl kitap bilim komissiyasınıñ qaulısımen alındı» dep Aqañ men Nwrım wlınıñ mübärak qoyğan qoldarı bar. «Ura»-nıñ «Alaş» boluı osı kitaptıñ işinde. Aqañ alaştı jaqsı köretin şığar ğoy. Auzı dağdılanıp ketken sözi-aq şığar. Äytkenmen, sovetskiy aqşanı alıp otırıp, sovetskiy kitaptıñ işine «ura»-nı «alaş» dep audaruğa Aqañ üyrengen dağdısın qoldanbay-aq qoyuı kerek edi. Üytkeni kitap Alaş ordaniki emes, sovetskiy ğoy. Ğabbas Nwrımwlı – Alaş ordanıñ senimdi jasınıñ bireui. Ol – jas jigit, jas jigitte qızulıq, albırttıq bolmay qoya ma? Ğabbastiki jastığı, qızulığı bolsın. Al 60-qa taqalıp, baysaldı kisi bolğan Aqañ «aqsaqaldiki» ne? Aqañnıñ Alaş ordanı süyetinin kim bilmeydi? Biraq onı özge jerde-aq retin tauıp etkizip, sovetskiy aqşa berip otırğan sovetskiy kitapqa engizbey-aq qoyuı kerek edi. Qasqırğa: «qoydı nege jeysiñ» dep tülki swrau bergende, «jemeyin desem de, közim qızığıp ketedi», - degen eken desedi. Bwl sıqıldı, Aqañnıñ älde közi qızığıp ketti me eken?

«Bir sözde sonşa baylanatın ne twr?» deytinder bolar. Bwl söz bireu bolsa da, biregey söz. Jaman aytpay, jaqsı joq. Erteñ soğıs bola qalıp, Alaş orda bas köterse, biz Alaşordamen soğıssaq, şabuılğa barğanda, Aqañşa «ura»-nıñ ornına «Alaş» dep şabamız dağı. Alda, masqara-ay, wyat-ay!

«Äskerlik ataularında» oñğan termin şamalı. Sonıñ işinde oñbağannıñ bılay twrsın, töñkeriske qarsılıq (kontrevolyuciya) iisi añqıp twrğan – osı «Alaş».

                                                                                                                 Säbit.

 

(«HH ğasır basındağı qazaq tili jönindegi zertteuler» attı jinaqtan alındı. – Almatı, «Qazığwrt» baspası, 2013. – 640 bet. Dayındağan: Kenesova Araylım)

Abay.kz

0 pikir