Jwma, 15 Qaraşa 2019
46 - söz 3960 0 pikir 3 Mausım, 2014 sağat 13:00

Qazaqtıñ joñğardan basqa jauı bolğan joq pa?

 HH ğasırda qazaq wlt retinde joyılıp kete jazdadı. Aşarşılıq, sayasi quğın-sürgin, soğıs jıldarındağı apat jäne t.t.  Aqtardan bir qırılıp, qızıldardan tağı bir ayausız teperiş körgen qazaqqa qalqan ziyalı qauımı boldı. Sol üşin onıñ barlığı derligi qamauğa alınıp, aldı it jekkenge aydalıp, artı atılıp ketti. Alayda osı tarihi jayttar turalı bügingi täuelsiz el mektebindegi oqulıqtardan şala-pwla närseni ğana körip qalamız. Saldarınan tarihi sanamız tolıqqandı qalıptasa almay jatqan jayı bar. Oğan kim kinäli? Tarihşılar ma, älde basqası ma?..

 

Büginderi mektep oqulıqtarınan «Beseudiñ hatı» degendi jaqsı bilemiz. Biraq «Altaudıñ hatı» turalı onda derek kezdespeydi. Şıntuaytında, Ğ.Isqaqov, İ.Qabılov, J.Arıstanov, Ğ.Toğjanov, B.Aybasov, O.Jandosov siyaqtı alaş azamattarı jazğan soñğı hattıñ mälimetterdiñ bügingi tarihtağı mañızı zor. Öytkeni onda adam basınan bastap mal şığınına deyin naqtı statistikalıq derekter keltirilgen. Ondağı derekter «Asıra silteu bolmasın, aşa twyaq qalmasın» degen Goloşekinniñ sayasatı boyınşa qoldan jasalğan aşarşılıqtan, qazir aytılıp jürgendey bir jarım emes, eki jarım million qazaq qırılğanın ayğaqtaydı. 

 

Sol sekildi tarihi oqulıqtardan Alaş qozğalısı turalı bile alamız, alayda onda Alaş legionerleri jöninde mälimet joq. 

 

Soğıs kezeñinde de talay erligimen körinip, tanılğan jerlesterimizge öz kezeñinde ataq berilmedi. Reyhstagqa tu tikken Qoşqarbaevtıñ özi täuelsizdikten keyin moyındaldı. Al tarih qaltarısında körinbey qalğan, moyındalmağan  batır da qaysar ata-babamız äli qanşama?

 

Jalpı, täuelsizdik alğalı beri keşegi ötkenimizge dwrıs bağa bere almauımızdıñ sebebi nede? Nege bwlay boldı? Mäselen, RF prezidenti V.Putin referendum qortındısın älem moyındamağanına qaramay keşe öz tarihşılarına «osı jıldıñ 15 tamızına deyin Qırımnıñ bügini turalı Resey tarihına engiziñder, kartadan ornın belgileñder» dep tapsırma berdi. 

 

Al biz bükil älemmen qateligi men ziyanı äbden äşkerlengen keşegi jüyedegi tarihımızdı zerttep, onı oqulıqtarımızğa engizude nege jasqanşaqtaymız?

 

 

 

Oqulıqta joq şın tarih körkem jäne derekti zertteulerde bar

 

 

 

Hasen QOJA-AHMET, jazuşı:

 

– Süyegi qurap qalğan joñğarlardı dwşpan dep ayta beremiz, odan jalıqpaymız, kino da tüsiremiz. Qwdı qazaqtıñ joñğardan basqa dwşpanı bolmağanday. Şındığında biz keşe joñğardan emes orıstıñ bodanınan qwtılıp, täuelsizdik aldıq. Sondıqtan osı kezeñ jiti zerttelui tiis. Alayda bwl arada tizgin tartqızıp twrğan jayttar bar. Etnocid, yağni bir wlttı qoldan joyu isi eki ret jürgizildi. Sol aşarşılıq kezeñderiniñ özi bizde şala-pwla zerttelgen. Oğan tarihşılar kinäli emes. Bayqap otırsañız, KSRO qwramındağı kezeñimiz äli dwrıs aşılğan joq. Elimizde tarihpen şwğıldanatın mamandar joq emes, barşılıq. Büginderi täuelsiz tarihşılardıñ arqasında ötkenimizdiñ talay aqtañdaq betteri aşılıp, betke wstarlıqtay zertteuler düniege kelip jatır. Biraq olar mektep oqulıqtarına engizilmegen. Onı tarihşılar şeşpeydi. Al mektep jasınan oqıp-tüyip öspegen soñ jas wrpaq tarihtı keyinnen tüsinip aladı deu qate. Eger tarihi sanamızdı, sayasi közqarasımızdı damıtqımız kelse, zerttelgen, gazet betterine jariyalanğan tarihi faktilerdi oqulıqtarğa engizu qajet. Al oğan deyin bizge täuelsiz sarapşılardıñ, jazuşılardıñ eñbekterine süyengen jön, odan basqa amal joq. 

 

 Bilik köpetnos twraqtılığı üşin alañdap, ötkennen qaşqaqtaydı

 

 Näbijan MWHAMETQALIWLI, tarih ğılımdarınıñ doktorı:

 

– XX ğasırda köp sayasi qatelikter ketti. Qazaq halqı üşin zardabı da zobalañı da mol boldı. Oğan belgili bir wlt kinäli emes, bügin közi joyılğan sayasi jüye ayıptı. Sondıqtan osı jüye qatelikterin büginge sabaq, täjiribe boluı üşin aşıp körsetu mañızdı. Biraq, meniñşe, köpetnostar twraqtılığı keñistigine aynalıp otırğan Qazaqstan biliginde osı kezeñdegi zertteuler etnostardıñ arasına sızat tüsiredi dep qorqaqtaytın sındı. Sondıqtan ideologiyağa jetekşilik etetin mekemeler KSRO kezeñindegi Qazaqstan jaylı köp aytqandı, äsirese jaman qırın körsetuden tartınşaqtaydı. Ärine, bwl dwrıs emes. Bükil älem bağasın bergen socialistik jüyege öz tarapımızdan bağa berude twrğan däneme joq. Kerisinşe, sol zamandı bügingi zamanmen salıstıruda täubağa keler edik. Osı jağınan alğanda, socialistik jüyeni jiti zertteu, onıñ qatelikterin oqulıqtarğa engizu qazirgi qoğam men bilik üşin damuımızdıñ öte tiimdi tetigi bolar edi. Tipti, Qıtay Maonıñ sayasatın sınğa ala otırıp, sayasi jüyege jaña reñk engizip, basqaşa damuğa mümkindik alıp otır. Demek, tarihi şındıq jariya bolmayınşa, damudıñ dwrıs jolın taba da almaymız. Osını bizdegiler dwrıs tüsinui şart. 

 

 

 

Alaş tüyini:

 

Mamandar sözine qwlaq salsaq, bizde zerttelip jatqan dünieler barşılıq. Biraq mektep oqulıqtarına olardı engizu qiındau eken. Onda onı nasihattaudıñ basqaşa jolın tabu kerek sındı. Mäselen, Şoqan Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutınıñ direktorı Hankeldi ÄBJANOV ağamız tarih telearnasın aşu turalı birazdan beri bastama köterip keledi. Osı wsınıs bwl arada negizdi sındı. Negizinen, alaşordaşılar turalı tarihşı Mämbet QOYGELDİniñ jeti tomdığı jarıqqa şıqqan bolatın. Biraq osı ağamız Qauipsizdik komiteti mwrağattarında äli de aşılmay jatqan qwpiya qwjattar barın aytuda. Demek, sayasi jüye joyılsa-dağı, onıñ töñiregindegi şındıq bizge oñayşılıqpen kelmeude. 

 

 

 

 

 

 

Avtor: Kämşat SATIEVA

0 pikir