Seysenbi, 19 Qaraşa 2019
Alaş arısı 5720 0 pikir 25 Şilde, 2014 sağat 16:12

"QUIRŞAQQA" AYNALĞAN QAYRATKER

Biılğı jıldıñ küz ayında qazaqtıñ ayaulı azamatı, HH ğasırdıñ 30-jıldarında «halıq jauı» bolıp jazıqsız jazalanğan körnekti memleket qayratkeri Swltanbek Qojanovtıñ (1894-1938) tuğanına 120 jıl toladı. Täuelsizdiktiñ alğaşqı künderinen bastap-aq osı wltjandı azamattıñ ömir jolı men qoğamdıq-sayasi qızmeti haqında maqala-esseler jazıp, 1994 jılı «Qazaqstan» baspasınan jeke kitap etip şığarğan jayımız bar edi. Arada 20 jıl ötipti! Swltanbek ömiriniñ türmedegi soñğı sätterin suretteytin mına şağın tarihi bayandı oqırmandar nazarına wsınudı jön sanadım.

 

«Quırşaqqa» aynalğan qayratker

(tarihi bayan)

 

Auzın buğan ögizdey öñkigen däu qaranıñ – qızıl jağalınıñ Swltanbekti aldına salıp aydap kele jatqanına biraz uaqıt boldı, bağanalı beri arlı-berli süyrelep jürip, bir auız söz aytpastan, aqırı temir tordıñ aldına alıp kelgen soñ, esikti aşa berip, alğaş ret zor dausımen ars etti.

– Neğıp twrsıñ? Nu-u... – dedi.

– İşke... öteyin be! – dep, Swltanbek barqıldaq bwqa dauıstan äuelde bwğına tüsti de, endi barınşa ürke qaradı oğan. Sonda bayqadı, ana öñkigen qızıl jağalınıñ eki közi qıp-qızıl, tipti kisi öltirip, sonıñ qanın jaña ğana keñirdekten qılğıtıp salğanday üreyli keyip. Bälkim, Swltanbekke bir sätte solay elestep ketti me?

Temir tordıñ közge swp-suıq swr esiginiñ jaqtauınan wstay bergeni sol edi, qızıl jağalı bwnı bwjır-bwjır däu jwdırığımen jelkeden tüyip qalıp:

– Kimdi kütip twrsıñ! – dedi. – Sağan janı aşi qoyatın qay qwdañ bar edi mwnda? Kir degen soñ kir!.. Nu, jıldam...

Swltanbek jelkeden tigen jaysızdau soqqıdan soñ, işke qaray tältirektey basıp kire bere sürinip ketip, jer qwşa jazdadı da, qayta twra berip, tağı qwladı. Özinde bwrınğıday buırqanıp-busanıp jatatın qayrat ta, qajır da, tipti äl de joq. Äbden älsiregen. Qaljırağan. Osı künderi onı küş jwmsap jwdırıqtamay-aq, bireu jäy şıntağımen türtip jiberse de, qwlap qalatınday qalbañ.

Tar, jağımsız iis jaylağan qapas kameranıñ edeninde etpetinen tüsip jatıp, jañağı döñkigen qara ögizge birneme demek bop, äzer dep basın kötergen. Onıñ eş sebepsiz jwdırıq köterip, qol jwmsağanına barınşa qorlanulı. Bwl sekildi bar aqıl-parasatı äuelden-aq tarıday şaşılıp, twla boyına taralıp ketken, basında torğaydıñ miınday da mi joq tomar adamdar bir kezderi kabinetiniñ aldına kelip, jeke şaruasın küyttep, bir auız tildesip şığu üşin, künwzaq sarğaya kütuşi edi-au! Al, endigi jağdayı mınau... Qwlan qwdıqqa qwlasa, qwlağında qwrbaqa oynar degen... Bwl däl sol kep!.. Däl sol küy!.. Äy, biraq... döy qarağa ne dep ökpeleydi! Bwl orındauşı! Ne iste dese, sonı isteytin robot – Adam! Bäri ana jaqta, joğarıda şeşilip jatqan joq pa! Ätteñ dese, ätteñ-ay! Bäri de ayaq astınan bwrañdap-bwlğaqtap keter dep kim oylağan! Aldın-ala bilgende, özinşe tırmısıp, özgeşe qam jasap, qapıda qalmaudı oylastırmas pa! Eñ bolmağanda, sol Stalinniñ aldına barıp, aşı da bolsa bar aqiqattı öz auzınan estip, köz jetkizgen soñ birjola küderin üzip...

Temir esik bwnıñ kermek oyın kilt üze sırqıray sırnaylatıp, şaqır-şwqır etip jabıldı. Döy qara esiktiñ kiltin eki-üş ret bwrap-bwrap, suırıp alğan soñ, qara jerdi oyıp jibererdey taq-taq basıp wzap bara jattı. Tağı da jalğızdıq! Talay uaqıttan beri mañdayına da, tañdayına da tiip kele jatqan jalğızdığı...

«Men şınımen-aq, mına beyopa fänide tiri pendege mülde kerek bolmay qalğanım ba?.. Atımdı atap izdep, «qaydasıñ sen esil er» deytin bir janaşır da bolmağanı ma bwl qazaqta!.. Äy, qaydam-au!.. Armandamastı armandaymın-au!.. Jay uaqıtta da asıl basıñdı qadirley bilmegen, barlıq bılıqqa da bas izey beretin könterli qandastan endi ne ümit, ne qayır...»

Osı oydan keyin kenet işki älemi mwzdap qoya berdi. Qanşama jıl joğarı lauazımdı qızmetterdi atqara jürip, işinen bolsa da «qazaq wltınıñ aytulı qayratkeriniñ sanatına kirgen şığarmın» dep özinşe ümit – dämege maldanuşı edi, söytse... wltına erkeleytin tügi de bolmay twr. Bäri de ötkinşi, bäri de köñil aldau dünie bolıptı da şığıptı. Endi, mine, tiri pendege eş kereksiz-aq. Eşkimge de...

«Sonda qalay?.. Eñbegi bar, el aldına şığıp boy körsetsin, tım bolmasa aqtıq sözin aytsın deytin lauazımdı häm jüregi jılı bir pende tabılmağanı ma? Mal ekeş, baqırauıq eşkiniñ de artında bir swrauı bolmauşı edi...»

Swrğılt kameranıñ işindegi tas edende etpetinen jatqan qalpı qayta twra almadı, joq, bälkim twrğısı kelmedi. Däl qazir keudesine dem jetpey, qattı qısıla tüsip, özinen-özi küyine qamıqtı. Oyına qaydağı-jaydağılar oraldı. Elim, jwrtım dese qay kezde de şıbın janın qiyuğa baqwl edi, onısı da bügin özgelerge jäy, bösteki äñgime. Mına qoğamğa mülde jat. Äsirese, Stalinge... Ägärki, sol Stalinniñ köñil tükpirinde jürgen bolsa, bir küni bolmasa, bir küni «au, qayratker Swltanbek qayda, onı qay apanğa tığıp wstap otırsañdar?» dep swrau salmas pa! Kiriptar pende bolıp, tas bölmege qamalğalı beri 2-3 ay ötipti-aq! Stalin izdey bastasa, bwl künge deyin jılpos, jılmaqay jandayşaptarı özderi-aq lıpıldap kelip, kamera esigin qağıp twrmas pa!..

«Äy, büytip keñirdek soza maqtağan Keñes Odağınıñ qayratker atanğanşa... sonau auılda, özimniñ balalığım ötken Aqsümbede nege qoy baqpadım? Sonda meni mwndağı papki wstap şirengen birde-bir kisi elemes-aq! Tipti «meni qamap tastañdar» dep aldına tüsip alıp tompañdasañ da, «äy, qara qoyşı, aulıña qayt, sen sayasattı qaytesiñ» dep, qaq mañdaydan qayqaytar-aq... Sol ömirim uä jüz, uä mıñ ese ğajap bolar-aq...»

Jüregi dürs-dürs soqtı. Qwlağı şuıldadı. Köziniñ aldında – özi tuğan alıs tükpirdegi auılı bwldırladı. Aqsümbesi sol qalpımen suret – eles bolıp twra qalğanın qaraşı!

“Şirkin-ay, bir qora qoydı oydağı bwlaq suına aydap salıp, özim Aqbikeş biigine şığıp alıp, änimdi ayta, jambastap jatıp alsamşı! Sonau-u tömennen bir tanısım ayqay sap: «Äy, Swltanbek, beri tüs, asıq oynaymız” dep şaqırıp jatsaşı! Sonda men oğan: «Asıq oynağanşa, beri köteril, mına biikten elge qarayıq, armandayıq, alısqa qiyalmen şırqap keteyik» desemşi...»

Közin aqırın jwmdı. Qayta aşqısı kelmedi.

Tas edende jatıp alıp, bügin iştey barınşa bügilip, rasımen-aq jasıdı. «Otqa salsa küymeytin, suğa salsa batpaytın» temirdey mıqtı, bolattay berik Swltanbektiñ köñili borday ügitilip sala bergeni! «Orta Aziyanıñ Şıñğıshanı» öz-özinen qapalı küy keşip, tağdırına şınımen nalıdı bir! Nalıdı-aq!

«...Eh, Stalin!..» dep oylandı. «Sen menimen ärkez jeñil qaljıñdasıp, dos köñilmen äzildesip jürgen bolar desem, olay bolmadı-au! Bar qulığıñ men swmdığıñ işiñde, köñildiñ arğı tükpirinde mıñ bwratılıp jatqanın bilsemşi! Mına zaman qalay qaray bwlğaqtasa da, meni tüsinetin, meni qoldaytın, meni qay kezde de ajal qwrığınan araşalaytın Stalin-kommunist bar dep jürsem... Sen de senimniñ señin söktiñ, Stalin joldas! Endi bayqasam, el tabınğan dana kisi de emes, kommunister qolpaştaytın kösem kisi de emes, bar bolğanı köp pendeniñ biri ekensiñ-aq... Oğan qisınsız qılığıñ, ädepsiz äreketiñ kuä... Biz äli kezdesermiz-aq! Kezdesuge tiispiz. Aramızdağı äzil men aqiqattıñ ara-jigin birjola ajıratıp aluımız üşin-aq!.. Sen meni, joq, bälkim men seni tüsinbey jürgen boldıq bilem! Sosın da kezdesuimiz kerek-aq! Solay, Stalin-joldas-s...»

Oyına bayağıda wmıt bolğan ötken künder elesi özinen-özi tizbektelip orala bergen-di...

 

*      *      *

Bir jolı Mäskeude ülken jiın ötetin boldı. Sol jiınğa Qazaqstannan birinşi hatşı Naneyşvili qatısuı kerek edi, biraq ol barudı qwp körmey, ornına ekinşi hatşısı Qojanovtı jiberudi wyğarıptı.

«Sen barıp qaytşı» degen soñ, Swltanbek sol küni-aq Mäskeu saparına asığa jinalğan-tın. Stalinniñ özi qatısatın jiın bolar dep kim oylağan!

Jiın üstinde ayaq astınan Swltanbek te sözge jazılıp, märtebeli minberge köterilgen-di. Endi ğana minberge taqay bergende, Stalin:

– Söyle, Orta Aziyanıñ Şıñğıshanı! – dep bwnı mwqata söylep, mwrtınan jımiıp aldı. Swltanbek eş sasqan joq, minberge keldi de:

– Söylesek söyleymiz, joldas Stalin! Mwnda Gruziyanıñ knyazderi de söylep jatqan joq pa! – dedi. Stalin äri qaray läm demedi. Jiında köp otırğan joq, endi bir sätte ornınan twrıp, zaldan şığıp bara jattı.

Bwdan keyin de Stalinmen Swltanbek eki-üş ret kezdesti. Är kezdesken sayın «wlt kösemi» Swltanbekti sözben qajap, äzildegen bolıp, mazaq etkisi keledi de twradı. Ondayda keudesin bastıratın Swltanbek pe, ılği äzilge äzil aytıladı, qaljıñğa qaljıñ jalğasadı...

Tağı birde... qazaq eliniñ mäselesimen Swltanbek Stalinniñ qabıldauına bardı. Wzaq-q küttirip barıp, äzer kabinetine kirgizgen «wlt kösemi» Swltanbekti öziniñ jwmıs üstelinde emes, sol jaq şettegi tereze aldında, tısqa qarap twrıp qarsı aldı. Bwl ädeti, ärine, Swltanbekti mwqatqanday bolıp köringen-di. Alayda, qazaq eliniñ ekinşi hatşısı sabırlı boluğa tırıstı.

– Sizdiñ rwqsatıñızben kelip twrmın! – dep ädeppen söyledi.

Osı kezde Stalin oñ-solına kezek qarağıştap twrıp:

– Meniñ kabinetimde qırdağı qoydıñ qiınıñ iisi şığıp ketti me? – dep kelemejdedi. Mwnı estigen Swltanbek te dereu sözdi jalğap äketip:

– Joldas Stalin, mağan sizdiñ kabinetten gruziyanıñ taqta şayınıñ isi şığıp twrğanday, – degen.

Stalin bwğan jalt qaradı. Qaradı da, öziniñ janına şaqırdı.

– Mına şaraptan eki bokalğa qwy, – dedi sosın. Swltanbek solay etti.

– Öziñe barınşa toltırıp qwy! – dedi.

Swltanbek tağı da solay istedi.

– Al, endi iş!

Cwltanbek simirip saldı.

– Qalay eken?

– Ärine, Stalin joldas, men mwnday şaraptı eş jerden işip körmeppin.

Endi üsteline qaray bwrıla berip:

– Resmi äñgimege köşelik, – dedi Stalin...

Sol jolğı jauaptasu da Stalin üşin este qalarlıqtay äñgime bolğanı ma?

«Joldas Stalin-au!» dep endi Swltanbek tağı da oy qwşağına berildi. «Meni nelikten Şıñğıshanğa teñey berdiñ, a? Qay jerimnen Şıñğıshanğa wqsastıq taptıñ eken, a? Joq, sol Şıñğıshan tüptep kelgende mına sağan köbirek wqsaydı. Seniñ qazirgi qanepezer mineziñ men äuleki äreketteriñ Şıñğıshandı elestetedi köz aldıma...»

Basın şayqadı. Zip-zildey.

Osı oylar-aq qaljıratıp baradı. Oylamayın-aq deydi. Söytse de kermek oylar özinen-özi qaumalap kele beredi, kele beredi...

 

*      *      *

Bağana döñkigen qaranıñ bwnı aldına salıp, dedektetip alıp barğan jeri – terezesi töbesine tırmısqan jeke bölme. Äuelde bos edi, eşkim de joq edi. Bwğan taburetka wsındı. «Osığan otır» dedi. Sosın «küt» dedi. Bwqa moyın erkektiñ bar aytqanı osı eki auız söz.

Älden uaqıtta arğı jaqtağı esikten swr gimnasterkalı, qiılta mwrt qoyğan bir qazaq beri qaray erine attadı. Attadı da esinedi.

– Al-l... – dedi ol üsteline otırar-otırmastan. – Al, neden bastaymız-z?..

– Tüsinbedim, – dedi Swltanbek. – Jauaptasu ötken jolı-aq ayaqtalmadı ma!..

Sol-aq eken jañağı qiıq mwrt üsteldi salıp qalıp:

– Sen, kontra-a... auzındı bağıp söyle! Bügin mına jerde men bastıqpın. On jerden swñğıla Swltanbek bolsañ da, söyler sözindi bil.

– Men ne dedim!..

– Sen... sen äñgime bitti dediñ. Al, sağan men aytam: äñgime endi bastalıp keledi. – Ol ornına qayta otırdı. Qiıq mwrtın sılap qoydı. Sosın swradı. – Ayta qoyşı, bayağıda Taşkentte Alaş serkeleriniñ biri Ahmet Baytwrsınovtıñ 50 jıldığın dürildetip ötkizip bergeniñ ras pa?

– Ras!

– Ras bolsa, sonı moyındaymın dep qol qoy. Mına qağazğa...

– Joq, qol qoymaymın.

– Nege?

– Öytkeni, Ahmettiñ toyın ötkizgenim üşin el aldında da, öz arımnıñ aldında da qılmıstımın dep sezinbeymin.

– Solay de! – Qiıq mwrt üsteldi sausağımen qayta-qayta sırtıldatıp otır. – Bäribir solay bolğan dep protokol toltıramız. Sen üşin qol qoyıp beretinder bar. Osını da bilip qoy.

– Bilem. Jağımpazdar jetedi. Onday eki jüzdi satqındar mına qara jerdiñ betinen joğaluşı ma edi...

– Joq, şıraq, olar sen oylağanday eki jüzdi de, satqın da, jağımpaz da emes. Olar – nağız Keñes ökimetiniñ dostarı. Öytkeni mına sen sekildi keudesine nan pisken, qisıq, qıñır, kertartpa adamdardı jazalauğa qol wşın beredi. Kömektesedi.

– Ol sizderdiñ oylarıñız...

– Joq, bwl Keñes ökimetiniñ oyı. Ökimetpen oynamañız! – Ol tağı da üsteldi wrıp-wrıp jiberdi. – Sonımen... Baytwrsınovtıñ toyın ötkizuge tikeley ıqpal etkeniñdi moyındadıñ. Täk-k! Endi mınanı aytşı, sen osı ana Alaşordaşıl aqın Mağjan Jwmabaevtı nege jaqsı köresiñ? Sol aqınsımaqtıñ ölenderin wnatıp qana qoymay, barınşa nasihatşısı da bolıpsıñ. Kitabın şığarıp beripsiñ... Bwl da ras pa?

– Ras!

– Ras bolsa, qolıñdı qoy.

– Qol qoymaymın.

– Nege-e!.. – Aşulana ornınan oqıs atıp twrdı da, orındığın säl ilgeri qozğap, qayta otırdı. – Ä-ä, bilem, sen üşin bwl da qılmısqa jatpaydı. Kinäm joq deysiñ, ä! Kinäniñ kökesi, mine, osı jerde. Adasqan Alaş aqının kökke kötere jaqtağanıñ üşin sen de Alaştıñ ideyalas dosısıñ. Osı üşin-aq öziñdi tap qazir-r... – Kijine, jwdırığın tüyip, ornınan tağı twrıp, qayta otırdı. – Jä, jaraydı, ol eñdi meniñ jwmısım emes. Meniki, äñgimeniñ aq-qarasın ajıratu. Sonı protokolğa tüsiru... Aytpaqşı, osımen isti jabuğa da boladı. Bwdan basqa da kinälarıñ jeterlik. Al, mına ekeui – tapjıltpaytın, tap bastırmaytın mısal! Veşestvennoe dokazatel'stv-o...

Ol äñgimesiniñ soñıñ orısşa sözben nığırlap ayaqtap, ornınan jeñimpaz bolıp köterildi. Söytti de, ana döñkigen döy qarağa «äkete ber» degendey, ım jasağan. Swltanbek äuelde birneñe degisi kelip, müdire tüsti de, artınan «äy, bwğan asıl sözimdi şığındap, qor qılmay-aq qoyayın» dep oylap, äketuşiniñ aldına tüsti...

Esik aldına jaqınday bergende jañağı qiıq mwrt bwnı toqtatıp:

– Sen, Swltanbek, şınındı aytşı osı, – dedi jaydarılana söylep. – Bwrın biik lauazımda jürgen keziñde Stalin joldastı talay ret kelemejdep, keleke etip, tipti mwqata söyledi deydi.Sol ras pa?

– Onıñ sendey är sözdi añdığan beyşarağa endi qanday qajeti bar! – dep Swltanbek qasqaya til qattı. – Ülken kisiler arasındağı qarım-qatınastı bäribir tereñ tüsine alar ma ekensiñ!..

– Tiliñdi tart! – dep ayqayladı qiıq mwrt. – Tart tiliñdi!.. Öziñdi tas bölmege jelkelep äkelip tıqqan da osı tiken tiliñ eken ğoy. Endi tüsindim...

Swltanbek sonda da qıñbadı.

– Joq, – dedi ol, – ...sen äli de tüsinbegen ekensiñ. Tüsine almapsıñ! Endeşe tıñda. Men Stalinmen söz sayısına tüskende wltımnıñ, halqımnıñ ar-namısın qorğasam dep armandağam. Qazaqtı eşkimge, eşbir adam balasına mazaq etuge jol bermesem degem. Al, sen... sen özgeniñ aldında jaltaq, jasqanşaq, qorqaq, biraq öz qazağına ögiz müyizdene qaraytın alaköz bwqasıñ...

– Jap! Jap ana oñbağannıñ auzın... – Qiıq mwrttıñ qanı basına teuip, ayqayğa bastı. Üsteldi wrıp, jerdi tepkiledi.

Sol-aq eken, älgi bwqa moyın jigit Swltanbekti kök jelkeden qoyıp qaldı...

Swp-suıq qara tas üstinde jatıp, osı bir körinisti oyına qayta tüsirdi. Ahmetti esine aldı...

«Qayran, Ahañ!» dep oyladı işinen. «Seni bwl qazaq şınımen tanıp-bilgenşe äli talay uaqıt kerek şığar-aq! Bile bilgenge sen wlt jauı emes, wlt janaşırı ediñ-au. Sen jazğan oqulık, sen jazğan ğılımi eñbek, sen jazğan öleñ-mısaldar, sen tüzgen älip-bi... äli-aq qazaq üşin qwnı joq asıl qazına bolarına men senem. Barınşa senem. Al, biz şe! Biz ne istey aldıq? Biik orıntaqqa jetkenimizge mäz bolıppız-aq! Söytsek, ol degeniñ beldeuli, bedersiz birneñe eken-aq!.. Sağım sekildi sırğanaq eken-aq!..»

Esine tüsti.

1923 jılı Taşkentke Ahmet Baytwrsınov öz ayağımen keldi. Ol eñ aldımen Swltanbektiñ kabinetin aştı. Ol kezde Swltanbek oqu-ağartu halkomın basqaratın. Kirip kelgende, Ahmetti tanımay qaldı. Öñi jüdeu. Özi azğın. Sözi solğın.

– Aha, sizge ne bolğan? Däl mınaday küyiñizdi ömiri körmegen edim...

– E-e, – dep qamığa til qattı Ahmet. – Men özi bağı janbağan häm janbaytın qazaq bolarmın, sirä! Qayda barsam da, qorqıttıñ köri...

– Oybay-au, ne boldı? Aytsañızşı...

– Habarıñ joq eken-au, – dedi Ahmet. – Ana Orınborda el-jwrtqa taza masqara boldım. Özimnen de bar. Elu jastı toylaymız, elge mereke jasaymız degenge jas balaşa elirip... Azğana toptıñ aldau sözine senip qalğanım ğoy, qayteyin...

– Oy, sol ma! – dep Swltanbek rahattana külip aldı. – Ana bwzaqı toptıñ sizge jetpis jwmırtqa, alpıs alma laqtırıp, özderinşe mwqatpaq bolğan keşi me? Bilem onı.

– Onıñ nesi külki! – dep Ahmet qabağın tüye til qattı. – Sen üşin külki, al men üşin ülken pozor. Masqara! Qazaq üşin oqulıq, ğılımi eñbek jazıp jürgen oqımıstı-ğalım Orınbordıñ tap ortasında şirigen jwmırtqa, iistengen almanıñ astında qaladı. Jäne de onı wyımdastıruşılar – qazaqtıñ osı küngi oqığan, bilimdi jastarı. Belgili-belgili aqın-jazuşılar. Sayasat adamdarı...

– Bilem! – dedi Swltanbek üsteldi tayanıp twrıp. – Bilem bärin de! Bwl – tek sizge emes, bile bilseñiz, bärimizge, tipti wltqa laqtırılğan tas. Sosın da men bwl şaruanı ayaqsız qaldıra almaymın. Aytamın, jetkizemin sözim jetken jerge...

– Qoy, aynalayın! Sağan da ziyanım tiip keter. Sen ösip kele jatqan jassıñ. Ökimet ökilisiñ. Al, biz degen... – dep, Ahmet qipaqtap qaldı.

– Joq, men aytqanımnan qaytıp körgen emespin. Endi meni bögemeñiz...

Ahmet Swltanbektiñ jüzine qaradı. Kädimgidey aşulı. Şın janı aşığanı da bilinip twr... Swltanbek qiyanatqa, ädiletsizdikke şıday almaytın wltjandı azamat degendi biraz qazaq oqığandarı aytqan-dı. Aytsa aytqanday ma! Biraq, osı jolı öz basın sauğalap, öz küyin küyttep, odan qorğan swrap kelmegen-di. Oñday is oyında joq edi...

– Şırağım, jasıñ kişi bolsa da, jolıñ ülken, – dedi Ahmet. – Meniki jäy, amandasıp qana şığu edi. Şın ıqılastı peyiliñe dän rizamın.

Bwl sözge Swltanbek toqtağan joq.

– Aha, – dedi endi inilik nazben. – Siz mağan aq jürekpen tileuqor ağa bolıp esik aştıñız. Endeşe, men de sizdi izetti ini bolıp şığarıp salmaymın ba?

– Sonda, bwl söziñ...

– Qalğanın mağan qaldırıñız. Seniñiz mağan!..

Arada birer apta ötisimen-aq, Swltanbek Ahmetti özine arnayı şaqırttı.

– Elu jıldıq toyıñızdı osı Taşkenttiñ qaq törinde atap ötemiz. Men basşılarmen kelisip qoydım, – dedi Swltanbek. – Endi işi küygender twz jalasın... Körsin, bilsin, estisin...

– Joq, – dep Ahmet basın alıp qaştı. – Tağı da Orınbordağı jağday qaytalanıp jürse... Eki ret masqara bolğım kelmeydi.

– Qaytalanbaydı! – dep Swltanbek senimdi köñilmen söyledi. – Özim tikeley baqılauğa alam. Qatısamın. İşinde bolamın.

Ahmettiñ könbeske şarası qalmadı...

 

*    *    *

Közi tirisinde-aq wlttıñ «ruhani kösemine» aynalıp ülgergen Ahmet Baytwrsınovtıñ elu jıldıq toyı Taşkentte öte joğarı deñgeyde atalıp ötkeni birden elge jayıldı. Ülken, aytulı mereke bolğanı aqjoltay habar bolıp, auızdan-auızğa köşti. Taşkentte onı şın jüregimen, bar jan-tänimen jaqsı köretinder barşılıq ekeni sol toy künderinde barınşa biline tüsti.

Oğan Ahañnıñ öziniñ de közi äbden jetti...

Toy öte salısımen Taşkentte şığatın ülken basılımdardıñ birine jas qalamger Mwhtar Äuezov kölemdi maqala jariyalatıp ta ülgerdi. Atın da ayqaylatıp qoyıptı. «Ahañnıñ elu jıldıq toyı!..» Bwl maqalanıñ tuuına da, jarıqqa şığuına da tikeley sebepker – Swltanbek. Sonıñ ötinişi bolatın...

 

*    *    *

Aytulı toyda Alaş aqını Mağjan Jwmabaev öleñ oqıdı.

Mağjandı Swltanbek bwrın da sırtınan täp-täuir biletin. Äsirese, ol turalı Mwhtar Äuezov bir keş äñgimelep, ädemilep maqtağan. Tipti Mwhtar qıza-qıza kele: «Mağjan bolaşaqta Abaydan soñğı eñ ülken aqınımız boladı» dedi. Swltanbek onıñ sözine eriksiz külip jibergen.

– Nege külesiz? – dedi Mwhtar. – Meniñ bwl sözim işte, jürekte äbden qaynağan, pisui jetken pikirden tuıp otır. Siz solay wğıñız...

– Jä, jä! – dedi Swltanbek. – Äzil ğoy. Ädebietti, Mwhtar, sen bilmeseñ, biz qaydan tereñ tüsinuşi ek! Onda qazirden-aq, Abaymen tize qağıstıra alatın aqın ösip kele jatır deseyşi. Ol qayda? Nege mağan dwrıstap tanıstırmaysıñdar, a!

– Tanısudıñ da oraylı säti boladı, – dedi Mwhtar. – Sol sät mine, Ahañnıñ toyımen twspa-tws kep twr.

Ahmet toyı üstinde Mağjandı äueli Mwhtar özi ertip äkelip, Swltanbekpen jüzdestirdi. Sodan soñ Ahmet jas aqın jaylı öte äserli, ädemi äñgimeniñ tizginin ağıttı. Mağjannıñ swlu poeziyasınıñ qwpiya qırı men sırı, mine, Swltanbek üşin sol küni öz esigin ayqara aşqan bolatın.

Mağjan aqın men Swltanbektiñ şınayı dostığı osı künnen bastau alğan-dı.

 

*    *    *

Osı oqiğadan soñ, az künnen keyin-aq, Swltanbek Mağjanmen öz kabinetinde jeke kezdesip, wlt mädenieti men ädebieti töñireginde tereñ äñgime-düken qwrdı.

Olar wzaq-q äñgimelesti. Swltanbek alğaşqı sätte känigi sayasatkerler ädisine sala, onı birden jılı qabılday qoyğan joq. Äueli sın-eskertpelerin de aytıp aldı. «Eskilikti, bayağını kökseuşi deydi, ılği eski zamandı maqtap jazadı ekensiñ» dep, iştegi küdikti oydı aqınnıñ betine ayta, jasırmay sırtqa şığardı. Mağjan şıj-bıj. «Men eskilikti kökseuşi, maqtauşı emes, tüsine bilgenge key rette eskilikti sınauşı, qatal mineuşi aqınmın» deydi. «Är wlttıñ öz tarihı bar, onı bilmey jatıp aqınmın deu äbestik» deydi. «Tarih bolğan soñ, onıñ kedir-bwdırı da qatar jüredi, men jazğan tarihi twlğalar bügin öz biiginde bağasın almay jatsa, erteñ sözsiz twğırına köteriledi» deydi. Swltanbek onıñ jürekjardı sözin bastan-ayaq, erinbey, köñil qoya tıñdadı. Sosın birneşe öleñderin de oqıttı. Tögilip twr.

– Arıstanday aybattı,

Jolbarıstay qayrattı,

Qıranday küşti qanattı...

Men jastarğa senemin!

Közderinde ot oynar,

Sözderinde jalın bar,

Jannan qımbat olarğa ar...

Men jastarğa senemin! – dep, Mağjan ekpiñdete, elite öleñ oqığan. Swltanbek ünsiz, bas izep otırıp qwlaq tösegen...

– Al, – dedi Swltanbek qoştasarda, – seni köp ädebietşiler diñkelete dattağanımen, köpşik qoya maqtauşılar da joq emes. Kimdiki dwrıs? Soğan özim köz jetkizbekşi bolıp em. Qoljazbañ bar ma?

– Bar. Biraq...

– E, ne boldı?

– Öleñderim qalay eken, Swlteke?

– Wnatpasam, qoljazbalarıñdı swraymın ba?

Osını ayttı da, säl müdirip barıp sözin qayta jalğadı.

– Mağjan-au, men özim de soñğı kezderi eptep öleñ şimaylaytın bolıp jürmin. Qoyın däpterimde jazılulı. Tap sendey tarpañ aqın bolmasaq ta, jırdıñ jaqsı-jamanın tarazılay alatın qazaqpız...

– Solay ma! Endeşe, sol jazğandarıñızdıñ birin oqımaysız ba? Tıñdap körelik.

– Joq, Mağjan! Bügin – seniñ küniñ! Seniñ tañğı şıqtay möp-möldir jırlarıñnan soñ bizdiñ qarabayırlau öleñderdi oqu – tätti sezimdi tu-talaqay eter. Osı tätti äsermen, ğajayıp köñil-küymen ajırasalıq.

Säl toqtap, qaytadan:

– Qoljazba qayda? – dedi.

– Mına sömkede.

– Mağan qaldır. Oqıp şığayın.

– Joğalıp ketse...

– Joğalmaydı. Uäde beremin.

Mağjan Swltanbekke qoljazbasın qaldırıp, ümitti köñilmen kabinetten şığıp bara jattı...

 

*      *      *

Mağjan aqınnıñ bir tomdıq ölender jinağı Taşkenttegi baspadan jeke kitap türinde basılıp şıqqanı bir-aq künde mwqım elge molınan jariya bolıp, altı alaştı şarlap ala jöneldi. Oğan Swltanbektiñ özi arnayı alğısöz jazğanı tipti tañdanarlıq oqiğa. Tağı da batıldığına, jürektiligine basqan sıñaylı. Poeziyasın talday kele Swltanbek Mağjandı «bolaşaq ğajayıp aqın dep atauğa tolıq negiz bar» ekenin de şegelep twrıp aytıptı.

Swltanbektiñ bwl parasattı pikirine köp ädebietşiler keu-keulesip, quanıp ta qalğan-dı. Jwrt köñilinde köpten beri aytıla jazdap, aytılıp qala jazdap jürgen pikir eken-aq. Äsirese, Ahmet pen Mwhtar ekeui asa riza ekenin jasıra almay, eki söziniñ birinde Mağjannıñ swlu jırların tilge tiek etti.

Tırnaq astınan kir izdeuşiler osı oqiğa künderi de tabılmay qalmadı-aq! Olar joğarı jaqqa Swltanbektiñ üstinen «domalaq arızdı» qayta-qayta töpep jattı. Töpelep jattı-aq!..

 

*      *      *

Mına swrıqsız, swrqiya tirlikte kisi köñili toyat tabar ädilet degen bar ma? Bar şığar... Äy, biraq sol ädilet attı dünieñiz ädiletsizdik üşin tük te emes. Ädiletsizdik – biik zäulim ğimarat bolsa, ädilettilik – jäy, qwrap-swrap twrğızğan bäkene üy. Sonda kimniñ mısı basadı?..

Jä, bwl teñeu emes.

Ädiletsizdik – anadan sau-salamat, qol-ayağı balğaday bolıp tuğan säbi bolsa, ädiletiñiz – köksau, dimkäs, auruşañ şarana. Sonda qaysısınıñ mereyi üstem? Aytıñızşı, a!

Jä, bwl da teñeu bola almas.

Ädildik – jalğız jortqan jolauşı bolsa, ädiletsizdik jol torığan köp tobır baukespe. Jalğız jolauşı, meyli ol on jerden qarulı bolsın, qamdanulı bolsın, köp tobır baukespelerdi jeñe ala ma? Älbette, joq. Ras qoy osı...

Tas edende jatıp alıp, oy älemine birjola boy aldırğan Swltanbek eki şekesin wstap, wzaq uaqıt basın şayqay berdi.

«Qap, – dedi işinen, – añqau basım-ay! Sol kezde sırtımnan sıpsıñ söz jürgizip, sayasi twzaq qwrıp jatqanın bilgenimde, qarap qalar ma edim! Men de «aylağa – ayla» dep, özimşe äreketke köşpes pe em... Äy, añqaulıq-q!..»

Endi arqasına aunadı. Töbege köz saldı. Tün-tünek. Tas tünek. Tek änebir şetki bwrıştan säule sığalaydı. Ol da ölimşi säule...

Qajığan, qapalı köñil küy Swltanbektiñ esine tağı da bağanağı qiıq mwrttıñ qisıq minezin tüsirdi.

– Sen, – degen sol qiıq mwrt eki büyirin tayana söylep, –... sen äli de bayağı Swltanbekpin, el bilegen azulı hatşımın dep oylaysıñ ba? Esiñde bolsın, bwl künde eldiñ jadı öte qısqa. Ne närse de tez wmıtıladı. Tez esten şığadı...

– Joq! El eşnärseni de wmıtpaydı. Jwrt jadı qısqa degeniñ jala...

– Ha-ha! – dep küldi qiıq mwrt. – Senseñ de osı,senbeseñ de osı! Seniñ esimiñ qazirdiñ özinde-aq wmıtılıp bara jatır. Bireu bilse, bireu bilmeydi. Qısqası, sen endi «quırşaq» qayratkersiñ...

Swltanbektiñ töbe qwyqası şımırlap qoya bergeni. «Quırşaq» qayratker-r!.. Ol men be sonda-a?.. Au, mına sasıq kökirek qazaq ne deydi, oybay-au!.. Bwl qay mwqatqanı, a?..»

– Däl mınaday mwqatu sözdi tipti Stalin joldastıñ da auzınan estigen joq edim. Sen özi...

Qiıq mwrt şalqaya tüsti.

– Estimeseñ, endi estidiñ! Mına tar, qapas bölmege qamalğan küni-aq seniñ şın atıñ öşken! Bar bedel-abıroyıñ kökke wşqan! Onı men emes, sol joğarı jaqtağılar...

– Oynap söyleseñ de, oylap söyle! – dedi Swltanbek oğan. İştegi qaynağan aşu-ızanı äzirge tejep twr. – Qayratkerge qwrmetti ataqtı eli, halqı beredi. Al, halıq eşqaşan öz qayratkerin quırşaq etip, orınsız mazaqtamaydı.

– Sen quırşaqsıñ! Quırşaq qayratkersiñ. Tap qazir meniñ qolımdağı oyınşıqsıñ. Äytpese, seni jaqtaytın, sözindi söyleytin kisiñ käni! Halqıñ käni? Qayda olar-r...

– Onıñ da uaqıtı keler! Tuar onday da zaman-n!..

– Bwl – qiyal. Arman. Sağım sekildi eles-s...

Qiıq mwrt öz-özine riza köñilmen wzaq-q küldi!.. Selkildep küldi...

– Men quırşaq qayratkerge aynalsam, onda mına sender äulie körip, qwdayday tabınıp jürgen Stalin de quırşaq, – dep, Swltanbek aşuın twzaqtay almay, tistene til qattı. – Nağız quırşaq solar, sonıñ aynalasındağılar-r...

Kök ögizdiñ qolındağı bılqıldaq tayaq Swltanbektiñ kök jelkesine sart ete qaldı...

Ölimşi säulege qarap jatıp, osını esine tüsirgen-di...

«Joq! – dep oylandı endi Swltanbek. – Men ne istesem de, jeke basımnıñ qamın oylap, tırmısıp-talpınğam joq. Qanday äreketke barsam da, eñ äuelim köñil törimde elim twrdı-aq! Qazağım twrdı-aq! Qanday qayratker boldım, onı keler wrpağım ayta jatar. Äyteuir wltım üşin ayanıp qalmağanım ras-aq! Halqımdı jan-täsilimmen süye alğanım da aqiqat! Endeşe, bügin ölip ketsem de arman bolmas-aq!..»

Oyı sırğıp-sırğıp, köñil kökjieginen asa tüsip, tağı da Ahmet pen Mağjanğa qaray bettegen-di.

«Ahmetti qazaq bügin tüsinbese de, tübi bağalaydı. Ahañ wltqa anıq wran bolmaqşı azamat. Onday asıl wldıñ basqa wlt emes, qazaq bop tuğanına quanarsıñ sen äli, wyqıdağı qazağım-m!»

Wyqıdağı qazaqtı oylağan sätte esine Mağjannıñ öz dausımen oqıp bergen bir öleñi tüse ketti.

...Wyqı basqan qabağın,

Bastıra kigen tımağın,

Jalqaulıqtı jar körgen.

Jürgen eski zañımen,

Aldındağı malımen.

Birge jusap, birge örgen!

Alaş degen elim bar,

Nege ekenin bilmeymin –

Sol elimdi süyemin!..

Bwnı jazğan kim? Ärine, Mağjan! Mağjan osılay jazbasa Mağjan ba!

«Ätteñ, onı da qatal uaqıt öz ileuine aldı. Mağjannıñ Taşkentte basılğan bir tomdıq öleñder jinağın keler jılı Mäskeude bir top qazaq jastarı talqığa salıp, sınaptı. Olardıñ basşısı – Näzir bolıptı. Näzir, ärine, aqıldı qazaq. Biraq onı osı iske jwmsauşı, nwsqau beruşi – ortalıq. Ol solardıñ degenine könip otır. Al jastar... istiñ mänine tereñ boylap bara aldı deymisiñ! Äy, añqau qazaq... Öziñe-öziñ qol jwmsağanda, ayaudı bilmeysiñ. Al, özgege şe! Özgege kelgende nege jasqanşaqsıñ, ä! Nege tartınşaqsıñ-ñ?.. Nege osındaysıñ, qazağım-au!..»

Osı sätte Swltanbektiñ esine bayağıda-a... Qızılordada hatşı bolğan kezinde Goloşekinmen bolğan bir äñgime orala ketkeni.

Sol jolı Goloşekin bwğan:

– Sen tım wltşıl qazaqsıñ, – dep edi-au. – Äli kör de twr, osı mineziñmen tayaq ta jeysiñ...

– Joq, Goloşekin joldas, men wltşıl emespin, – degen Swltanbek. – Meniñ bir kinäm – wltımdı süyetinim...

– Ekeui bir närse emes pe, a?

– Ekeui eki närse. Wltşıldıq – basqa wlttı mensinbeuden tuındaytın minez. Al, wlttı süyu – öz halqıña degen şeksiz mahabbattan...

– E, – degen sonda Goloşekin. – Endi tüsine bastadım. Seniñ osı Qızılordağa kele sala Naurız merekesin qolğan alğanın da sodan ba? Seniñ ortalıq apparatqa tek qazaqtardı tartu kerek degeniñ de sodan ba?

Swltanbek twtığa söyledi.

– Naurız – ejelden kele jatqan wlttıq dästür. Onı anau-mınau dep talqığa saludıñ özi wyat. Al, qazaq jastarın apparat jwmısına tartsam, ol wlt kadrların tärbieleu üşin jasalğan izgi qadam...

Bwl jauapqa asa qanağattana qoymağan Goloşekin endi tağı bir qisıq swraq berdi.

– Sen bayağıda-a... Taşkentte jürgende Mağjan degen alaşordaşıl aqınnıñ kitabın şığarıp qana qoymay, astına köpşik qoyıp, Mäskeuge oquğa jiberdi deydi. Oquğa baratın basqa qazaq jası tabılmadı ma sonda?

– Mağjanğa bilim kerek edi, öytkeni ol wlt aqını bolğalı twrğan öte talanttı jas. Aldağı uaqıtta sayasi twrğıdan qatelespeui üşin ortalıqta oqıp kelsin degenim de ras...

Goloşekin bwğan da eleñ etpedi. Äldebir oy üstide otırğanday bolıp, kenet jalt qarap:

– Qazaqstan astanası Taşkent boluı tiis eken, bärin sen büldiripsiñ, – degeni. – Mına Qızılordañ – astana bolatın jer me özi? Masası köp, qısı suıq, jeri quañ...

Swltanbek birinşi hatşınıñ kekesindi sözine eş aşulanbastan, bayıppen jauap qattı.

– Taşkentte özbek ağayındar köp. Olar qanı bir tuıstar. Qazaq pen özbek talasıp-taytalasıp jatsa, ol jañadan qwrılğan Keñes ökimetine ne abıroy äkelmekşi! Sosın da eki jaqqa da tiimdi şeşimdi izdedik – dedi. – Qızılorda bolsa... äli körkeyedi. Jağdayı tüzeledi. İsker basşı kelse, nege jaynap şığa kelmesin...

– Äy, qaydam! Ümitten göri küdik basımdau...

– Aldağı tağdır-talayı siz ben bizdiñ qolımızda emes pe, joldas Goloşekin?

– Senimim az. Bosqa aramter bolam ba dep qauiptenem...

Osımen Goloşekin ekeuiniñ äñgimesi de tämäm bolıp edi...

«Ol kez – qanday kez! Oñ-solımızdı oylauğa mwrşa berdi me äri-säri sayasi jağday!» dep oylandı Swltanbek. «Jä, qazağım, eliñ men jwrtıñ aman bolsa, äli-aq astanañdı da öziñ tañdap, öziñ salıp alarsıñ-au! Ol künder de keler bir zamanda! Tuar onday şuaqtı künder... Men oğan senem. Şeksiz senem-m...»

 

*      *      *

Şalqalap jatqan qalpı mına fäni dünieniñ şınımen-aq opasızdığın ekinşi märte qaytalap oyına aldı. Jarıq dünie netken susıma!.. Netken aldamşı!.. Netken jiirkenişti!..

Pendeler şe! Au, olar sayasat alañındağı sartıldap twrğan oyınşıq emes pe! Ne iste dese, sonı isteydi! Qayda bağıttasa, sonda bwrıladı...

Oyına tüsti.

Bayağıda-a... Mwstafa Şoqay ağası ekeui «Birlik tuı» degen gazet şığarıp jürgen kezderinde bir jolı:

– Osı, Swltanbek, sen Keñes ökimetine şınımen senip jürsiñ be? – dep swrap edi Mwstafa.

– Senem. Ümitim zor.

– Onda baqıttı ekensiñ, – dedi Mwstafa mwñdana söylep. – Mına düniede eşteñege sene almasañ – sol azap!

– Sonda siz, Mwstafa ağa, bwl ökimetti iştey qalamaysız ba?

– Mäsele qalau-qalamauda emes, osı ökimettiñ tirligi men äreketi jüregime jatpaydı. Men sodan üreylenem.

Mwstafa osıdan soñ, arğı oyın aşıp aytpadı. Sözdi basqa bağıtqa bwrıp äketken bolatın...

«Qayran Mwstafa ağatayım-ay!» dep endi onı sağına esine tüsirdi. «Eliñdi, jwrtıñdı tastap, şetel asıp ketkeniñde aldımen renjigenderdiñ biri – özim edim. Söytsem... sizdi tüsinbeppin-au! Wqpappın-au keudeñizdiñ arğı tükpirindegi üreydi...»

Qaytadan iman turalı oyladı.

«Imansız bolğan jaman» deuşi edi atası Qojan qart. Sol sözge nege män bermedi eken, a?

Mine, bügingi qoğamnan iman ketti. Adamdar da qıl-qıbır, jün-jıbır bolıp bara jatqanday. Ua, nege?..

Dünieden bir sätte iman joğalıp ketse, ol iman pendede qaydan bolmaq! Joq imandı kisi kimnen almaq! Kimnen izdemek?..

Äne, imansız dünie imansız külkisimen tağı da Swltanbek-qazaqqa swq sausağın şoşayttı. Sol swq sausaq bir-aq sätte Swltanbek tağdırın şeşe aladı. Tipti şeşip te qoyğan bolar-aq! Bir kezdegi wlt qayratkeri endi imansızdar alaqanındağı eş qauqarı joq quırşaq beyne!.. Onı «quırşaq» etip twrğan – imanı ketken düniedegi imanı joq pendeler!..

...Ua, jarıq dünie, öziñe tän imandı beyneñnen eşqaşan, eşqaşan aynımaşı endi!

 

JOLTAY JWMAT

Abai.kz

0 pikir