Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Ädebiet 4228 0 pikir 29 Şilde, 2014 sağat 14:35

JINDI JEL TEGEUİRİNİ

Keybir äñgimeni oqığan şaqta ataqtı jahanger Napoleonnıñ: “Dästür bizdiñ köptegen aqımaqtığımızdı minep-şeneydi, biraq ta, eñ bastı aqımaqtıq onıñ qwlaq kesti qwlına aynalu” degen sözi oyğa oraladı. Ol söz wlt ziyalılarına qarata aytılğanday: qwldıq däuirdegi wlttı adamgerşilikke ündeu bir bölek, al, Egemendik däuirindegi miletti täubağa şaqıru bir bölek. Sonımen, wlttıq ädebiette közge şalınbaytın etika-estetikalıq sına qağıldı, bwrınğı qalamger tälimgerligi men bügingi jazuşı tälimgerligi eki  basqa dünie. Zamana jazuşısınan keşegi däuirdiñ tälimin qaytalaudı talap ete almaysıñ. Ol azat eldiñ söz egesi retinde oyın bükpey qazağına emin-erkin jetkizedi. Äri Batıstıq repette kanondanğan kez kelgen ädebi bağıt pen ağımnıñ ığına bası bütin jığılmay, avtorlıq obraz ayasında öz pikirin sırtqa jayadı.

Oy salatın äñgime bar, oydı ürkitetin äñgime bar. Alğaşqısın qwlşına oqisıñ, soñğısına bekerge uaqıtıñdı ketirgeniñe pwşayman bolasıñ. Arıdan söz qozğap, bügingi qazaq qoğamınıñ tınıs-tirşiligin tanıta alatın talay äñgimelerdi oqıp jürmiz. Sondağı añğarğanımız, qazaq qalamgerleriniñ qoldanğan avtorlıq söz saptaularında (tilşilerşe aytsaq: stil'dik ayşıqtarında)  äldebir ayaqtalğan oyğa ielilik – özine jiti nazar audarudı kereksinetindigi. Onıñ boyında keybir tälimdik bilimdi, ötkenniñ jañğırığın, wlttıq jadınıñ körinis beruin, tarihi faktilerdi, wlttıq ideyalardı, ideologiyalıq şeşimderdi salıstıru men salğastıru orın aladı.

Osı kezde miftengen söz belgili bir formağa aynalıp, onıñ mağınalıq tereñdigi ekinşi qatarğa sırğidı da, üyrenşikti män oqiğalardıñ qoymasına aynaladı. Söz bilgen janğa jazuşılarımızdağı qoldanıstar degenimiz – mağına men formanıñ mäñgilik jasırınbaq oyını. Miftik forma boyındağı  wlt tarihı avtor tañdap alğan konceptiden twradı. Qazirgi zamanalıq qazaq äñgimesinde özin tanıtqan jazuşılardağı miftik koncepti bir mezette äri ötken künderden qilı auanda sır şertetin tarihi narraciya, äri ötkennen sabaq alğızatın avtorlıq emeuirindik bolıp keledi. Mifologiyalıq “ALAŞ” konceptisi är jazuşı tügil, bir qalamgerdiñ är şığarmasın aytpağanda, bir äñgimesiniñ boyında avtorlıq türlinşe tañbalauğa ie bolıp keledi. Öytkeni, avtorlıq mif añğal oqırmandı san soqtıratın jazuşılıq emeuirini arqılı eki wştılıqtıñ habarlaması. Ol söz şaqıru retinde oqırman oyına salmaq salıp, özin wğınudı talap etedi. Oğan öz oqırmanınıñ dayın jäne dayın emestigin qalamgerler eş qaperine almaydı. Sebebi “Alaş” konceptisi Türki men Deşti Qıpşaq wğımına, orıstıq jäne älemdik tarihi konceptilerge kereğar keledi. Osı tört konceptini qoldauşılarğa öz qarsılığın bildirip, QAZAQTI bärinen joğarı qoyatın avtorlıq mif Bartşa oy tolğasaq: wrlanğan jäne qayta oralğan söz. Zertteuşi tarapınan osı qayta oralğan sözdiñ aytar uäjin jwrtqa tüsindiru ğana qaladı.

Biz avtorlıq mifi qoldanıstı tarihi dep tanıp, äri aqiqat, äri beyaqiqat dep wğınar bolsaq, wlt kädesine jaraytın oy aytuğa qol jetkizemiz. Är qazaq qalamgeri öziniñ qazaq bolıp tuğanın maqtan twtadı. Wlttıq mätinder boyındağı “mif” özgeler bizge osı künge deyin şaynap berip kelgen, keybir ğılımdağı qandastarımız qanın işine tartıp, öti jarılıp ketkenşe qoldaytın jalğan tarihi twjırımdardı joqqa şığaratın avtorlıq ağınan jarılatın jañaşa söz saptaudan twradı. Olar öziniñ tarihi tanımın wlttıq bolmıs-bitimizge beyimdep, qwr cifrlıq beykelbettilikke obrazdanğan tüsinikti sıydıradı da, ötkenniñ jañğırığın oqırman sanası üşin wğınıqtı ete tüsedi.

Sonımen, mif sözdi wrlaydı. Äşeyinde eşkimniñ sezimi men sanasına qozğau salmaytın sözdi wrlap, onı mifke aynaldıru –ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeytin qalamgerlik baqıt. Kündelikti qarapayım sözdi obrazdandıra wlt oqırmanına wsınuda Didahmet Äşimhanwlınıñ “Jındı jel” äñgimesi – özin jete qarastıruğa swranıp twrğan tuındı.

Avtor jalpı qoldanıstağı künde ekiniñ biri auırıp-sırqap qalğanda qoldanatın “dert” sözin qalamgerlik qajetine jaratıp qoldı qılıp otır. Klassikalıq qazaq äñgimelerinde “Söz” mifke erikti türde moyınswnsa, qazirgi qazaq ädebietinde keri ürdis orın aluda. Dästürli miftik tüsinikterdiñ ornın avtorlıq miftik qoldanıstar basuda. Sonımen, qwrılımşıldıqpen: Hattı – tañba, Ädebietti – mağınanıñ rölin atqaruşı dep sanar bolsaq, onda prozaşılarımız tolassız ömirge äkelip jatqan: jasandı mif qazaq äñgimesiniñ bügingi tınıs tirşiliginiñ küre tamırına aynalıp otırğan jayı bar. Özin ädebi proceste wltına tanıta bilgen qalamgerlerimiz proza men poeziyada miftik maqsatqa söz wrlanuın jalğastıruda.

Qazaq ädebi şığarmaların bwrınğıday realistik jäne beyrealistik dep saralaudan: miftik jäne beymiftik deuge köşe bastau: ädebiettanuşılarımızdı keybirde realizm men neorealizmdi (ädebi sintezdi) şatastırıp aluşılıqqa wrındırudı.

Söz älemindegi erlik neden twradı? Mädeni keñistiktegi hat bedelin ädebi batıldıqpen joqqa şığaratın şığarmaşılıq is-äreketten twradı. Oğan qadam basuğa qalamgerlerdiñ köbiniñ batılı barmaytını ras, sondağı uäjdarı oqırmandarım wqpay qaladı dep ädebi qauımdı aldausıratu. Öytkeni, ädebi erlik jasau barşa qalamgerdiñ mañdayına jazıla bermeydi. Ol jazuşınıñ ädebi qorjını tolığıp, wlttıñ mädeni öneri keñistigindegi oñı men solın tanığan şaqta qol jetizetin baqıt qwsı. Onı qattı qısañ öltirip alasıñ, bos wstasañ wşırıp alasıñ.

Qolında ädildik qwsı bar qalamger ğana qoğamnıñ toñmoyın kertartpa pikirine qamşı üyrip, şındıqtıñ kök balaq qarşığısın töbesinen şüyiltip, öziniñ azamattıq qarsılığın bildirip, basına qara bwlt üyildiredi. Tipti osı jolda onı zamandastarı tüsinbeui de ıqtimal, onıñ eş oqası joq. Tek onıñ jan ayqayın bodandıq qarğıs tañbasınan ada keler wrpaq wğadı. Öytkeni, almas qılıştay söz aqiqatın eşqaşan tot baspaq emes.

Äli künge bir ökiniştisi, öziniñ Ortalıq Aziyadağı ädebi köşbasşılığına toqmeyilsitin qazaq ädebiettanuı Orıstıñ ilimine maldanıp, Batıstıq söz asılınıñ qızığın köre almauı aqıl-oyğa twsau salıp keledi. Öz dilimizge ıqşamdalğan, dinimizge beyimdelgen Europalıq ilim gumanitarlıq ğılımda qoldanıs tapsa, orısşa taldanıp, qazaqşa ärlenip jürgen qalamgerlerimizdiñ talay tanılmay jürgen sonı qırları jarqırap tanıla tüser edi.

Men Didahmet ağamnıñ bir äñgimesine oqırman retinde qwlay ğaşıq boldım. Eurocentrizm üstemdik qwrğan qoğamdıq sananı odan arıluğa şaqıratın tuındılar leginiñ tasqını ädebietimizde dürkin-dürkin ädebi qauımdı dür silkindirip otıradı. Mine, osınday tuındılardıñ işinde özindik derbes ädebi bolmısımen bölektenip twratın tuındı – “Jındı jel”.

Kezinde «Tarih degenimiz – bwl qılmıstar, essizdik pen qayırsızdıqtıñ jiıntığı», degen francuz filosofı Vol'terge ağılşın tarihşısı Eduard Gibbon  joq auız özimdiki eken dep, wlanğayır keñistikti öytip şömşituge bolmaydı: «Tarih degenimiz – qılmıstar, essizdik pen qayırsızdıqtıñ jiıntıq tizbeginen de wlığ dünie” dep uäj aytadı. Romanğa artılar jükti köterip twrğan “Jındı jel” äñgimesiniñ boyında ruh bar. Al, resmi tarihta tek qwr ciflar tizbeginen twratın tarihi oqiğalar tizbegi bar. Äri är tarihşı bir oqiğanı derek közderine oray türlinşe wğındırıp, ğılımi parasat maydanında tek meniki ğana jön dep özara jağa jırtısıp jatadı. “Jındı jeldegi” tarih bärimizge tüsinikti, öytkeni, onıñ boyında ğılımi basılımdarda eş körinis tappaytın: ALAŞTIÑ ğwmırındağı: qılmıstar, essizdik pen qayırsızdıqtıñ obrazdanuı bar. Al, obrazdanğan aqiqat mäñgilik, oğan eşbir ğılımi bedel mädeni-ruhani tekseris jasap, iske alğısız qıla almaydı.

Qazir älemdik gumanitarlıq ğılımda tilşilerdiñ tası örge domalap twr. Olar ädebiettanudıñ özin til bilimi salasınıñ bir qwramdas bölşegine aynaldırıp tastadı. Tipti, keybirimiz qwdayday tabınatın Lotman men Barttar da tildiñ ığına ketip qaldı. Kerisinşe, filosoftar özderi qalamasa da, ädebiettanudı til biliminiñ qwldığınan bası bütin azat etti. Bwnı bayqağandar jahandıq ğılımda sanaulı. Nege ädebiet tildiñ ığında ketti, nege filosoftar onı azat etti degen saualdıñ jauabı bireu ğana. Ol – ädebiettiñ tälimgerlik funkciyası. Ädebiet tek osı jağınan ğana qaralıp kelse, ötken ğasırdıñ 80-şi jıldarınan bastap, “avtor obrazı” wğımı ğılımda orınıqtı. Bwl wğım är wlttıñ betke wstağan söz zergerleriniñ tek tälimger ğana emes, äri filosof, äri ideolog ekendigin tanıtıp ülgerdi. Osı üşem birlikte alınğanda ğana qazirgi ağa buın ökilderiniñ şığarmaşılıq äleuetiniñ tılsımına boylay alamız. Jäne tilşilik ğılımi tirliktiñ sanamızdı baylap-matap tastağan ğılımi qwrsauınan qwtılamız. Tildik ıqpalmen jazılğan ädebi sında mätinnen bölinip alğan sala qwlaş mısaldar keltirilip, oğan  birde qisındı, birde qisınsız tüsinikter berilip, tüsinik beruşi skriptor öz oyın jariya etedi. Al, avtor oyı tasada qaladı. Osınday avtor oyı tasada qalmaytın, äri onıñ obrazınıñ wlt wstazdığımen qatar, filosoftıq abızdığı, idologtıq degdarlığı tanılatın sub'ektivti beynesin til biliminiñ ädebietke tanğan kanondarınıñ şañınan arşitın oydı “Jındı jel” äñgimesine qatıstı örbitpekpiz. Äri bwl maqala osı äñgimeni oqığan ädebi qauımğa arnap jazılıp otır. 

Batıstıñ oyı bärin jaulap aldı. Sondıqtan eurotektilik ideologiyası bwrın otar bolğan elderdiñ ziyalı qauımın özine tabındırıp otıruğa beyim, eger odan Ortalıq Aziya  qalamgerleri bas tartsa, oğan eşkim qayıra qoyday qayırıp qayta oralta qamay almaydı. Birinşi qarsılıqtı Latın Amerikası ädebieti tanıtıp, öziniñ wmıtılğan hristiandıqsız tüp negizine oraludı jolğa qoydı. Osı process bizdiñ wlt ädebietinde de orın ala bastadı. Biz osınday wlt mädeni keñistigindegi jasampazdıq ürdiste özindik qoltañbasın qaldırğan Didahmet Äşimhanwlınıñ avtorlıq obrazın aşıp körsetudi bir äñgimesiniñ özegi boyınşa aldımızğa maqsat etip qoyıp otırımız.

Qazaqtıqtan, özbektikten bwrın “Alaştıqtı”, “Twrandıqtı”, “Panbabıldıqtı” bastı orınğa qoyudı sintezdengen qazaq pen özbek neorealizmderi ömirge äkelip jatır. Sol sebepti ruhaniyat äleminde mıqtap ornıqqan eurotekti twjırımdarğa qarsı ädebi bunt är qalamgerde türli qırınan, türli añısta körinis berip otıradı. Bwl körinis latın amerikası ädebietinde joğalğan, äri şettetilgen halıq obrazında töbe körsetse, Ortalıq Aziyalıq qazaq, özbek pen tatar äñgimelerinde şettetilgen ideyalardıñ türki düniesiniñ bir bölşegi sanalatın öz wltına basımdıq bere otırıp qaytıp oraluı türinde ayşıqtaladı.

Ädebiet – qalamgerdiñ qalam qarımın tanıtatın şığarmaşılıq jobaları men şeşimderiniñ jiıntığı. Osı bağıtta avtor şığarmaşılıq jobasın jüzege asıru üşin belgili bir koncepciyanıñ paydasına qatıstı mädeni tañdau jasap, belgili bir ädebi amal-täsilder arqılı öz oyın wltına avtor obrazınıñ boyına toğıstıra otırıp wsınadı. Mwsılman jazuşısınıñ özi şığamaşılığında jazudı doğaruınan göri, wltı üşin oylaudı doğaruı – hah islamnan bas tartqanmen birdey. Öytkeni, alaş jazuşısı – qoğamdı ruhani emdeuşi mädeniet täuibi.

Osınday mädeni täuiptik Resey otarında bolğan qazaqtı qızıl bilik qwtqaradı, bir kezderi artta qalğan alaş balası joğarı ruhani damuğa qol jetkizedi degen Säken öziniñ tamaşa poetikalıq körkemdikpen jazılğan “Kökşetau” poemasına postmoderndik finaldıq älsiz tüyindeuşi japsırmanı sanalılıqpen engizdi. Osındağı avtor obrazı qazaqtıñ bodandıqqa tüsuine resmi jäne dini bilikke ielik etken töre men qojalar kinäli degen qalamgerlik ideyadan twradı.  Şığarmanıñ keyde ärin kirgizetin, keyde qwtın qaşıratın jañaşıldıq ejelden bar. Onı keyin filosoftar postmodern atandırıp, türli terminmen aldı artın orap, jwrtqa tüsiniksiz etip tastadı.

Bodandıqtan qazaq eki ret qwtıldım dep oyladı: biri – 1917 jılı, ekinşisi – 1991 jılı. Biraq onıñ äseriniñ boyımızğa tereñdep siñgenin añğartatın mifpen örimdelgen avtorlıq tüyindeme “Jındı jel” äñgimesiniñ özegi bolıp tabıladı. Onı avtor äri filosoftıq, äri ideologtıqpen eline tanıtadı.

Biz qalamger şığarmasınıñ mätindik keñistigine oy jügirtken şaqta onıñ boyındağı jazuşı sınalap engizgen bir-birimen biteqaynasqan üş keñistikti: ejelgi, orta jäne zamanalıq  wlttıq ömir bederin beymaral añğaramız. Bwğan jazuşınıñ tuıp ösken tabiğatı äsem, işine talay sır bükken Altayın aralağan kökiregi oyau jan nelikten avtorlıq tañdau wlttıq mädeni-ruhani ortalıq Qasietti Türkistanğa emes, Altayğa tüskenimen dau aytpay kelisedi.

Öytkeni, qwmdauıt jerdegi añşı men qwrbandıqtı suretteu men qıtımır tabiğatı bar jerdegi añşı men qwrbandıqtı suretteu eki bölek. Osı äsem tabiğat ayasında adamzat örkenietindegi mäñgilik şayqas: añşı men qwrbandıq arasında öristeydi. Qasqır keyip “Añşılar” – otarşı elder de, qwrbandıq – onıñ qalağan uaqıtında ekonomikalıq-äleumettik, ruhani jäne mädeni jaqtan aunatıp jeytin qoy keyipti türki älemi. Alaş qasqırdan qoyğa aynalğan müskin degen suıq oy sanañda jıltıñ etedi.

Osı sanada jıltıñdağan oy tuındı boyındağı Alaştıñ üş işki äleminiñ wştığın qolımızğa wstatadı. Olar: köş, ölim jäne altın oqiğaları tarihi hronologiyanı saqtap, wlt eskiligi men bügingi ömiriniñ aynasına aynaladı. Är wğımğa avtor tereñ filosofiyalıq tüyindeulerdi sıydırğan onı är ädebiet sınşısı özinşe wğındıra aladı. Üş mäñgilik motivtiñ toğısı “Wlttıq aqırzamannıñ elesin” ayşıqtaydı. Bar bolu men toz boludı avtor oqırmannıñ özindik oy tüyindeuiniñ enşisine qaldıradı.  Didahmet ağamızdıñ qwdiretti qalamı qay kezde bolmasın arıdan oy tolğap, beriden söz qozğaytın özindik narraciyasımen közge erektene tüsedi. Osını jaqsı añğarğan  Bağaşar Twrsınbaywlı: “«Qwdaysızdar» degen äñgimeñizde tört buınnıñ ökili bar. Aldıñğı üş buınnıñ kim ekeni ayqın jazılğan. Al soñğı buın – tiptik obraz retinde bügingi jastar...” jazuşımen bolğan swhbatında orındı swraq qoyıp, oğan Didahmet Äşimhanwlı tarapınan twşımdı jauap alğan bolatın (keltirilgen üzindi qalamgerdiñ 2013 jılı “AQ JELKEN” jurnalına bergen swhbatınan alındı).

Postmodernist ğalımdar süyip qoldanatın mätin erotikası degen termindi qwlağınan süyrep, ağamızdıñ barşa şığarmasına qatıstı qoldanğalı otırğanımız joq. “Etegi aşılğan eldiñ bolaşağı joqtığın” avtor obrazınıñ wltqa aytpaq bolğan aqılmağandığı retinde ğana söz etip otırmız. Qalamgerdiñ aşıq şaşıqtıqtan aulaq jasırın erosı osını tanıtadı. Wlttıñ keybir äleumettik tobınıñ jiıntıqtalğan ardan attağan beynesi – jazuşı üşin jat. Osı dästürden attaudı jazuşı, sınşı, Halıqaralıq “Alaş” sıylığınıñ iegeri Qwlbek Ergöbek qalamgerdiñ kelesi bir äñgimesi jayında bılay deydi: “Jazuşı Didahmet Äşimhanwlınıñ “Tasqala” dep atalatın äñgimesi bar. “Tasqala” prototipi (tüptwlğası) – Ust'-Kamenogorsk atalıp kelgen Öskemen boluı äbden mümkin. Ne jasırarı bar, orıstanğan qala. Didahmettiñ Tasqalası da orıstanğan qala. Tasqalanı bir qalağa telip qoyıp, jazuşı şığarmasına negiz bolğan bir şahardıñ bäsin asırıp, tuındınıñ tınısın tarıltudıñ da qajeti şamalı. Şıntuaytına kelgende, “Tasqala” – twtas qazaq qoğamı.

“Tasqala” – keñestik kezeñniñ janazasın şığaratın uıttı şığarma. Qazaq qoğamınıñ keleşegine kümän keltiretin zapırandı şığarma. Keşegi keñestik kezeñ ğana ma? Olay desek “Bügingi künniñ äñgimesi” atauına düdämaldanğanımız sekildi jazuşınıñ qalamgerlik örisin tarıltqan, şınayı jazuşılığına kümän keltirgen bolamız da şığamız. Şığarmanıñ polifoniyalıq sipatına sensek, tuındıdan qazaq qoğamınıñ bügini de erteñi de şet qalğalı twrğan joq. Iä, qazaq qoğamı!”-deydi.  Jazuşı qazaq qoğamındağı keleñsizdikti – qala mädeni kodı arqılı berse, endi birde – ardan attaudı özi jirene otırıp, erosqa jügip, tragediyalıq situaciya tudıra alğan. Biz jazuşı äñgimesi boyınşa üzindi keltirip jatudı qwp körmedik.

Tuındıdağı erek toqtaytın tağı bir dünie eros töñiregine toptastırılğan ruhani bileuşi men ruhani twtqındardıñ jiıntıq obrazınıñ jüyesi.  Bir atap ötetini jazuşı öz personajdarın jalañaştamaydı, janı küyip twrıp, qazaq elinde orın alıp jatqan seksualdı töñkeristi filosoftıq twrğıdan ayıptaydı, äri mätindik tüyindeui arqılı öz kesigin bılayşa bildiredi: “Kökten tüsti me, jerden şıqtı ma, älde jelmen birge jeti me, taypa işinen belgisiz bir indet şığadı. Bwl aldımen jan-januar, maldan bilinedi. Qotanda qoylar bastarın bir jağına qisaytıp, aynalıp-aynalıp qwlap tüsedi. Üyirde ayğırlar quıp jürip öz jatırına şabadı. Tüyeler jaña tuğan botasın tizemen taptap tastaydı. Üydegi itter iesin qabadı. Bwnıñ soñı adamdarğa jetedi. Erkekter besiktegi qızına wmtıladı, qatındar qarşaday wldı üsterine jığadı. Balalar äke-şeşesimen emes, qoldarındağı aynamen söylesedi. Olardıñ ne dep otırğanın eşkim tüsinbeydi. Tilderi basqa boladı.

Osınıñ bärin körip-bilgen taypa aqsaqalı:

– Bwlar endi tiri ölik. Taypanıñ küni battı, – deydi küñirenip. Bwl onıñ soñğı sözi boladı”.

Personajdarın jınıstıq jaqtan adami jäne hayuani twrpatta jüyeley otırıp, beymezgildik avtorlıq semantikalıq söz saptauı negizinde bügingi zamannıñ bülinip, apay-toyı şıqqandığın meñzey otırıp, ruhani jalañaştanudı alğa şığara otırıp, seksualdı minezdeulerge qwrılğan erotikalıq körinisti aldımızğa tartadı. Osılayşa, Didahmettiñ miftengen mätin erotikası äri beyrealdı, äri realdı ömir şındığınan habar beredi. Avtorlıq semantikalıq söz saptau boyındağı “Jarıq” – wlttıñ arı, al, “Köleñke” – wlttıq azğındıq. Avtorlıq mif osı ekeuiniñ mäñgilik küresine qwrılğan. Qalamgerdiñ jeke bastıq qaupi de, wlttıñ fetişi – “Jarıq”  emes, “Köleñkege” aynalıp kete me degen auır oy-tolğaudan twradı. Bwnday ömir şındığı janıñdı ruhani jaralaydı, sanañdı mädeni jalañaştaydı. Wlttıñ belgili bir böliginiñ Batıstıñ twmanında ruhani adasıp jol taba almay jürui de qalamger nazarınan eş tıs qalmay otır.

Älem tarihı bireudiñ bilep tösep, ekinşisiniñ onıñ qwlaq kesti qwlı boluına qwralğan. Bilikte eki wltqa birdey orın joq. Wlttıq keñistiktiñ bwrın da tarılğanı, endi de tarılıp twrğandığı ötirik emes. Tarılğan keñistikte tek jat közqaras ğana üstemdik qwradı, ol eşkimmen sanaspay Batıstıñ qwldığına tüsken türki halıqtarınıñ bärine tañılıp otır. Avtor äueli älemdik “BİZ” twtastığın qaqqa jarıp jiberedi de, odan keyin wlttı da ekige bölşektep jiberedi.

Avtordıñ wltqa aytpaq oyı ruhani qwndılıqtan ajırap, materialıq qwndılıqtardıñ jeteginde ketu – Batıstıñ mädeni älemin jwtatıp otırğanday, bizdi de jarğa jığatını. Wlt anası –öldi, wlt äkesi – şarasız, ömirge jındı jelge ilesip, dollarğa bökken altınıñ buınıñ tegeuirini endi. Tağdır jazımışı wlt anasınıñ jerlenbey qaluı arqılı wlttıq künäni tağdır jazımışımen ömirge äkeldi.  

Bwdan arılu jolı – äkeler men babalar künäsin olardıñ wrpağınıñ arqalap, tığırıqtan şığu jolı – wlttıq qwndılıqtarğa özgelerdiñ paydasına bas tartudı doğaru. Äñgimede kösem men tobır arasındağı konfliktige qwrılğan küres bar. Osı kürestiñ şeşimin avtor “wlttıq jan ayqay” arqılı ädebi arenağa şığarıp, biz sanamalağan mädeni kodtar arqılı kesikti jauabın beredi.

Qazaq äñgimeleri tarihi tañbalar jüyesi twrğısınan qarastırılğan joq, tek janrlıq twrğıdan söz etilip keldi de, wlttıñ etnostıq bolmısınıñ keskin-kelbetin tanıtu üşin avtorlardıñ oyğa alğan zattıq älemi, äleumettik älemi, mädeni älemi nazardan tıs qalıp keldi. Biz osı mäseleni Didahmet Äşimhanwlınıñ “Jındı jel” äñgimesi arqılı avtor obrazımen birlikte ala otırıp köñilde jürgen oyımızdı jwrtqa jaydıq.

Äbil-Serik Äbilqasımwlı Äliäkbar

Abai.kz

0 pikir