Düysenbi, 21 Qazan 2019
Bilik 6119 0 pikir 31 Şilde, 2014 sağat 15:35

Täuelsizdik ata tarihımızdı qayta zerdeleudi qajet etedi

       Qazaq memlekettiligi jäne onıñ tarihı qay zamanda da zertteuşilerdiñ nazarınan tıs qalğan emes. Keşegi Resey imperiyası twsında atalğan mäsele orıs tarihınıñ ayasında, onıñ qwramdas böligi retinde qarastırıldı. Säykesinşe alasapıran zamandağı qazaqtardıñ tarihı bwrmalanıp, Reseydiñ Aziyanı otarlau jolındağı sayasatı jımısqı bürkemelendi. 1832 jılı jariyalanğan eñbeginde-aq A.I.Levşin qazaqtardıñ  XVII ğasırdıñ soñında batısında Edil qalmaqtarı, soltüstiginde başqwrttar men Sibir kazak-orıstarınıñ, şığısta  onıñ qauipti jauı joñğarlardıñ şapqınşılığına wşırağanın jaza kele, «qazaqtar tek qana Wlı Petrden kömek küte alatındığın alğa tartıp», tarihi jağdayda qazaqtardıñ bolaşaq tağdırın alıp el Reseymen baylanıstırğan-dı   [Levşin A.I. Opisanie kirgiz-kazaç'ih ili kirgiz-kaysackih ord i stepey. -Almatı: Sanat, 1996. -S.166]. Mwnday sayasat keyingi orıs zertteuşileri L.Meyer, A.I.Dobrosmıslov eñbekterinde de jalğasın taptı [Meyer L.Kirgizskaya step' Orenburgskogo vedomstva. –SPb.: Tip. E.Veymara i F.Persona, 1865. -288 s.;  Dobrosmıslov A.I. Turgayskaya oblast'. Istoriçeskiy oçerk. T.İ-İİİ. –Tver': Tipo-litografiya P.N.Jarinova, 1898. -358 s.]. Keñestik zamanda osı sayasat aytarlıqtay özgeriske wşıradı deu qiın. Öytkeni Alaş ziyalıları kötergen qazaq memlekettiligi, onı saqtau jolındağı wlt azattıq qozğalıstar tarihı, ötken ğasırlardağı tarihi twlğalarımızdıñ qoğamdıq-sayasi qızmetteri mäseleleri keñestik jüye talabımen ölşene bastadı. 1949 jılı qazaq memlekettiligi mäselesiniñ mañızdılığın eskergen E.Bekmahanov özin sınauşılarğa:  «Moi kritiki doşli do takogo absurda, çto oni gotovı otkazat' kazaham v naliçii v ih istorii gosudarstvennosti, demagogiçeski utverjdaya, çto kazahi poluçili svoyu gosudarstvennost' tol'ko posle Oktyabr'skiy revolyucii. Po ih ponyatiyu, kazahskiy narod, jivşiy na ogromnoy territorii i imevşiy ekonomiçeskuyu i kul'turnuyu obşnost', jil vne gosudarstva, kak amorfnaya massa», - degen ömirin qaterge tige batıl  jauap bergen bolatın [Bekmahanov E. Stenogramma // Soçineniya v semi tomah. T.6. –Pavlodar: EKO ĞÖF, 2006. -S.299].

        Elimizdiñ täuelsizdigi ğana halqımızdıñ negizgi memlekettilik mäselesine tarihi şındıq twrğısınan qarauğa mümkindik berdi. Bwl bağıtta qazaq tarihşıları H.Äbjanov,  Z.Qinayat, B.Käribaevtardıñ pikirleri qwndı.

         Sonımen Qazaq memleketi öz bastauın  wlan-baytaq Euraziya aralığın erkin jaylağan türki tildes halıqtardıñ erkimen, tağdır ortaqtığımen, ruhani birligimen, aumalı-tökpeli zamanda wrpaqtar üylesimdiligimen düniege keldi. Memleket eşqaşan negizi, tamırı joq jerde payda bolmaytının eskersek, Qazaq memleketi saq, ğwndardıñ zañdı mwrageri türki tildes halıqtar qwrğan qağanattar, qıpşaqtar ieligi, Aq ordanıñ jalğası boldı. Ol Qazaq atauımen alğaş ret payda bolğan memlekettiñ qwrıluına ıqpalın tigizdi. 1465-1466 jıldarı qwrılğan Qazaq memleketi - wzaq jılğı tabiği damudıñ zañdı nätijesi.  Tarihşı Zardıhan Qinayatwlı: «Al Qazaq memleketi, qazaq wltı-Joşı wlı­sınıñ äskeri sol qanatı, Aq Orda däui­rinde «Alaş Eli», bileuşisi Orıs han – «Alaş han» atandı. «Alaş» atauı- qazaq atauınıñ tikeley balaması. Bwl men aş­­qan jañalıq emes, onı Qadırğali Ja­­layır, Ş.Uälihanov, Mäşhür Jüsip Kö­peevter äldeqaşan aytıp ketken. Bwl turalı parsı, moñğol, orıs derekterinde jet­kilikti materialdar bar. Biraq Qazaq handığı qazaq memlekettiliginiñ bastauı da, soñ­­­ğısı da emes. Saq, Üysin däuirinen bas­tap, büginge deyin ösip-önip kelgen di­na­mikalıq qw­bılıs», - dep tüyindegen-di [Zardıhan Qinayatwlı: «Alaş» – qazaq atauınıñ tikeley balaması» //  MINBER. Wlttıq internet gazeti. -2013. -2 naurız]. Sonımen qazaq memleketi qaynar bastauın bügingi Qazaqstan territoriyasın sonau köne zamannan köşip qonıp, twraqtı mekenge aynaldırğan taypalardan, olar qwrağan memleketterden aladı.

      Memleketimiz türli tarihi jağdaylarğa qaramastan, bizdiñşe, öziniñ birtwtastığın 1780 jılı qazaqtıñ Ağa hanı (Bas hanı deuimizge de boladı-Ä.M.) Abılay han qaytıs bolğanğa deyin tolıq saqtadı. Abılaydan keyin ğana Resey otarlau josparın batıl jürgizuge kiristi. Orıs äskerleri aşıqtan-aşıq Kişi jüzdi oyrandadı, handıq basqaru jüyesin joyuğa batıl kiristi, Orta jüz hanı Uälidiñ soñına äsker saldı, oğan qarsı öz josparımen Orta jüzge Bökeydi han sayladı. Mwnıñ özi «bodandıq» qısımınıñ jaña kezeñiniñ bastalğanın anıq däleldedi. Onıñ artı aşıqtan-aşıq Nwralı hannıñ Ufa qalasına, Arınğazı hannıñ Kaluga qalasına jer audarıluına, Sırım, Isatay, Mahambet batırlardıñ, Kenesarı hannıñ, Naurızbay swltannıñ ölimine wlastı, soñı Qazaq memleketiniñ orıs imperiyasınıñ qwramınına zorlap enuine äkeldi. Soğan qaramastan halqımızdıñ boyındağı azattıq ruhın, jarqın bolaşaqqa wmtılısın otarşılar öşire almadı.

      Bizdiñşe, äu bastan Qazaq memleketi dala demokratiyasınıñ ülgisimen qwrıldı. Ol sayasi-ekonomikalıq egemendikti saqtağan qazaq ruları, olar qwrğan rular federaciyası, odan äri taypalıq konfederaciyalar odağımen erekşelendi. Konfederaciyalar odağı – Wlı, Orta, Kişi jüzderden qwralğan Halıq keñesine, Qwrıltayğa toğıstı. Halıq keñesinde wlt mäselesi, twtas eldikti saqtau, jayılım mäseleleri talqılandı. XVIIİ ğasırdağı qazaqtar jayımen jaqsı tanıs P.Rıçkov: «qazaq ruları emin-erkin köşip jüredi, bastarı sırttan joyqın qauip töngende, nemese oljağa attanğanda ğana qosıladı», - dep anıqtağan-dı [Rıçkov P.I. Istoriya Orenburgskaya (1730-1750). –Orenburg: Tipo-litografiya Iv.Iv.Evfimovskogo-Mirovickogo, 1896. -S.36].  Qazaq tarihında Täuke han zamanındağı Sayram mañındağı Märtöbe, Kültöbe, 1710 jılğı Aral teñizi mañındağı Qaraqwm, 1729-1730 jılğı Ordabası jiındarı turalı mälimetter saqtalğan. Halıq keñesinde el senimin aqtaytın handıq basqaru jüyesiniñ tiregi, onıñ basşısı Ağa han köpşilik dauıspen saylandı. Bwl arada  1767 jılı 14 jeltoqsanda Abılay hannıñ Ombı äkimşiligine joldağan hatındağı qazaqtı basqarğan Ağa handar turalı «meniñ ata-babalarım Baraq han, Jänibek han, Jädik han, Şığay han, Esim han, Jäñgir han, Täuke han, Bolat han, Qayıp han, Äbilqayır han, Äbilmämbet han, olardan soñ endi men Abılay hanmın» degen joldardı atap ötuge tiispiz  [RISSM. 122 q., 122/2 t., 1766-1769, 18 is, 189 p.]. Ärine, tizimde qazaq handığınıñ qwrılu, qalıptasu kezeñindegi Kerey, Qasım, Täuekel handar atalmağanımen olardıñ qazaq tarihındağı siñirgen eñbekteri tarihi derekterde tolıqqandı hattalğan. Biz üşin osı derektiñ mañızdısı alğaş ret Ağa handardıñ retimen körsetilui jäne onıñ Abılay atınan jazıluı der edik. Tarihımızda Ağa handarmen qatar olarğa bağınğan kişi handar da bolğan. Bir ğana XVIII ğasırdağı atı tarihta qalğan Wlı jüzdegi Jolbarıs, Orta jüzdegi Sämeke, Köşek, Kişi jüzdegi Nwralı, Batır, Qayıp jäne özge de handar, söz joq, Ağa handarğa bağınğan. Bwl arada keybir ğalımdar jazğanday, qazaq tarihındağı Wlı, Orta jäne Kişi jüzder «üşeui üş memleket bolğan» emes [Nasenov B. Qazaqta jüz bolmağan // Näsenov B. XVIII tom-XXXIII kitap. Äbilqayır han (İİİ tarauı). Mäskeu mwrağattarı söyleydi. Sankt-Peterburgtiñ kitaphanası sayraydı. –Almatı-Novosibirsk, 2011. -11 b.].   Boluı da mümkin emes. XVIII ğasırda qazaq halqı birligi men işki twtastığı arqılı ğana antalağan körşileri – Resey bağıttağan qalmaq, başqwrt, orıs-kazaktardan, joñğardan, parsıdan, qıtaydan, oñtüstiktegi handıqtardan aman qaldı. Qıtay mwrağatınan tabılğan 1762 jılğı Qayıp, Batır, Nwralı handar hatın jariyalap saralağan Baqıt Ejenhanwlı: «Bileuşilerdiñ danışpandığı men patriottığına tiisti bağasın beruimiz kerek. Olardıñ diplomatiyalıq joldau hattarı «biz, qazaq bileuşileri öz bastauımızdı Şıñğıs hannan alamız»; «qazaq halqı üş jüzge bölingenine qaramastan, biz barlıq quanış pen qiındıqtı birge bölisemiz» degen jalğız ğana joğarı ideyamen suğarılğan edi.  Handar men swltandar öz küşteriniñ bir ğana närsede – qazaq eliniñ birliginde ekenin öte jaqsı tüsindi»,-degen pikirler bizdiñ memlekettik tüsinigimizdi sözsiz keñeyte tüsedi [Ejenhanulı B. Zapiski cyan'lunskogo çinovnika // Kazahstanskaya pravda. -17 maya.-2013]. Bwl arada Ağa handarğa layıqtı bağasın beretin uaqıt jetkendigin atap ötemiz. Ağa handardıñ özi kişi handarmen, ru, taypalardı basqarğan bi, swltandarmen, memlekettik qwrılımdağı batır, jasauıl, tölengittermen, mwsılman dini ökilderimen tığız qarım-qatınasta boldı. Bileuşilerdiñ özi elden bölektene almadı, halqına täueldi boldı. Täuke han sarayında bolğan orıs elşisi V.Kobyakovtıñ «qazaqtar öz betterimen jüredi, al Täuke hannıñ tilin azdap qana aladı» [Istoriya Kazahstana v russkih istoçnikah. Posol'skie materialı Russkogo gosudarstva (XV-XVII vv.). Tom I. –Almatı: Dayk-Press, 2005. –S.431],  al Äbilqayır hannıñ «hannıñ tek han atağınan basqa eşteme joq, qolında biligi joq, maldıñ arasında ömir sürgendey...» [KRO, s.53 ] degen sözderi qazaq ömirindegi halıq pen bileuşiler arasındağı näzik qarım-qatınastı aşa tüsedi.

     Endigi ülken mäsele Qazaq memleketiniñ sırtqı sayasattağı köpvektorlı wstanımı. Bügingi täuelsiz elimizdiñ köpvektorlı sayasatı, bizdiñşe, öz bastauın ötken tarihtan aladı. Oğan qazaq halqınıñ Euraziyanıñ ortasında ornalasıp, älemdik memleketter – Resey men Qıtay tärizdi iri memlekettermen körşiles boluımız äser etti. Sonau XVII-XVIII ğasırlarda Qazaq memleketi sayasi twraqtılıqtı saqtau maqsatında  Resey men Qıtaydan basqa özimen körşiles Iran, Auğanstan imperiyalarımen de baylanıs ornattı. Öz şekarasın qorğau, keñeytu maqsatında jan berip, jan alıstı. Qazaqtardıñ köpvektorlı sayasatınıñ bir körinisi retinde 1731 jılğı qazaq-orıs kelissözderin atauğa boladı. Äbilqayır hannıñ osı bir sayasatın Reseymen jasalğan uaqıtşa kelisim retinde qarağan dwrıs. Reseyde saqtalğan hannıñ hatın tarihşı A.Isin 2001 jılı Abay jurnalınıñ №2 sanında «Äbilqayır hannıñ hatın qalay oqığan dwrıs?» atauımen qaytadan audarıp, jaña mätinde wsınğanımen tarihşılar arasında elenbey, ğılımi aynalısqa keñirek enbey qaldı.  Sondıqtan Äbilqayır han, onıñ janındağı tarihi twlğalar atınan jazılğan tüpnwsqa hattardı qazaqstandıq mamandarğa arnayı audartudı qolğa alğan jön. Öytkeni hannıñ keyingi barlıq äreketteri orıs sayasatkerleri tıqpalağan «bodandıq» qamıtınan müldem alşaq ekenin däleldeydi. Äbilqayır hannıñ Reseyge qaratıp:  «Meni qan maydanda jaulap alğan joqsıñ, «orıs bodandığın» öz erkimmen qabıldadım, Türkistanğa köşip ketsem, orıs ükimeti meni qaytara almaydı», - dep jar saluı [Esmağambetov K. Alğı söz. Äbilqayır han: Añız ben aqiqat // Äbilqayır han. Jinaq. Qwrastırğan K.Esmağambetov. – Almatı: «Arıs»,  2004. -16 b.], Edil qalmaqtarı, Jayıq kazak-orıstarımen soğıstarı, başqwrttardı özine qosuğa jäne olarğa qazaqtan han saylauğa küş saluı, Iran şahı Nädirmen 1742-1746 jıldardağı özara elşi almasuları, 1746 jılı Nädirge «orıstar jağınan qısastıqqa wşırağan şaqta panalau üşin Besqala qalaşığın berudi»  swrap hat jazuı [Mwqtar Ä. Äbilqayır han jäne Nädir şah // Otan tarihı. -2012. -№1. -76-77 b.],  osı aralıqtağı Joñğar memleketimen qwdandalı bolu sayasatı,  onı jalğastırğan Äbilmämbet, Abılay handardıñ Reseymen baylanıstı üzbey  Qıtaymen, Auğanstanmen elşilik almasuları, özara tiimdi sauda-sattıqtı damıtuı qazaqtıñ Ağa handarınıñ täuelsiz sayasatın ayqındaydı [Mwqtar Ä. Tarih aydınındağı twlğalar. Ğılımi maqalalar jinağı. 2-şi kitap. –Almatı: «Arıs», 2013. -101,113,134 b.]. Ağa handar Äbilmämbet, Abılaydıñ köpvektorlı sırtqı sayasatın jüz handarı tolıqtay qoldadı deuimizge boladı. Abılaydıñ 1757 jılı Qıtay generaldarına: «Men Orta jüzdiñ hanımın. Kişi jüz ben Wlı jüzdi de meniñ tumalas bauırlarım bileydi», - degen pikiriniñ özi işki twtastıqtı bildiredi [100 qwjat. (Qazaq handığı men Çiñ imperiyası arasındağı qarım-qatınasqa baylanıstı qwjattar). –Almatı: «Sanat», 1998. -176 b.]. Olay bolsa ötken tarihımızdı jazuğa erekşe ıqpal jasağan 1731 jılğı Äbilqayır han bastağan, keyin onı Äbilmämbet, Abılay handar jalğastırğan qazaq-orıs kelissözder tarihın otarlauşı Resey közqarasımen emes, jañaşa wlttıq payımmen saralaytın uaqıt jetti. Kezinde orıs tarihşısı, akademik N.I.Veselovskiy Qazaqstannıñ Reseyge qosıluı tarihın zerttey kele: «Köşpendilerdiñ kelisim turalı tüsinikteriniñ bizdiñ tüsinigimizden äldeqayda ayırmaşılığı bar. Olar üşin bodandıq degenimiz, eşkimdi belgili bir memleketke eşteñege mindettemeytin, sonday-aq qazaqtardıñ paydasına şeşilgen sauda-sattıqtıñ bir kelisimi siyaqtı äser etti» [Unkovskiy I. Posol'stvo k Zyungarskomu hun-tayçji Cevan Rabtanu kapitana ot artillerii Ivana Unkovskogo i putevoy jurnal  ego za 1722-1724 godı. Dokumentı, izdanie s predisloviem i primeçaniem N.I.Veselovskogo. -SPb. 1887. -S.4] dese, al akademik V.V.Bartol'd: «Orta Aziya bileuşileri «bodandıqtı» küştiniñ älsizge qamqorlıq jasauı dep eseptedi. Olar onı tek qana tiimdi mämile retinde qabıldap, sol kezeñde moyındarına eşqanday da mindetkerlikti alğan joq», - degen qorıtındı jasağan [Bartol'd V.V. Soçineniya İH t. -C. 405]. Orıs ğalımdarı pikirlerin E.Bekmahanov  qazaq eliniñ Reseyge bağınıştılığın ağanıñ inige qamqorlığı ispettes dey kele, «Resey patşası Anna Ioanovnanıñ  irgetasında «bodan bolu» («poddanstvo»)  degen termin qoldanılğan. XVIII ğasırdıñ birinşi şireginde bwl sözdiñ mağınası qazirgiden bölek. Ol kezde «poddanstvo» degen sözdi qamqorlıq dep tüsingen, yağni bwl sözdi özine qaratıp alu nemese otarlau dep tüsinbeu kerek», - dep orındı eskertken-di [Bekmahanov E.B. Sobranie soçineniy v semi tomah. Tom 3. (Prisoedeninie Kazahstana k Rossii). Pavlodar: TOO NPF «EKO», 2005. –S. 189]. Tarih qazaqtardıñ bolaşaq üşin qanşa qımbatqa tüsse de, Reseymen osılayşa kelisimge kelgenin, ol arqılı soltüstik pen batısımızdağı jayılımdardı ielengenimizdi, Aziyada iri imperiyağa aynalğan parsı şahı Nädirmen elşi almasqanımızdı, Joñğariyanı jer betinen joyğan Qıtaydıñ da tilin taba bilgenimizdi, oğan qarsı Auğan şahı Ahmadtı da paydalanıp, mwsılmandar odağın qwrğanımızdı, osınday batıl şeşimder arqılı imperiyalar arasında özimizdi aman-esen saqtap qalğanımızdı da biledi.  Osınşa mañızdı oqiğalardıñ barlığı XVIII ğasırdıñ ne bäri 50 jılın qamtıdı. Jeñisi men jeñilisi qatar jürgen, babalarımızdıñ tün wyqısın tört bölgen tar jol tayğaq keşu jıldarınıñ naqtı nätijesi  1991 jılı älemdik qauımdastıqqa engen Täuelsiz Qazaqstan Respublikası boldı dey alamız.

      Qazaq memlekettiligin saqtau barısındağı halqımızdıñ birtuar twlğalarınıñ qoğamdıq-sayasi qızmetterin  mwrağatta bar qwjattarmen şınayı zerdeleu de - kezek küttirmeytin mäsele. Olardıñ biriniñ erligin ekinşisine tañıp, odan qalsa mwrağat derekterin bwrmalap, tarihi oqiğalardıñ uaqıtın äri-beri jıljıtu, twlğalardı qoldan wlıqtau, jergilikti jerlerden ülken, kişi batırlardı qoldan jasau bügingi jağdayımızda tarih ğılımına abıroy äkelmeydi.  Bwl arada el aldında jarqıray köringen mwrağat qwjattarında attarı mäñgige hattalğan Ağa handar Täuke han, Qayıp han, Äbilqayır han, Äbilmämbet han, Abılay handı, 1710 jılı Qaraqwmda dañqı şıqqan, 1742 jılı türkimender qolınan qaza tabatın Tabın Bökenbay batırdı, säl keyin Äbilqayır han janınan tabılatın Şaqşaq Bögenbaydı, Qanjığalı Bögenbaydı, Şaqşaq Jänibek pen swltan Jänibekti, Baraq swltandı, Qarakerey Qabanbay batırdı, ataqtı biler Töle bi, Qazıbek bi, Äyteke bilerdi jäne özge de twlğalardıñ ömiri men qızmetin  zertteude qazaqşılıq, bauırmaldıq emes, tarihi şınayı ob'ektivtik közqaras qajet. Twlğalar tarihın jaza salu nemese naqtı dälelsiz iri zertteulerge qosa salu öskeleñ wrpaqtı şatastıradı jäne tarih ğılımınıñ qadirin ketiredi. Mwnday sätsiz täjiribeler zardabı büginde aşıq bayqaluda. Mäselen, büginge deyin Äyteke bidiñ ömiri men qızmeti tolıqqandı zerttelmedi, wlı hanımız Abılaydıñ 1780 jılı qaytıs bolğanı däleldense de, baspasöz qwraldarı oqırmandı äli de 1781 jılı dep şatastıruda, jarıq körgen enciklopediyalarda twlğalarımızdıñ ömir sürgen jıldarı da  är türli jazıluda.

       Twlğalar arasındağı qarım-qatınastarda memlekettik müddeniñ basım bolğanın jazatın uaqıt keldi.  Otandı qorğau mäselelerinde olardıñ birlese qimıldağanın basa körsetuimiz qajet. Oğan mwrağattıq qwjattar da jeterlik.  Mäselen, 1759-1764 jıldarı aralığındağı Qıtay ekspaciyasın toqtatu üşin jasalğan qazaq-auğan baylanısındağı Ağa han Äbilmämbet pen Abılay hannıñ  Nwralı hanmen, keyin 1772 jılı qırküyek ayında Nwralı hannıñ Ağa han Abılayğa Qabılan swltanın jiberip, qazaq dalasındağı qalmaq, türkimen twtqındarın Reseydegi qamaudağı qazaqtarmen almastıru mäselesin talqılauı işki birlikti däleldeydi [Mwqtar Ä. Abılay jäne Ahmad şah // Egemen Qazaqstan. -2013. -4 qazan]. 1762 jılğı Qıtay patşasına joldağan hatında Kişi jüz hanı  Nwralı: «Qazaqtarda üş jüz jäne olardı basqaratın üş han bar. Biz Äbilpeyiz swltan arqılı onıñ jäne Äbilmämbet, Abılay handardıñ Sizdermen özara senimge qwrılğan qarım-qatınasın estidik. Biz, Nwralı han, Eräli, Dosalı, Qarağay (Äbilqayır hannıñ balası. Zertteuşiler onı Qaratay dep atap jür – Ä.M.) swltandar Kişi jüzdi basqaramız. Biz üş jüzge bölinsek te jauğa qarsı soğısta bolsın, beybit ömirde bolsın ärqaşan da birgemiz. Sondıqtan biz de, özge jüzderdey Sizdermen qarım-qatınasımızdı bekitkimiz keledi»,- dep elşilerin jibergen [Ejenhanulı B. Zapiski cyan'lunskogo çinovnika // Kazahstanskaya pravda. -17 maya.-2013].  Qıtay derekterimen tanıs şığıstanuşı K.Hafizovanıñ «Abılay han Baraq swltan Äbilqayır handı öltirgennen keyin de arazdasuşı toptar arasındağı senimdi qarım-qatınasın saqtay bildi. Ol Cindiktermen bolğan kelissözder barısında Nwralı hannıñ bedelin ösirdi  jäne onı ünemi Qıtay bağıtındağı qadamdarımen aqparattandırıp otırdı. Abılay han işki sayasi tepe-teñdikti jäne körşiles alıp derjavalar arasındağı sırtqı sayasi baylanıstı saqtay bildi», - degen qorıtındısı tarihımızdıñ betterine jaña twjırımdar jasauğa mümkindik beredi  [Hafizova K. Posol'skie svyazi Abılaya s Cinskoy imperiey // Mısl'. -2013. -№11 Noyabr'. –S.35].

        Qorıta kelgende, tarih ğılımı aldında elimizdiñ bay şejiresi men tarihın älemdik deñgeyde qarastıru kürdeli mindeti twr. Osı jolda elimizdiñ eldigin, qadir-qasietin saqtağan, bügingi baylığımız ata mekenimizdi özimizge bwyırtqan, twlğalarımızdıñ Qazaq memleketin saqtau jolındağı eñbegin tarih ayqındağan ata-babamızdıñ erlikterin eş boyausız, alıp-qospasız tayğa tañba basqanday etip, swrıptalğan däyek-derekter negizinde jazatın, onı keñirek nasihattaytın uaqıt jetti.  Jahandanu zamanında Elbası kötergen Mäñgilik el ideyasınıñ tübinde  wlt birligi men babalar amanatı, körşiles şet eldermen beybit ömir süru, ötkennen sabaq alar qatparlı tarihımız jatır. Onı tolıqqandı öskeleñ wrpaqqa şınayı jetkizu tarihşı qauımınıñ bastı mindeti bolmaq.

Äbilseyit Mwqtar,

tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

0 pikir