Jwma, 18 Qazan 2019
Mäyekti 5556 0 pikir 29 Tamız, 2014 sağat 18:51

Twrsın Jwrtbay. DÄNEKER TWLĞA

Keşe, 28 tamız, Almatıdağı jazuşılar odağınıñ ädebietşiler üyinde Qazaqstan Jazuşılar odağı men Mwhtar Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutınıñ wyımdastıruımen belgili jazuşı, etnograf, tarihşı, ğalım Zeynolla Sänikti eske aluğa arnalğan ğılımi-täjiribelik konferenciya ötti.


Ğılımi konferenciyağa senator, Qazaqstan jazuşılar odağınıñ törağası Nwrlan Orazalin, tarihşı, ğalım Twrsın Jwrtbay, Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutınıñ direktorı Uälihan Qalijan,  «Wlı dala qırandarı» qozğalısınıñ jetekşisi Sädibek Tügel, Qalamgerler Berik Şahanov, Ğalım Jaylıbay, Maraltay Rayımbek jäne Zekeñniñ wrpağı Qanat Zeynolla qatısıp, ğalımnıñ ğılımi eñbekteri men şığarmaşılığı turasında sübeli oylar ayttı jäne kölemdi bayandamalar jasadı. Qayrat Qwl-Mwhammedwlı bastağan öner qayratkerleri öleñnen şaşu şaştı. Nazarlarıñızğa Twrsın Jwrtbaydıñ Zeynolla Sänikwlı turalı jazğan «Däneker twlğa» attı maqalasın wsınamız.

***                   ***                        *** 

Tirşiliktiñ mäjbürlik zañına oray, pende ataulı janı jörgekke oralğannan bastap, öz amanatın iesine tapsırğanğa deyingi azdı-köpti uaqıtta kün sayın bir närseden ayırılıp otırmaq. Kimniñ qanşa joğaltqanın kim bilsin, äyteuir, «twyağı bütin twlpardıñ, qanatı bütin swñqardıñ, qabağına kireuke tüspegen arudıñ» joqtığı anıq. Joğaltqanıñnıñ bäri altın bolmas. Biraq, ine ekeş ineniñ sabağı bolsa da janıña qat. Sol jiñişkeli-juandı jiptiñ sabaqtalmağan közi, jamamağan jırtığınıñ orını jan tükpiriñde ünemi üñireyip twrğan küyinde ömiriñdi ötkizesiñ. Jan jarañdı öziñ jalap, jatığın jazasıñ.

Al el tağdırına qatıstı jarıqşaqtardı twlğalar ğana dänekerlep, qiyuın qıiıstıradı. Mwnday qiyuı qaşqan qisındar qazaq tarihında molınan wşırasadı. Tipti, sol qiyuı qaşqan küyi ajırap, bara-bara alıstap, aqırı jatsınıp tınğan tağdırlı tüyinder asa mol. Oğan büginniñ özinde ürimi üzilmegen, biz jüzdesken İşki Monğoliyanıñ Naymanşi attı audanında 262 mıñ jan sanın qwrap, wlı nayman qağanatınıñ hanı Tayan hannıñ 21-wrpağınıñ aynalasında toptasa jiın otırğanın, olardıñ «Nayman ordası» attı tarihı jeti ğasırlıq altı qatparlı han sarayın mwrajayğa aynaldırıp, «Nayman mädeni ortalığın» qwrıp, nayman-monğol jazuımen «Nayman şejiresi», «Nayman encikolpediyası», «Nayman jer attarınıñ tarihı», «Nayman jır-añızdarı», «Nayman än-küyleri», «Nayman audanınıñ körkemöner tarihı», «Nayman körkemsözi men jazuı» siyaqtı tanımdı kitaptar men jinaqtar şığarıp jatqanınan negizgi jwrtımız beyhabar. Al osı İşki Monğoliyadağı ataqtı Qwrımbel aymağında – jalayır men kereydiñ, qoñırat pen qıpşaqtardıñ, Kökotta – oñğıt-uaqtardıñ, alışın aymağında (Sarıözen men Sarjazıqtıñ boyı) – alşındardıñ wyısa otırğanı jäne olardıñ da sonday tektik nısandıq bağıtta zertteuler jürgizuge den qoyatın ıñğay tınıtıp jatqanın közimiz kördi.

Tegi bir, tarihı bir, memleketi bir, müddesi ortaq birtwtas wlıstıñ tağdırı qaq bölinip, arağa segiz ğasır ötkende bir-birinen müldem maqwrım qaluınıñ bastı kiltipanı – belgili bir därejede basıñdı bäyge tigetin täuekeldi däneker twlğalardıñ jetispeui. Tipti bes ğasırdıñ töñireginde besigimizdi kezektese terbetken, «ürikken ala taydıñ kesirinen» irgemiz ajırağan Asanqayğı, Şalkiiz, Dospanbet, Qaztuğan jıraulardıñ mwrası men epostarda aytılatın noğaylı jwrtın da jatırqap qaldıq. Qazirgi Auğanstan men Irandağı, Iraktağı naymandar (almaniyalıq auğandıqtardıñ aytuınşa, olardıñ 24 mıñğa juığı özderin tikeley Ketbwğanıñ twqımımız dep esepteytin körinedi) jäne qan qwramı arğın taypasımen birdey tüzilgen qızılbastar men qaşqaylar, jalayırlar, qıpşaq mämlükteri, Päkstandağı moğoldar atanğan jalayırlar men qıpşaqtar, qoñırattar men naymandar endi bası qayırılmastay bop jattanıp ketti. Mine, der kezinde dänekerlenbese, wlttıq wyıtqı da osılay irip tınadı eken. «Elge el qosılsa – qwt, Elden el ajırassa – jwt», «Berispeseñ – alıspaysıñ, Barıspasañ – alıstaysıñ» – degen tarihi äri tağdırlı tämsil sodan qadıptasqan siyaqtı.

Sonday dänekeri üzilip, arası ajırağan, tipti bir-birine qayşı sayasattar jürgizgen buırqanıstı maydandardıñ kesirinen Qajığwmar Şabdanwlı siyaqtı degdar azamattardı jartı ğasır türmeniñ terezesinen telmirtken şaqtardı da qazaq jwrtı basınan ötkerdi. Qazaq sol bayağı bir qazaq, tili men dästüri bir, biraq olardıñ tarihı eki türli jazıldı. Mwnday qisınsızdıqtan äli de tolıq arıla almasaq ta, qırğiqabaqtıñ ıqpalı älsiredi, qırtısı jazıldı. Bir jwbanıştısı, jäne onıñ bastı sebebi, tura osınday talmalı twsta dänekerli twlğalardıñ tanım şımıldığın aşıp, wlttıq sana ieleriniñ ömir saqnasına şığuı. Osınday tarihi sanalardı sabaqtastırıp, oy damıtuğa sebepker bolğan sonday twlğanıñ biri – biz bügin jılın berip, qaralı jiının sanalı saralauğa aynaldırıp otırğan janı jännätta bolğır marqwm ağamız Zeynolla Mübäräkwlı Sänik.

Sonau sekseninşi jıldardıñ ortasınan aua atmekenge at basın bwrğan alğaşqı ağa jazuşılar Aytqali Ospanov pen Zeynolla Sänik jäne wlt qormalı Swltan Janbolat ağalarımız boldı. Jazuşılar odağınıñ tapsıruımen biz de sol kisilerdiñ tizginin wstap, qırın közden kölegeylep, elimen barınşa erkin tanısuına mümkindik tudıruğa wmtıldıq. Qazir şañdatqan qara jolğa aynalğan qarım-qatınas auqımınıñ ol twsta erneui tar, qıspağı mol, qısıltayañı şanşulı edi. Soğan qaramastan, quanış pen süyinişten tögilgen köz jasına malşınıp jürip sandağan tağdırlardıñ şemen bop qatqan qasiret bezin eritti. Añdulı söz ben añdılğan qadamğa qaramastan bwdan keyin ürdisi üzilmegen sol bir şın mänindegi jankeştilerdiñ qarası molaya berdi. Keyinnen Jaqsılıq Sämit, Armiyabek, Twrsınhan Qayırkenwlı, Almasbek Ahmetbekwlı, Serik Qapşıqbaywlı bwydasın wstağan qwttı köşke wlastı. Qazir tarihi otanında keudesin tik wstap, jerdi nıq basıp jürgenderdiñ wzına sanı jartı millionğa bet bwrdı.

Şirek ğasırğa juıq merzim işindegi bwl qozğalıs sanı jağınan da, sapası twrğısınan da wltımızdıñ tınısın keñeytti, sanası men dästürin jañğırttı, közqarastarımızğa özgerister engizdi, örisimizdi wzarttı. Äsirese, mädeniet pen ruhaniyat salasındağı ülesteri basım bayqaldı. Tarihımız bwrlığıp, oyımız twtqırlanıp qalğan sol bir bulığu twsında borlıqqan ökpemizge taza aua qosqanday boldı.

Qazaq tarihınan Qarakerey Qabanbaydıñ atı öşpeytini anıq edi. Alayda talay tosqauıl men kültöbege, küñkilge wrınarımız kämil bolatın. Sol alğaşqı saparınıñ özinde «Qarakerey Qabanbay» attı tarihi äfsanası arqılı isi qazaqtıñ sanasın oyatqan Zeynolla Säniktiñ şağın kitapşasınıñ äseri erekşe boldı. Bwrın jır, dastannıñ, Bwqar jıraudıñ tolğaularınıñ işinde atı atalıp ötetin qatardağı has batırdan «han batırı Qabanbay» atanıp, kümänsiz, kädik pen küdiksiz wlt kiesine aynaldı. İle halıqtıq qozğalısqa wlasıp, üş jüz jıldıq torqalı toyı ötti. Ondağı tarihi oqiğalar qaytadan oy saralauınan ötti. Bwl wlttıq ruhtıñ asqaqtauı Abılaydıñ, Bögenbaydıñ, Naurızbaydıñ, Töle bidiñ, Qazıbek bidiñ, Äyteke bidiñ, Rayımbek äulieniñ, Şaqşaq Jänibektiñ, Kerey Jänibektiñ, Bayğozı batırdıñ, Kenesarı-Naurızbaydıñ, Aqjoltay Ağıbaydıñ, Janqojanıñ, tağı da basqa qasietti twlğalardıñ, sonımen qatar Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısınıñ batırlarımen qosa Böke, Zuha, qos Ospan, Swlubay, Bürkitbay, Eñlihan, Baspay, Akpar, Ğani, Qalibek, Qwsayın täyji siyaqtı «wmıtılğan», biraq «azattıq izdegen köş» qaharmandarınıñ bürkelgen şımıldığın aştı.

Otın özi ürlep, dem bergen qozğalıstıñ ırqınan tıs qalmay «Baspay», «Dala mädenietiniñ dara ülgilderi», «Demejan», «Twğrıl han», «Sergeldeñ» siyaqtı derekti äfsanalardı ömirge äkeldi. Atalğan ağalar men iniler bas tüzegen köştiñ aldıñğı qatarlı tolqındarı Qazaqstannıñ «Kök tuın» jelbirete ändetip, Qabılaş, Mayra men Şwğıla, Gülzira, «Qızdar-aylatıp» Tileubek pen Ermwrat, erli –zayıptı Qwrmanbek pen Riza, Otanbek pen Janat Toqtasınqızı, Şäbä men Erkin Ergender älem saqnasın aralap ketti. Aqıt Ülimjibastatqan Qajığwmar, Omarğazı, Zadahan, Swltan, Serik Qapşıqbay, Orazanbay Egeubay, Jwmabay Biläl, Jaqıp Mırzahan, Twrsınäli Rıskeldiwlı siyaqtı ağalardan bastap Şämis, Asılhan Qwsbegin qatarlı kökjaldar, Almasbek pen Kerim Elemeske, Ğalım men Dukenderge deyingi kekse qalamgerler qazir düniejüzi qazaqtarınıñ arasındağı tanımal twlğalarğa aynaldı. Men osılardıñ qatarında köne qıtay tilinen qıtaylardıñ özderin oqıtatın jäne oqıtqan, bügin otan tarihına erekşe üles qosıp, derbes ğılımi mektep aşuğa bet alğan Näbijan Mwhamethanwlı, Baqıt Ejenhanmen qatar Jalmwhan Oşan, S.Swñğatay, Twrsınhan Qayırkenwlı, Qalban Intıhan, Erkinjan Silämhanwlı siyaqtı ğalımdardıñ eñbek zeyneti men beynetin erekşe bağalaymın. Köpestik pen käsipkerliginiñ bağı janğandar qanşama?!

Mine, qatulı şekaranıñ qılauın alğaş tauıp elge oralğan ağalarımızdıñ, sonıñ işindegi biregeyiniñ biri Zeynolla Mübäräkwlınıñ ötken ömir keşuin ejeldete eske alğanımızdıñ özinde, osınday sardarlı ğwmır ğibıratı eske tüsedi. Bwl tarihi qozğalıs ta äli talay ekşeler, ığısa-ığısa sığılısar, bastığar. Alayda eliniñ ruhani tarihınıñ ötpeli twsına dänekerli bir qiırşıq bolıp qalanğan jandardıñ jankeşti jauapkerşiligi – ünemi este wstauğa twrarlıq eñbek.

Ğılım demekşi, Zeynolla degdardıñ özimiz süyinetin osınday azamattıq sipattağı minezimen qosa qadirleytin bir pitinäm – ol kisiniñ qıtay qoljazba mwralarındağı jalpı türki jwrtına, onıñ işinde qazaq ruhaniyatına qatıstı derekterdi jinastırıp qana qoymay, onı jinaqı ğılımi payımmen qalıñ jwrtqa tanıstıruı. Bizdiñ jıl qayıruımızdan bwrınğı «Mu tyan' zınıñ» jazbasındağı «Ğwn anasınıñ»:

Aşa bwlt köz wşında bwlañ qağıp,

Asqar tau körinedi mwnarlanıp.

 

Özen boylap, jartaspen jağalasıp,

Tau jolı kökjiekten baradı asıp.

 

Aqşa bwlt bolsam eger, aytam anıq,

Keler em osı arağa qayta aynalıp.

Ekinşi nwsqası:

Aqşa bwlt köz wşında bwlañ qağıp,

Asqar tau şaqıradı mwnarlanıp.

 

Özen boylap, jartaspen jağalasıp,

Köş jolı kökjiekten baradı asıp.

 

Bolğanda auılıñ alıs, ara qaşıq,

Taudan asqan bwltpen aralasıp:

 

Kelersiñ., aman bolsa, qauırsınıñ,

Tağı da qandırıp bir köz susının, –

degen tolğauımen twñğış ret Zeynolla ağamızdıñ qoljazbasınan tanısıp, «Jwldız» jurnalına jariyalap edim.

Bwl izdenistiñ soñı jiırma jılğa sozılıp barıp, «Köne qıtay derekterindegi tegi türkilik ädebi nwsqalar» degen nayman, arğın, qañlı, kerey, qıpşaq, qoñırat dep ru attarı anıq jazılğan, uaqıt merzimi jıl qayıruımızdan bwrınğı H ğasırdan bastap HÜİİİ ğasırğa deyingi aralıqtı qamtitın 72 aqınnıñ şığarmasın jeke jinaq etip şığarudıñ mindeti mağan jükteletinin ol kezde qaydan bileyin. Bwl derekterdi oqığan adamnıñ qızıqpauı, biluge wmtılmauı mümkin emes edi. Mısalı, 1237-1295 j.j. ömir sürgen qañlı Bayan aqınnıñ «Qamşı» attı:

Oyqastap oñdı-soldı bastım amşı,

Sorğalap tebingiden aqtı tamşı.

 

Semserdey bolmasa da ötkir jüzi,

Üş qwlaş öriminiñ wzındığı,

 

Doyırdı jibergende bir iirip,

Tümendi bir kisidey twrdı üyirip, –

degen joldardı Abayğa bolmasa, Nesipbektiñ özine qaytıp qiyarsıñ.

Osınday qatparlı ruhaniyattıñ qırtıstarına köz swğın qadatqan Zeynolla Sänktiñ payımdı ğılımi, ädebi-zertteu eñbekteriniñ mañızı erekşe. Bwl orayda arnayı derektenuşı mamandardıñ aralasuın qajet etetin tüyindi mäseleler de bar ekeni anıq. Mwnı keler künniñ enşisine tiesili pikir retinde köpşiliktiñ esine sala ketudi layıq sanadıq.

Osı rette aldıñğı tolqınnıñ erekşe ömir maydanınan ötkenin jäne olardıñ körgenderiniñ öziniñ enciklopediyalıq mağlwmatqa ie ekenin basa nazar audara aytqan orındı. Ömiriniñ soñğı tınısmen jazılıp, ıstıq demi qalğan «Qazaq etnografiyası» attı kölemdi eñbekti halıqtıq sıpatı basım basılımnıñ qatarına tolıq jatqızuğa boladı. Mwnda ğılımi payımdı, jazuşılıq körkem, şejireşilik bayandaulardıñ barlıq türi toğısqan. Erkin äri tüsinikti tilmen jetkizilgen, mağlwmatı mol qazınalı qormal tuındı. Bilim men payım, ömirlik täjiribe astasıp, atalı sözge aynalğan. Özgeni bılay qoyğanda, köz susının künde qandırıp jürgen kiiz üydiñ keregesine qatıstı – ersi, balaşıq, sağanaqsiyaqtı ölşem men jelköz kerege, torköz kerege, iin, qar, qalam, toğın, qalamdıq, sıqırlauıq, dödege, jiek, tañday örnek, örik kerege, tañğış, şalğış uıq, salma degen ataulardıñ atın da jäne olardıñ mindetin de tolıq tüsine bermeytinimiz anıq. Demek, qalam wstağannan bastap balalar ädebieti men halıq auız ädebietine etene ömir sürgen Zekeñniñ tanımdıq salasındağı izdenisteriniñ bir qomaqtı qorıtındısı siyaqtı.

Iä, pende ataulı kün sayın är qımbatınıñ birin joğaltumen ömir sürip, özi de bir küni ğayıpqa aynaladı. Alayda özgeden göri adamğa bergen baqıttıñ biri – belküşiñ men ruhani küşiñniñ artta qalğan belgisi. Sol belgilerine qarap, ötkenge – salauat jasaymız. Bwl rette joğaltuınan qaldırğan belgisi men tapqan qımbatı basım bolğan Zeynolla Mübäräkwlınıñ ruhına el atınan tağzım etemiz.

Twrsın Jwrtbay,

jazuşı, professor.

Abai.kz

0 pikir