Jeksenbi, 26 Qañtar 2020
Tarih 6127 1 pikir 30 Qaraşa, 2013 sağat 20:00

TARIHQA ESESİ KETKEN ELMİZ

Täuelsizdik küni qarsañında QR mädeniet qayratkeri Mırzatay Joldasbekov pen «jas qazaq» gazeti ötkizgen swhbat.

Täuelsizdik qan tögusiz keldi me?

- Mırzağa, elimizdiñ täuelsizdigin alğanına biıl 22 jıl toladı. Täuelsizdikti qalay aldıq? «Qan tögilgen joq» deydi keybireuler...
- Täuelsizdiktiñ jolı öte wzaq, öte bir tağdırlı, qasireti men şielenisi de mol jol boldı. Nege qan tögilmedi? Sonau ejelgi däuirdegi saqtardan bastap, bizdiñ babalarımız erkindik üşin küresti. Sol «qan tögilmedi» degenderiñ 2,5 mıñ jıldıñ işinde bizdiñ babalarımızdıñ qanı Kültegin jırlarında aytılatınday, sel bolıp aqqanın, adam süyekteriniñ tau bolıp üyilgenin eskermey otır. Ärige barmay-aq qoyalıq, keşegi Abılaydıñ zamanında qan tögilmedi me? Tögilgende qanday!.. Qazaq öziniñ azattığı üşin janın ayamay küresip, joñğar siyaqtı bütin bir halıqtı joyıp jibere jazdadı. Qandı qırğındardıñ bolğanı keşe ğana emes pe edi? Sondıqtan, «qan tögusiz keldi» deu dwrıs bolmas edi. Biraq  qazaq qanişer halıq emes, kerisinşe, bitimşil, beybitşil, ağayınşıl. Qazaqtıñ qanı jerin, elin qorğaymın dep tögildi. Tauqımetti sonşama köp keşken, tağdırı ayanıştı, ezilip-janşılğan, jabığıp – japa şekken, tarığıp-zarıqqan halıq jer betinde ekeu bolsa, sonıñ bireui – qazaq. Biz, äsirese, Reseyge bodan bolğan 3 ğasırda kim ekenimizdi bilmey qalğan elmiz. Üş ğasırda tarihımız, ar-ojdanımız tabanğa taptaldı. Keñpeyil, añqau qazaqtıñ mal-janı tärkilenip, aşarşılıqqa wşıradı. Özgeniñ tarihın özimizge telip oqıttı. Handarımız ben bilerimiz, bekterimiz ben batırlarımız – äjuağa, kelekege, tarihımız – sayasattıñ qwralına, Alaş arıstarı öz halqınıñ jauına aynaldı. Sanamız ben salt-dästürimiz küyredi. Halıq jadınan ayırıldı. Wlt retinde jer betinen joyılıp kete jazdadıq. Qazaqtıñ: «Qarataudıñ basınan köş keledi» dep zarlağanı; Qaztuğan jıraudıñ: «Qayran da meniñ Edilim» dep qabırğası sögilgeni; Üş jüzdiñ basın qosa almay, qala sala almay, köşip-qonğan jwrtın el qıla almay Abılaydıñ pwşayman bolğanı; Bwqar jıraudıñ jer tirep küñirengeni; «Edildi kelip alğanı – etekke qoldı salğanı, Jayıqtı kelip alğanı – jağağa qoldı salğanı», «Ädirä qalğır, Üş qiyan» dep Mwrat aqınnıñ küyzelgeni; «Bas-basına bi bolğan öñkey qiqım, Mineki, bwzğan joq pa eldiñ siqın»,  – dep Abaydıñ qabırğası qayısatını osı tws edi.

Dalamızdı da, özimizdi de körmegen batıstıñ ğalımdarı qazaqtı jer betindegi jabayı köşpendilerdiñ qatarına qostı. Olar örkeniettiñ Şığıstan bastalğanın, Europa qalıñ wyqıda jatqanda bwl öñirde saltanattı ömir saltı bolğandığın bile twra, moyındağıları kelmedi. Örkeniettiñ twtas bir däuirin jasağan ata-tegimiz – ğwndardı da, onıñ kösemi Edil (Attila) patşanı da, kök Täñiri men qara jerdiñ ortasın tügel bilegen, dünieniñ tört bwrışın auzına qaratqan Qağanat qaharmandarın da jabayığa sanadı. Türki örkenietin auızdarına da alğısı kelmedi. Zığırdanıñdı qaynatatın, pwşayman qılıp, sergeldeñge salatın, dosıñ tügili jauıña da tilemeytin osınday qorlıqtı, swmdıqtı basımızdan keşken, tarihqa esesi ketken elmiz. Osınıñ bäri esiñe tüskende, toz-toz bolıp, bıtırap, jer betinen joyılıp ketpey, Wlı dalanıñ twtastığı men wlttıñ wyıtqısın saqtap, bwl zamanğa qalay jetkenbiz dep qayran qalasıñ. Qay zamanda da tarıqqanda – jol, qamıqqanda – aqıl tapqan, eldiktiñ tuın jıqpağan, qalıñ eliniñ köşin bastağan Eltwtqalar qazaqta az bolğan joq: Möde, Bumın, Estemi, Elteristey qağandar, Kerey, Jänibek, Qasım, Esim, Täuke, Abılayday handar, Tonıkök, Qorqıt, Asanqayğı, Qaztuğan, Şalkiiz, Ümbetey, Aqtanberdi, Bwqarday abız jıraular, Mayqı, Töle, Qazıbek, Äytekedey kemeñger biler, Edil, Kültegin, Alpamıs, Qobılandı, Edige, Qarasay, Qabanbay, Bögenbay, Naurızbayday dañqtı batırlar eldigimizdi de, keñdigimizdi de saqtap qalğan asıldar edi. Büginde irgeli el bolıp otırğanımız da äueli sol äruaqtardıñ arqası. 
- ...biraq ağa bir söziñizde: «Qazaq öz asılın bağalay bilmeytin halıq» depsiz? Biz qazir Abay atamız sınağan kemşilikterden arıldıq pa?
- Qazaq – öte aqköñil, sengiş halıq. Sol sengiştiginen öz işinen jau taptı. Mäselen, keşe ärqaysısı bir-bir memleketke kösem bolarlıqtay Ahmet Baytwrsınov, Älihan Bökeyhanov, Mwstafa Şoqay siyaqtı wlılarımızdı «halıq jauı» dedi. Soğan sendi. Bäri at-tonın ala qaştı. Söytti de, orısqa tabındı. Sonıñ qoynı-qonışına kirdi. Biz jılqı minezdi halıqpız. Bala kezimde auılda Tasqasqa degen at bolatın. Onı soqağa da, arbağa da jegip, ayausız minetin. Eki közine kök şıbın üymeletip, twyağı, kirpigi zorğa qimıldaytınday qılıp jiberetin. Söytken Tasqasqa bir aydan keyin qoñın kötergen soñ wstatpaytın. Adamdı janına jolatpay, jabayı bolıp ketetin. Qorlıqtı tez wmıtıp ketetinimiz jılqığa wqsaydı. Sodan keyin, qazaq özgeni jarılqauğa öte şeber, öz jaqsısın ükiley bilmeydi. Onıñ arğı jağında ruşıldıq degen dert bar. Jasıratını joq, men keyde: «Sonşa nege qazaqtıñ jer-jebirine jetedi» –  dep Abay atama narazı bolatınmın. Söytsem, wlı Abaydı tanımay, bilmey, ahualına tüspey jür ekenmin. Mısalı, men qorqatın bir päle dinnen keledi. Islamnıñ atın jamılğandardan! Qazir sonı körip otırmız. Meşit köbeygen sayın, qılmıs azayuı kerek qoy. Ğibrattılıq, kisilik, parasattılıq, imandılıq artuı kerek. Nege olay bolmay jatır? Meşitte otırğandardıñ deni – balalar men jastar. Köbisiniñ bala-şağası bar. Belin buıp, bilegin sıbanıp, qayrat körsetip, jwmıs isteytin kezderi emes pe?!. Bäri sümeñdep meşitte jür. Allağa qwlşılıq etemin deseñ, qwttıhana üyiñde de jasaysıñ. Oylanatın närse me? Biz Alla bergen kösemdikti, şeşendikti de saqtay almay otırmız. Onıñ esesine, Abay atamız sınağan künşildik, jerşildik, ruşıldıq, altıbaqan alauızdıq, jalqaulıq siyaqtı kemşilikterden äli arılğan joqpız. Qazaq öte bauırmal. Biraq ol qatıgezdikke de baradı. Añqaulığınan öz jaqsısın özi qorladı. «Mıñmen jalğız alısqan» Abaydıñ janın da tüsinbedi. «Qartaydıq, qayğı oyladıq, wlğaydı arman» degenin Abay jası jetip, qartayğandığınan aytqan joq. Abaydı qartaytqan da, soyılğa jıqqan da; Şäkärimdi atıp, qwdıqqa tastağan da; Birjandı kisendep baylağan da; Imanjüsipti arbağa teris tañıp, aydağan da; Aqan serini sergeldeñge salğan da; Mahambettiñ basın kesip alğan da; Qwrmanğazını abaqtığa japqan da, Mädidi şañqay tüste atqan da – qazaq, qazaqtıñ özi. 
- Täuelsizdiktiñ bastauında: «Ne körsem de Alaş üşin körgenim!»  – dep janın şüberekke tüygen, eliniñ bostandığı üşin küresken Alaş ardaqtıları twr. Solardı wlıqtaytın kün qaşan tuadı?
- Keşegi Alaştıñ kösemderi halıq üşin qwrban boldı. Eliniñ bostandığın armandap ketti. Biraq «Oyan, qazaq!» –  dep eldi oyatqan olardıñ jalındı sözderi qazaqtıñ jüreginde qaldı. Alaş kösemderi jöninde az aytılıp, az jazılıp jatır dep oylamaymın. Biraq bizge solardı ardaqtau jağı jetispeydi. Öytkeni, biz ideologiyasız memleketpiz! Konstituciyamızda ideologiya joq. Osı Konstituciyamız, «Til turalı» zañımız qabıldanarda elimizdiñ ideologiyasınıñ tizginin wstağan adamdardıñ birimin. Ol kezde Elbası «Äueli ekonomika, sosın sayasat» dep dwrıs ayttı. Aldımen, aş halıqtı toyındırıp, kiindireyik dedi. Bwl söz aqılğa qondı. Sonı istedik. Al qazir aş-jalañaş jürgen qazaq joq qoy. Endeşe, şındap qazaqtıñ ruhın köteretin, ruhaniyatın ardaqtaytın uaqıt keldi.
- Täuelsizdigimizdi öz deñgeyinde qadirlep jürmiz be? Osı twsta «Ättegen-ay!» deytindey jağdaylar bar ma?
- Abılay, Töle, Qazıbek, Äytekedey danalar – qazaqtıñ bağına tuğan tarihi twlğalar. Biraq Abılay hannıñ 300 jıldığın Kökşetauda ötkizetindey ne basımızğa kün tudı? Qazaqtıñ töbe bii Töle bidiñ 350 jıldığı Tarazda, Şımkentte ğana ötti. Erteñgi küni Qaz dauıstı Qazıbek bidiñ mereytoyın Qarağandıda, Äyteke bidikin Aqtöbede ötkiz dese ne bolmaq? Bwl – köriner közge qazaqtıñ bölinui. Bwl tübi jaqsılıqqa aparmaydı. Qazaqtıñ azattığı üşin küresken, wltımızdıñ maqtanışına aynalğan asıldarımızdıñ bäriniñ toyı Astanada eldiñ toyı bolıp toylanuı kerek. Elbası eldiñ birligin oylap, ülken sayasat jürgizip otır. Prezidentpen de aqıldasıp-keñesetin adamdar kerek qoy. Solardıñ üni nege şıqpaydı? Olar täuelsizdikti añsağanımen, oğan jetpedi. Al biz ata-babalarımızdıñ ruhın, äruağın sıylauımız kerek. Eñ ülken «ättegen-ayımız» osı. 

Elbası eldiñ senimin aqtadı

- «Wlı dalada Nazarbaev­tay memleket ornatqan, jer jüzine dañqı asqan twlğa tuğan joq» dep bağa berip ediñiz...
- Iä, tağdır, zaman solay boldı. Täuelsizdikke kemeñger üş bi de, wlı Abılay han da, basın bäygege tikken bahadürler de jetken joq. Biz jettik. Nebarı 20 jıldıñ işinde bütindey jaña memleket – Täuelsiz Qazaqstan eli köş tüzedi. Wlı köşti Nwrswltan Nazarbaev bastadı. Elbasınıñ eñ wlı sayasatınıñ biri – qasietti babalar jolınan tayğan joq. Ata-babalarımız ömir boyı añsap ketken eldiñ birligi men ıntımağın tu etip köterdi. Odaq tarağannan keyin bwrınğı odaqtas respublikalardıñ bäri dağdarısqa wşıradı. Kolhoz-sovhozdar ıdırap, zauıt-fabrikalar küyredi. Balabaqşalar, mektepter, mädeniet oşaqtarı talan-tarajğa tüsip, ekonomika qwldıradı. El küyzelip, jwrttı ürey biledi. Neşe türli arandatuşılar şığıp, jwrttı äbirjitti, el işine iritki saldı. Eldiñ esi şıqtı. Şeruler köbeydi. Nebir «şeşender» şıqtı suırılıp. Neşe türli gazetter şığa bastadı. Qısqası, jwrt betimen ketti. Solardıñ köbi jaña ğana täy-täy basıp, qaz-qaz twrıp, tilersegi dirildep, qwlağı qalqayıp kele jatqan täuelsizdikke demeu boludıñ ornına, bögeu boldı, kesirin tigizdi. Köbiniñ auzınan aq it kirip, kök it şıqtı. Eldi bülikke şaqırdı. Bärin betimen jibergende, sol kezde anarhiya, haos bolatın edi. Osılay eldiñ de, erdiñ de tağdırı sınğa tüsti. Elbası osınıñ bärine şıdadı. Halqına şıbıq ta kötergen joq. Men kezinde 5 jıl ideologiyanı basqardım. Qanımız qaynap, jüykemiz jwqarıp ketkende Nwrekeñe barıp: «Bir şara qoldanayıq, mınalar betimen ketti» degende: «Time! Tili baylanğan, qol-ayağı kisendelgen elmiz. Jwrt endi erkin söyleudi üyrensin» dep keñşilik jasaytın. Sol bir almağayıp kezeñde Elbası el işinen şıqqan nağız intellektual, sayasatta salqınqandı, tözimdi ekendigin şeber däleldedi. Kemeñgerlikke tän minez tanıttı. El senimin aqtadı. Qwdayğa şükir, sonıñ arqasında Täuelsizdiktiñ kök bayrağı jelbirep, azattıqtıñ aq tañı attı. «Süyer wlıñ bolsa, sen süy» dep Abay aytqanday, Nwrswltan Nazarbaev qolpaştauğa da, qoldauğa da, qoşametteuge de twratın, maqtauğa da sıyatın kisi. Ortasınan oyı ozğan, qatarınan qalpı ozğan azamat. Prezident N.Nazarbaev – halqın san mıñ jıldar izdegen mwratına jetkizgen, memlekettigimizdi ornatıp, onı damıtıp, älemge tanıtqan asa darındı twlğa. Kök türiktiñ kindiginen jaralğandardıñ işinen ozıp tuğanı da – N.Nazarbaev. Arğı-bergi zamanda Wlı dalada Nazarbaev­tay memleket ornatqan, jer jüzine dañqı jayılğan twlğa tuğan joq. Nebarı 20 jıldıñ işinde älem sanasatın elge aynaldıq. Osınıñ bärine kuä bolıp otırğan, osınday elde ömir sürip jatqan bärimiz de baqıttımız.
- Endi 16 jäne 36 jıldan keyin Qazaqstandı köz aldıñızğa qalay elestetesiz?
- Men statistika­nı bilmesem de, Elbasına senemin. Prezident: «Biz älemdegi damığan 50 eldiñ qatarına qosıldıq» dedi. Onı özimiz de sezemiz. Mäselen, bwrın jwrt avtobusqa, poyızğa bilet taba almaytın-dı. Qazir mereke künderi wşaqqa minetin bilet tappaysıñ. Bwğan da täube deuimiz kerek. Halıqtıñ twrmısı jaqsardı. 1986 jılı ömirimde twñğış ret şetelge barğanım esimde. Çehiyadağı Karlovı Varı degen şipajayda 4 kün demaldım. Sonda meyramhanada pepsi-kola men koka-kola degen susındardı birinşi ret kördim. Satıp alatın aqşa joq, qaltamızda aqşa bolsa da ayırbastatpadı. Sonda älgi susındardıñ bos plastikalıq qwtıların şabadınıma salıp, balalarıma äkelip, körsettim. Qazir sonıñ neşe türlisin balalar tañdap işip jür. Bizdiñ bozbala kezimizde, soğıstan keyingi jıldarı dükenderdiñ söreleri jılan jalağanday bos bolatın. Tüsken tauarlardı barmaq bastı täuirlerge beretin. Al qazir ne işemin, ne jeymin, ne kiemin demeysiñ... Şükir delik! Eger tosınnan bir bälege jolığıp qalmasaq, Alla tağala abıroy berse, 2050 jılı ilgerlegen 30 eldiñ qatarına qosılamız degenge tolıq senemin! Öytkeni, bizdegidey baylıq eşkimde joq. Osı baylıqtı dwrıstap memlekettiñ, halıqtıñ igiligine paydalansaq, bilikte otırğan azamattarımızğa Qwday ınsap berse, Qazaqstannıñ halqınan asqan bay halıq bolmaydı.   

Ministr el qadirleytin twlğa boluı kerek

- Siz Keñes Odağı kezinde Qazaq KSR-nıñ soñğı oqu-ağartu ministri bolıpsız. Sizden beride birneşe ministr auısıp, birneşe reforma jasaldı. Biraq sonda da bilim beru salasınıñ kösegesi kögerer emes?
- Iä, ol zaman basqa edi. Ärkim öziniñ eline qastıq jasayın demeydi. Bäriniñ de nieti tüzu. Biraq bizde bir jaman ädet etek aldı. Kez kelgen ministr özimen birge reformasın äkeledi. Ministrlerdi qayta-qayta auıstıra beru de jön emes. Mısalı, men ministr kezimde reforma jasaymın degen joqpın. Balalarğa jasağan bir  jaqsılığım  esimde. «Mektep formasın alıp tastañızşı» degen kişkentay balalardan köp hat keldi. Mektepke balalardıñ özderimen kezdesuge bardım. Bayqağanım, eşqaysı mektep formasın kigisi kelmeydi eken. Sodan keyin, formanı joydım. Balalar keremet riza bolıp, hat jazdı. Şınında da, sodan beri qanşama ministr auıssa da, bilim beru salasınıñ kösegesi kögergen joq. Meniñ oyımşa, bilim beru men mädenietke kez kelgen adamdı ministr etip qoya saluğa bolmaydı. Qazaq halqınıñ mentalitetin, tarihın, psihologiyasın eskere otırıp, bwl qızmetke halıq qadirleytin, ülken abıroylı, elge esimi belgili twlğalardı qoyu qajet. Ökinişke qaray, bilim beru salası kim köringenniñ ermegine aynalıp ketti. Eki mıñınşı jıldan beri jeti ministr auısıptı. Öz basım testileu degenge de qarsımın. Ol kartanıñ oyını siyaqtı. Adamdı körmey, onımen tildespey, balanıñ bilimin tekseru mümkin emes.
- Jasıñız 70-tıñ altauına qaray audı. Ömirde tek aşı şındıqtı aytıp jürmin dep oylaysız ba?
- Kökeyimdegi aşı şındıqtıñ bärin aytıp qoydım dey almaymın. Keyde aytqızbasıñ aytqızbaydı. Är närsege sabır kerek.  Bayağıda Dimekeñniñ bir jaqsı batası boluşı edi: «Aspay-saspay, jaman jerdi bas­pay jüriñder!» deytwğın. Sondıqtan, aspay-saspay, ädepten ozbay söylegen de dwrıs. Äytpese, aytamın deseñ ayta beretin närse köp. Biraq  aytudan kende emespin. Bıltır 75 jıldığıma oray, arnayı 7 tomdığımdı (8 kitap) şığardım. Sol kitaptardı oqığan adam meniñ janımdı da, kökeyimdegini de tani aladı. Özim solardı qaytadan oqığanda bayqağanım, köp närseni aytıp qoyıppın. Jalmauızğa da jan kerek deydi ğoy. Mısalı, osıdan tura 7 jıl bwrın «Jas qazaq» gazetine bergen swhbatımda: «Qazaqtıñ qitığına tiip, zığırdanın qaynata bermeu kerek!» deppin. Bügin sol sözime qosarım mınau: «Halıqtıñ tözimin köp sınay berudiñ keregi joq! Qazaq 1986 jılı öziniñ kim ekenin körsetti! Ol jolı atqa mingen tek jastar edi. Al qazaq tügeldey atqa qonsa, attan ne özi ölip tüsedi, ne öltirip tüsedi!». Qazaqpen oynauğa bolmaydı.
- Dosıñız köp pe, älde, jauıñız köp pe?
- Men ömir boyı öz halqımdı jaqsı körip, onıñ qal-qaderimşe tileuin tilep kele jatqan adammın. Bar bolsa bar şığar, biraq jauım bar dep oylamaymın. Jwrttıñ bärin birdey jaqsı köremin dep te ayta almaymın. Bir närse anıq: Sanalı ömirimde jastarğa, äsirese, önerli, talanttı jastarğa ünemi janaşırlıqpen jaqsılıq istep kele jatqan kisimin. Öytkeni, halqımızdıñ keleşegi de sol – jastar.

 

Tapsırıs beruşi:

Mädeniet jäne aqparat ministrligi. Orındağan "Abay-aqparat" qazaq interneti keñistigin damıtu qorı" qoğamdıq qorı. 2013

 

 

1 pikir