Särsenbi, 23 Qazan 2019
Qoğam 3173 0 pikir 3 Säuir, 2014 sağat 11:24

TARIH OYLANUĞA UAQIT BERMEYTİN JAĞDAYĞA JETTİK

 

Qırım – orıstıñ da, ukrainniñ de jeri emes, türki halıqtarınıñ işindegi qazaqqa jaqın Qırım tatarlarınıñ jeri. Osman imperiyasınıñ älsirep, Orıs patşalığınıñ däuirleu şağında bwl jerdi orıstar basıp alğan. Keñes kezinde Qırım tatarları asqan qatıgezdikpen öz jerinen alastalıp, sayda sanı, qwmda izi qalmay tarap ketti. 1944 jılı mamırda KSRO Memlekettik Qorğanıs komiteti Qırım tübeginiñ barlıq jergilikti twrğındarın basqa jaqqa köşiru turalı qaulı şığarğan bolatın. Qırım tatarlarınıñ köpşiligi Özbekstanğa, bir böligi Qazaqstanğa qonıstandırılğan bolatın.

 

Qırım Reseydiñ qaramağında bolğan kezderde josparlı jürgizilgen «vodvorenie» sayasatınıñ saldarınan tolıq orıstandırıldı. Aqırı orıstardıñ barlıq twrğındar arasındağı ülesi ⅔ bölikke juıqtadı. Osıdan orıs imperiyası wstanatın eki twtqa payda boldı: birinşisi – Qırım orıs memleketiniñ qaramağında bolğan; ekinşisi – Qırım halqınıñ basım köpşiligin orıstar qwraydı.

Vladimir Putin Batıstıñ Qırım üşin soğısqa barmaytının, jalpı, qanday janjal bolsa da, küş körsetuden bas tartatının jaqsı biledi. Orıstıñ «küşi» Batıstıñ osı «älsizdigin» biluinde jäne jımısqı sayasatpen äreket etuinde. Sonıñ saldarınan, «wyattı sığırdı wyatsız sodır jeñip», Resey Qırımdı qaytarıp alu üşin jantalastı.

Resey bükil aqparat qwraldarın Kievte bilikke kelgenderdiñ basınan qara qoymaljıñdı böşkelep qwyuğa, Reseyge qosıludı jaqtaytındardı meylinşe süykimdi körsetuge bağıttadı. Bwl bağıtta jalğan ayğaqtardı qisındırıp soğudıñ teñdesi joq ülgisin körsetti. Onıñ üstine Qırımnıñ işki isterine meylinşe aralasıp, jergilikti separatisterdiñ qoltığına su bürke otırıp, olardıñ jalaqısın dereu birneşe ese arttıruğa uäde berip, iritki saludıñ şeberligin käsipqoy deñgeyde körsetti. Pogonsız äskerdi qaptatıp jiberip, «bilmeymiz, biz Qırımğa äsker jibergen joqpız» dep, dünie jüzi körip, bilip otırğan betbaqtıqtı moyındamay twrıp aludan wyalmadı.

Endi Batıs sankciya jariyalap jatır. Türli sayasi-ekonomikalıq, qwqıqtıq şaralarğa baradı. Ärine, ol Reseyge jeñil timeydi. Orıstar onıñ zardabın tartadı. Biraq «jılandı qırıq kesseñ de, kesirtkelik janı bar» demekşi, özin-özi qamtamasız ete alu körsetkişi jağınan joğarı, alıp Resey üşin ol sürindirer şara bola almaydı.

Alayda örkenietti eldermen salauattı sayasat jürgize bilmeytin Reseydi qattı sürindiretin özge faktorlardıñ keri ıqpalı arta tüsedi. Qazir orıs revanşisteriniñ aldında jalğan bedeli köterilip qalğan Resey prezidentiniñ tanauı deldiip twr. Memlekettik duma tolıq qwramımen prezidenttiñ qaltasındağı parlamentke aynalıp ketkeni belgili boldı. Bwl jağdaylar bwdan bılayğı kezeñde orıs totalitarizminiñ küşeyuine tura ıqpal etedi. Tiisinşe, Resey damığan demokratiyalıq qoğamdardan alıstay tüsedi. Kelesi saylauda V.Putinniñ jeke josparı boyınşa, prezident kreslosın öziniñ tağı da iemdenuine, tipti bolmağanda, bilikke onıñ tağayındağan adamınıñ (Medvedev siyaqtı) – quırşaq prezidenttiñ keluin qamtamasız etui mümkin.

Reseydi mıñ jıl iektep kele jatqan eki jalmauız bar. Birinşisi – orıs totalitarizmi. N.Berdyaev aytpaqşı, «totalitarlıq ruhta tärbielengen orıs halqı ünemi bilikke totalitarlıq küşterdiñ keluine jağday jasap otıradı». Arı qaray bäri tüsinikti: aşıqtıq, demokratiyalılıq bolmağan jerde korrupciya tamır jayadı. Eldi tığırıqqa aparıp tireytin birinşi faktor osı.

 Ekinşi faktor – orıs slavyanofil'deriniñ Batıspen öşigudi wlttıq ideya retinde tañdap aluı. Öşigu bar jerde şeptesu bar. Külli aldıñğı qatarlı qoğamdarmen öşigumen bası qatqan orıs biligindegilerdiñ qarulanudan basqanı oylauğa mwrşası joq. Dünie jüzindegi eñ köp qaru şığaratın, meylinşe militarlanğan el – osı Resey.

Qanşalıqtı bay el bolsa da, atalğan eki faktor el byudjeti qapşığınan eki tesik şığarıp, äleumettik-demografiyalıq mäselelerdi şeşuge, bwqaranıñ densaulığın jaqsartuğa, bilimi men mädenietin köteruge mümkindik bermeydi. Sonıñ saldarınan Resey damuşı elderdiñ qatarınan eşqaşan şığa almaydı. Kezinde alıp Keñes Odağın tığırıqqa aparıp tiregen de osı faktorlar bolatın.

Qazir Resey bilim beru salası meylinşe formalılanğan, halqınıñ mädenieti tömen, demografiyalıq twldırlıq meñdegen elge aynalıp otır. Soñğı onjıldıqtarda Sibir men Qiır Şığısta ondağan mıñ derevnyalar, jüzdegen qalalar joyılıp ketken. Qazirdiñ özinde orıstar Qiır Şığıs pen Sibirdi wstap twra alamız ba, almaymız ba degen swraqpen ömir sürude. Batıstan jaulap alğan bir Qırımnıñ ornına Şığısta mıñ Qırımnan ayırılu qaupimen kün keşip jatır.

Ras, soñğı jıldarı orıstar Qiır Şığıs pen Sibirdiñ tirşiligin jandandıruğa qattı köñil bölude. Putin özi ülgi körsetip, jemqorlıqpen bayığandardıñ aqşa-qarajattarın Qiır Şığıs pen Sibir ekonomikasına saldıruğa mäjbürlemek. Bwdan qanday nätije şığatını turalı söz qozğauğa äli erte. Bwl twsta bir närseni este saqtau kerek: qanşalıqtı jwlımır bolsa da, Putinniñ Qazaqstan biliginde otırğan kollaboracionisterden bir artıqşılığı bar. Ol – memleketşil. Ol avtoritarlıq basqaru ädisimen, totalitarlıq oylauımen, imperiyaşıl piğılımen, «tük körmegen» tobırdan şıqqandığına tän qitwrqı wsaqşıldığımen, şpionğa tän jımısqılığımen orıstıñ, Reseydiñ qamın oylaydı. Batıstan täuelsiz bolu üşin barın salıp jatır.

Soğan qaramastan, Qazaqstannıñ soltüstigi orıstıñ kökeyin tesuin qoyğan joq. Orıs biliginiñ Baltıq jağalauındağı, Zakavkaz'edegi, Moldovadağı, endi, mine, Ukrainadağı sayasatınıñ qoltañbası qazaqqa tanıs. Mwnı qazaqtardıñ ülken qauip retinde qabıldaytın jöni bar. Osı jağdaylar soñğı twrğındar sanağınıñ qorıtındıları töñiregindegi oqiğalardı eriksiz eske tüsiredi.

2009 jılğı sanaqtıñ qorıtındıları boyınşa, respublika twrğındarınıñ işindegi qazaqtardıñ ülesi aldımen 67%, artınan 65%, aqırı odan da tömendetilip, 63% boldı degen mölşer twraqtanğan bolatın. Jergilikti wlt ökilderiniñ ülesin kemitu äreketteri nege jasaldı? Respublikadağı qazaqtardıñ ülesiniñ jıl sayın artıp, orıs jäne özge jwrt ökilderiniñ ülesiniñ azayıp ketui kimniñ mazasın alıp otır? Osı swraqtıñ jauabın tabu üşin mañdaydıñ altı qarıs boluı mindetti emes. Qarapayım logikalıq qorıtındı şığara alatın adamğa bäri tüsinikti bolsa kerek.

Qazaqstanda qalıptasıp otırğan demografiyalıq üderis Resey biliginiñ mazasın aluda. Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarına äsker kirgizip, «orıstildilerdi qorğap jatırmız-mıs» degen basqınşılığın aqtau üşin, Resey biligine atalğan öñirlerde ğana emes, Qazaqstanda twtastay orıstildilerdiñ ülesiniñ qomaqtı bolğanı kerek. Mineki, şetelden tartılğan qazaq köşin toqtatu jönindegi bwyrıqtıñ da qay jaqtan tartılğan sımmen kelip tüskeni osı qisındarmen anıqtaladı.

Düniedegi eñ köpsandı halqı bar, bizde alatın öşi bar elmen qoñsı qonıp otırıp, qızdarın ol eldiñ şıbıqtarı sızdağan boydaqtarınıñ köz salım ob'ektisine aynaldırıp qoyıp, daliıp jatqan dalanı qorğaytın äskerge zäru bolar şaqqa tayap twrğanda, şetten kelmek oyı bar qandastı jolatpaumen aynalısuda qanday qisın bar? Qarapayım qasıq jasay almay otırıp, üdemeli innovaciyalı-industriyalı damu jolımen zımırap bara jatırmız degen köpirmege kim senedi? Jantalasıp, halıq sanın köbeytuge tırısudıñ ornına, bwqaranı äleumettik aurularğa meñdetip, jastardıñ basım köpşiligin äsker qatarında qızmet etuge jaramaytın jarımjan küyge tüsirip, suicidti, bala ölimin toqtata almay, äyelderdiñ zeynetke şığar jasın wzartıp, azabın arttırıp qoyıp, «bir jerlerin qasıp otırğan» şeneuniksımaqtarğa dikeñdegen spektakl' oynaytın biliktiñ sanasın meñdegen ne ekenin añğarar mezgil jetti?

2010 jıldıñ mälimetteri boyınşa, jalpı twrğındardıñ işindegi orıstardıñ ülesi Şığıs Qazaqstan oblısında – 40,5%, Qostanay oblısında – 40,6%, Pavlodar oblısında – 38,25%, Soltüstik Qazaqstan oblısında – 48,25% boldı. Eger qazaq köşin toqtatpağanda, şetelden tarihi otanına köşip kelip jatqandardı osı oblıstarğa qonıstandırıp, demografiyalıq balanstı qanağattanarlıq küyge qaray ikemdep jiberuge bolar edi.

Endi, mine, bayağıday, «qazaq el bola ala ma, joq pa?» degen Şekspir dilemmasına tağı tirelip otırmız. Halıqta ruh joq, bilikke senim joq. Qalıptasqan jağdaylar sanasında sañlauı bar azamattı kündiz külkiden, tünde wyqıdan ayırıp otır.

Qarapayım qisın Resey-Qazaqstan qatınastarınıñ tömendegidey örbu nwsqaların köz aldığa äkeledi:

1-scenariy: Qırımdı qosıp alğanına, oğan Batıstıñ is jüzinde qarım qaytara almağanına şabıttanğan Resey prezidentiniñ täbeti aşıla tüsedi. Ol Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarın jaulap aludıñ säti keldi dep esepteydi, endi basqınşılıq bağıtın oñtüstikke bwradı.

Sonımen soltüstik oblıstarda twratın orıs diasporası arasınan şu şığadı. Olar alğaşında äleumettik teñdiktiñ ornauın, eñbekaqınıñ köteriluin, bilik basında otırğandar arasında orıstardıñ ülesiniñ ј-den kem bolmauın, orıstar tığız qonıstanğan oblıstarğa avtonomiya beriluin talap etedi. Kazak äskerleri at oynatadı. Reseyden kelgen pogonsız äsker qaptaydı. Soltüstikte olardı qoldap şığatın sayasi-äskeri wyımdar bar. Eñ bastısı, «teristik ayuı» şarbaqtı jırtqanda, Qazaqstannıñ marionet biliginiñ özi oğan qol wşın beruge dayın otır.

V.Putinniñ äkimşiligi «Qazaqstannıñ işki isterine aralaspağanın», «onda bolıp jatqan oqiğalarğa Reseydiñ qatısı joq ekenin», «eşqanday äsker kirgizbegenin», «Qazaq biligine konstituciyalıq zañdılıqqa süyenip tärtip ornatuı kerek ekenin»... dünie jüzine jariyalaydı. İs jüzinde arandatudıñ nebir las tehnologiyaların qoldana otırıp, belsendi äreketke köşedi: aziyalıq wlt ökilderi arasınan lañ saluşı top dayındap, las äreketter wyımdastıradı. Olar orıstardıñ üyin örtep, maşinaların büldirip ketedi. Eldiñ twtastığın jaqtap jürgen europalıq wlt ökilderin arandatadı. Osıdan keyin Putin «Qazaqstandağı orıstildi azamattardı qorğau» missiyasın jariyalaydı da, jartılay aşıq äreketterge kirisedi. Osı kezde qazaq biligi «twraqtılıq» tuın köterip, separatisterge qarsı şığıp jürgenderdiñ wyımdastıruşıları men belsendilerin twtqındap, keyingilerge sabaq boluı üşin «azdap qantögis» şarasın jasaydı. Aqırı soltüstik oblıstarda «referendum» jariyalanadı. Onda basım köpşilik keñ auqımdı avtonomiyanı jaqtap şığadı. Osılay, keleşekte ol oblıstardıñ «beybit jolmen», «köpşiliktiñ qalauı boyınşa ötkizilgen plebiscittiñ qorıtındılarına süyenip», Reseyge qosılu perspektivası jasaladı.

2-scenariy: Özin düniejüzilik qauımdastıqqa qarsı qoyıp, sayaq ketkenin, halıqaralıq arenada eldiñ bedelin meylinşe tüsirgenin, Qırımdı qosıp alu aktisiniñ ekonomikalıq, äleumettik-mädeni keseldi saldarların sezingen V.Putin kelesi bir säti kelgenge deyin Soltüstik Qazaqstan mäselesin keyinge ısıra twradı.

3-scenariy: Qazaqstan mäselesin V.Putin beybit jolmen, sonıñ özinde qazaq marionetkasınıñ öz qolımen ot kösetip otırıp, bappen şeşedi. Ol üşin Euraziyalıq odaq qwru jwmısın jandandıradı. Ekonomikalıq dep atalatın odaq qwrıla salısımen, onıñ sayasi betperdesi ayqın körine bastaydı. Aldımen rubl' alabı qwrıladı. Sonan keyin Kreml' nwsqauşıları dayındağan scenariy boyınşa Reseydiñ müddesin közdep şığıp otıratın adamdardı Aqordağa köbirek ornalastıru şaraları iske asırıladı (bwğan deyin de Qazaqstan sayasi keñistiginde jüzege asırılıp kelgen polittehnologiyalardıñ bäri Resey nwsqauşılarınıñ qolınan şıqqan bolatın). Osılay, Qazaq biliginiñ şeşuşi buındarına Reseydiñ müddesinen şığıp otıratındar ornalasıp bolğan soñ, sayasi-ekonomikalıq qana emes, mädeni-äleumettik şaralar da tek Kreml'diñ nwsqauımen jüzege asırılatın boladı.

Qazirgi jağdayda Putin üşin Qazaqstan mäselesin üşinşi scenariy boyınşa şeşu tiimdi. Eger qazaqtar EAO-nıñ qwrıluına baylanıstı egemendigine töngen qauipke qarsı eş şara qoldanbay, üyezdegen qoydıñ mentalitetin körsetse, onda atalğan bağıt bayıbımen jüzege asırıladı. Eger qazaq EAO-nıñ qwrıluına wyımdasqan qarsılıqqa köşse, onda Putin birinşi scenariy boyınşa äreket etuge mäjbür boladı.

Birinşi scenariy boyınşa qwrılğan äreketke Putin bara ala ma, älde, bara almay ma? Ol jağı tağı Batıs jariyalağan sankciyalardıñ pärmenine jäne olardıñ ıqpalımen tuındaytın Putinniñ köñil-küyindegi özgeristerge baylanıstı.

Ağılşın filosofı T. Gobbs «ädette qoğamğa qauip şetten kelmeydi, köpşilik jağdayda piğılı teris biliktiñ özinen keledi» degen edi. Qwldıqtı, täueldilikke tüsudi halıq özi qalap aladı degen mağınadağı pikirlerdi Batıs ekzistencialisteri de talay aytqan. Äleumettik minez, bwqaranıñ erkindikke belsendi wmtıluı nemese wmtılmauı, onıñ sebepteri mäselelerin E.Fromm aşıp berdi. Zamanaui amerikalıq filosof qazirgi Şığıs elderinde asa keñ taralıp otırğan äleumettik-psihologiyalıq qwbılıstardıñ biri – bwqaranıñ basın köteruge mwrşasın keltirmey, onı ükimettiñ twqırta janşip otıruı, bwqaranıñ öz ökimetine qarsı şığa almauınıñ, ezgige töze beruiniñ, tabiği erkindigin paydalana almauınıñ sebepterin «Begstvo ot svobodı» (eñbektiñ ataluına nazar salıñız!), t.b. eñbekterinde körsetip bergen bolatın.

Qazirgi qazaqtıñ qılıp jürgen qılığı men ezulerinen silekeyin ağıza köpirip jürgenderi osı aytılğandardıñ is jüzindegi körinisi bolarlıqtay. Kezinde wlt retinde joyılıp, «keñes halqına» siñip ketudi masayray qoldağan qazaq «töbesi kökke jetpey twr az-aq» dep än şırqağan edi. Endi, mine, täuelsizdigin tärik etip, Reseyge qosa salu äreketin aşıq jürgizip otırğan bilikti ündemey qoldap otır.

Tüptep kelgende, Qazaq biliginde otırğandar – Putinniñ emes, öz qoldarımen jasağan qılmıstarınıñ twtqını. Putinniñ mıqtılığı onıñ qolında qazaq biliginde otırğandardıñ jäne olardıñ aynalasında jürgenderdiñ jäne olardıñ otbası müşeleriniñ ärqaysısına qatıstı kompromattıñ boluında. Eger kimde-kim minez tanıtpaq bolsa, sonıñ üstinen Reseydiñ Qazaqstanda taralatın 500 BAQ-ı kompromattı tonnalap töge salğanda, onıñ sol jerde twnşığıp ölgennen basqa şarası qalmaydı. Olardıñ ärqaysısı Resey arnalarınan körsetilgen «Krestnıy Bat'kanı» esine tüsirgende, twrğan jerin laysañğa aynaldıradı.

 

***

Qazaqtıñ arbası da sınbay, atı da aman qaluınıñ bir ğana jolı bar. Ol üşin bilik birden parlamenttik-prezidenttik damu jolına köşkenin jariyalauı kerek. Düniejüzilik qauımdastıqtar ökilderin şaqıra otırıp, ädil saylau ötkizip, prezidenttikke jäne parlamentke qolı taza, tıñ demokratiyalıq küşterdiñ keluin qamtamasız etui kerek. Jaña bilik äleumettik teñdiktiñ ornatıluın, Qazaqstan twrğındarınıñ bäriniñ birdey erkindigin, materialdıq qamtamasızdığın, joğarı sapalı bilim men mädenietke qol jetkizuin,.. qamtamasız etui kerek. Qazaqstan twrğındarınıñ materialdıq jağdayı Reseydegiden artıq boluı kerek. Barlıq qazaqstandıqtardıñ orta jäne şağın biznes jürgizui soltüstiktegi şağın qalalarda tamaq jäne jeñil önerkäsip orındarınıñ aşıluı, onda sapalı önim öndirilui, şetten kelgen qazaqtardıñ solarğa köptep ornalasuı qamtamasız etilui kerek.

Osınday özgerister düniejüzi halıqaralıq sayasi jäne qwqıq qorğau wyımdarınıñ közinşe jasaluı kerek. Solarmen, äsirese Batıs qoğamdarımen, AQŞ jäne NATO-men tığız baylanısta bolu kerek.

Resey–Ukraina janjalınan jäne onıñ saldarlarınan tuğan oy wşqındarı osınday. Bwl – jeke adamnıñ sub'ektivti pikiri. Degenmen, özin-özi basqara almağan qoğamda jeke oy aytuğa da mümkindik bolmay qalatın jağdaylar az bolmağan. Pärmendi äreket jasalmasa, satuşı rölin atqarıp jürgen biliktiñ ötimdi tauarınıñ da tausılatın uaqıtı alıs emes ekendigin är ziyalı sanasınan şığaruğa tiisti emes.

Qanağat JÜKEŞEV

«DAT» jobası

0 pikir