Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
Qoğam 2744 0 pikir 19 Säuir, 2014 sağat 16:07

ŞIĞIS UKRAINA: ELDİÑ FEDERALDANUINA JAÑA QADAM

 

Bügingi Ukrainadağı jağday jaña sayasi bağıtta örbip otır. Qırımnan keyin Şığıs Ukrainanıñ täuelsizdik aluğa degen wmtılısı 3 mañızdı twjırımnıñ körsetkişi.

 Birinşiden, postkeñestik keñistik elderinde memleket qwru üderisi ayaqtalmağan, qayta kürdeli kezeñdi bastan keşirip otır. Memleket qwru ideyası birinşi kezekte elita qwru procesimen tığız baylanıstı. Bwl twrğıdan Ukraina mañındağı oqiğalar wlttıq elitanıñ älsizdigin körsetti.  Qırımdağı oqiğalarğa tötep bere almauınıñ özi wlttıq elitanıñ işinde bwl mäselelerge baylanıstı birizdiliktiñ joq ekenidigin körsetkendey. Onıñ üstine wlttıq memlekettikke degen äleumettik toptardıñ közqarasınıñ birkelki bolmauı Ukrainanıñ Qırımnan ayrıluına alıp keldi. Bwl birinşi kezekte, «wlttıq müdde» men «memlekettik müdde» wğımdarınıñ arasındağı qayşılıqtıñ bar ekendigin ayqındadı. Ukrain wltşıldarınıñ wsınıp otırğan «wlttıq memlekettilik» ideyası Ukrainanıñ Europa odağımen integraciya bağıtın wstana otırıp, Reseyden täuelsiz europalıq qwndılıqtarğa arqa süyegen memleketke aynalu. Al «reseyşil oppoziciya» Europa odağınan alşaqtau Reseylik sayasat farvaterinde qaludı közdeydi. Bwğan köpwlttılıqtı qosar bolsañız, onda jağday kürdelene tüsedi. Şeteldegi orıs wltı ökilderiniñ özin sol eldiñ azamatı emes, Wlı Reseydiñ ökilimin dep esepteuiniñ özi ne twradı?!. Bwl tendenciya orıs wltınıñ ökilderi tığız şoğarlanğan aymaqtarda boy körsetip keledi. Mwnımen qoymay şeteldegi orıstar özderin Resey sırtqı sayasatınıñ forpostı jäne osı sırtqı sayasattı jürgizuşi element dep qabıldaydı. YAğni bügingi küngi Şığıs Ukrainadağı jağday körsetkendey, orıs wltı özge qoğamğa integraciyalanudıñ tömengi deñgeyiniñ nätijesinde özderin Resey imperializminiñ bir böligi retinde qarastıratındığın ayqındap berdi.

         Ekinşiden, Reseydiñ wlı derjavalıq ambiciaları jaña damu kezeñine ayaq bastı. Bügingi Resey özin jay derjava emes, ğalamdıq deñgeyde AQŞ-pen bäsekeles bola alatındığın körsetuge ıntalanuda. Bwl ıntanı jüzege asıru üşin eşteñeden tayınbaytının, tipti eñ jaqın bauırlas halıqtıñ özin qwrbandıqqa şala alatındığın körsetti. Resey öz müddelerin qorğau maqsatında tipti halıqaralıq şarttardı moyındamaytındığın añğarttı. Budapeşt kelisimderine säykes yadrolıq qarudan bas tartqan Ukrainanıñ territoriyalıq twtastığına AQŞ, Resey memleketteri kepildik bergen bolatın. Özderiñiz körgendey Resey Qırımdı qosıp alu arqılı halıqaralıq mindetkerlikterge onşa män bermeytindigin añğarttı.

         Üşinşiden, AQŞ jäne Europa odağı memleketteri Reseydiñ wlıderjavalıq ambiciyaların jüzege asırtpau üşin türli şaralar qoldanuı mümkin. Bwl äsirese ekonomikalıq sankciyalardan körinis tabuda. Resey Qırımğa äskerin kirgizgen alğaşqı aptanıñ işinde 149 milliard dollar joğalttı. Bwl AQŞ-tıñ jäy ğana Ukrainanı qoldau maqsatındağı äreketi emes, bwl AQŞ-tıñ älemdik liderlikten bas tartuğa dayın emes ekendigin körsetedi.

         Şığıs Ukrainadağı jağday bwdan äri qalay örbidi degen saualğa toqtalsaq.

         Eñ naşar scenariy Resey äskerleriniñ kirgizilui ekendigin tüsinemiz. Qırımnıñ anneksiyası kezinde äreketsizdik etken Ukraina Şığıs Ukrainanı da däl osılay qarsılıqsız bere saladı degen oyğa jetelemese kerek. Sebebi Qırım wzaq uaqıt Reseydiñ qwramında bolıp Hruşev twsında ğana Ukrainağa berilgen aymaq. Al Şığıs Ukraina tarihi ukraindıqtardıñ jeri. Bwl jer Ukrain memlekettiginiñ körinisi bolıp tabıladı. Bwl jerdiñ anneksiyalanuı ukraindıqtardıñ wlttıq namısın taptaumen birdey. Bwl jağdayda AQŞ jäne özge de elder diplomatiyalıq ädisterdiñ mağınasız ekendigin tüsinip, äskeri äreketterge köşui mümkin. Al ukrain partizandarımen küreske Resey äskeri qanşalıqtı tötep bere alatındığı belgisiz. Qırımğa äsker kirgizgeli beri ekonomikalıq sankciyalardıñ aşı dämin tatqan Kreml' bwl äreketke bara qoyuı ekitalay.

         Boluı mümkin eknşi scenariy, Ukrainanıñ federaldı memleketke aynaluı. Bwl scenariyge säykes Şığıs Ukrainadağı orıs diasporası şekteuli memlekettike ie boladı. Avtonomiya zañdılıtarına säykes Şığıs Ukrainağa memlekettik biliktiñ mañızdı böligi özin-özi basqaru şeñberinde beriledi. Policiyadan bastap, jergilikti atqaruşı bilik aytarlıqtay derbes äreket etu mümkindigine ie boladı. Biraq ärine bilikti ortalıq bilikpen bölisip, ortalıq Ükimettiñ müddelerine qayşı kelmeuge mindettenedi.

         Ukrain wltşıldarınıñ jüzege asırudı maqsat etip qoyıp otırğan scenariyi, äskeri tärtip engizu arqılı Ukrainanı birtwtas memleket retinde saqtap qalu. Bwl scenariy jüzege assa, Ukrainadağı bügingi kürdeli jağday wzaqqa sozıladı. Sebebi Ukrainadağı «orıs» mäselesi eldiñ sırtqı sayasi vektorın ayqındauğa bağıttalğan kez-kelgen qadam jasağanda Reseydiñ qolındağı qaruğa aynaları sözsiz.

         Ukrainadağı jağdaydıñ älemdik geosayasatqa äseri qanday bolmaq?

Eñ aldımen Ukrainadağı dağdarıs Reseydiñ ambiciyaların körsetti jäne bwl ambiciyalarmen AQŞ kelispeytindigin de ayqındap berdi. YAğni ğalamdıq deñgeydegi «qırğiqabaq soğıs» kezeñiniñ qayta ornauı ğajap emes. Bwl taraptardıñ, dwrıs bolsa da, bwrıs bolsa da birine-biri qarsı jwmıs isteytindiginiñ körsetikişi. YAğni köppolyarlı älemnen jahan birtindep ekipolyarlı älemge boy tüzep kele jatqandığı bayqaladı. Bwl qarsılastıqtağı bastı qağida: «Kim bizben bolmasa – sol bizge qarsı!» ideyasınan tuındaydı. Bwl öz kezeginde köpvektorlıq sayasat wstanıp, beytarap sayasat doktrinasına arqa süyeytin memleketter üşin öte kürdeli kezeñniñ bastalğandığın bildiredi. Bwl jağdayda şın mäninde memleketter «bastı odaqtas» tañdauğa mäjbür boladı.

Ekinşiden, ğalamdıq bäsekege qatısuşılardıñ barlığı öz territoriyalıq, aymaqtıq qwrılısın qayta qarap, ıqpal etu aymaqtarın ayqındaydı. YAğni KSRO ıdırağannnan keyingi qalıptasqan jağdaydıñ qorıtındıları tolıqtay qayta qaralatın boladı. Älem qaytadan türli ıqpal etu aymaqtarına bölinedi. Bwl ekonomikadağı äskeri öndiris komponentiniñ küşeyuine alıp keleri sözsiz.

Üşinşiden, Resey men AQŞ bäsekelestik jağdayında öz poziciyaların nığaytu üşin türli odaqtar qwrıp, bar odaqtardı nığaytuğa tırısarı sözsiz. Soltüstik Amerika erkin sauda aymağı turalı kelisim elderiniñ Europa odağımen erkin sauda aymağın qwru turalı kelisimi Europalıq odaqtıñ bwl bäsekelestikte AQŞ-tı qoldaytındığın körsetedi. Al, Euraziyalıq ekonomikalıq qauımdastıqtı jıldam keñeytu nieti bwl ekonomikalıq odaqtıñ sayasi qwramdas böligin nığaytıp, Resey odaqtastarınıñ blogına aynalatındığınıñ körsetikşi. Bwl rette Reseyden boyın aulaq wstağısı keletin Gruziya, Ukraina, Moldova sekildi memleketterdiñ TMD qwramınan şığıp irgelerin Europağa jaqındatuı zañdı qwbılıs.

Törtinşiden, älemdik sayasatta beytarap Qıtay, Ündistan, Braziliya sekildi memleketterdiñ sayasi salmağı artadı. Bastalıp jatqan dodada osı memleketter twraqtılıqtıñ kepili men bloktar arasında dialog jürgizuge arnalğan alañğa aynaları sözsiz.

Qalay bolğanda da biz üşin mañızdısı – elimizdiñ özine tiimdi sırtqı sayasat vektorın tañdap, sayasi-ekonomikalıq derbestigimizdi saqtap qaluımızda bolmaq.

ŞIÑĞIS ERGÖBEK

ABAI.KZ

0 pikir