Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Qoğam 5547 0 pikir 24 Säuir, 2014 sağat 10:57

BİZGE QANDAY WLTŞILDIQ KEREK?

Wltşıldıq – wlttıñ ideologiyası

...Bizge qanday wltşıldıqtıñ qajet ekendigi turalı äñgime qozğamas bwrın wltşıldıq turalı özimniñ köqarasımdı bildire ketkim keledi. Wltşıldıqtıñ san türli anıqtaması bar. Öz basım, altı türli anıqtamanı bilemin. Sonıñ işindegi mağan wnaytını – orıs wltşılı, jazuşı Valentin Rasputinniñ bergen anıqtaması. «Meniñ anam bar,-deydi Valentin Rasputin, - Men onı janımday jaqsı köremin. Men üşin odan asqan swlu, odan asqan meyirban, odan asqan aqıldı adam joq. Meniñ anamdı jaqsı köruim, basqa analardı jek köredi deudi bildirmeydi. Men barlıq analardı qwrmetteymin, sıylaymın, biraq özimniñ anam üşin qolımnan kelgen jaqsılıqtıñ bärin jasaymın. Mine, osını wltşıldıq deydi». Wlttı biriktiretin mäseleler turalı da türli közqaras bar.  Bir zertteuşiler wlttıñ birligi – territoriyada dese, endi biri - din birligin birinşi orınğa qoyadı. Endi tağı biri – wlttı wyıstıratın - mädeniet pen ekonomika birligi dep körsetedi. Zertteuşilerdiñ bäri derlik wlt negiziniñ birinşi şartı esebinde - til birliginen qoyadı. Bwlardıñ barlığın da joqqa şığarmaymın, biraq meniñ oyımşa, wlt birliginiñ negizi  - qan birliginde dep oylaymın. Wlt – tuısqandıq jüyesi. Sondıqtan da bizder key uaqıtta öz wltımızğa qanşa renjisek te, alşaq kete almaymız, basqa wltqa auıstıra almaymız, jamandıqqa qimaymız, qıyınşılıq jağdayda bir tudıñ astında jinalıp, mamırajay zamanda tuıstığımızdı wmıtıp ta ketemiz.

Keyde wltşıldıq pen patriotizmdi qatar qoyğısı keletinder de bar. Meniñşe, bwl eki wğımnıñ mağınaları eki türli. Patriotizm – jeke adamnıñ özi azamat bolıp twrğan eline degen qatınası, baylanısı jağınan bağalanatın memlekettik ideologiya bolsa, wltşıldıq – sol wlttıñ memleketi bolmasa da ömir süre beredi.

Barlıq zertteuşiler wltşıldıqtıñ eki türin körsetedi. Birinşisi – basqalarğa üstemdik jürgizuşi wlttıñ wltşıldığı, ekinşisi – basqa eldiñ qolastındağı wlttıñ erkindik üşin küresudegi wltşılıdığı. Qazaq wltşıldığı ömir boyı özin qorğau, wlttıq qwndılıqtarın saqtap qalu bağıtındağı wltşıldıq bolıp keldi. Qazirgi qazaq wltşıldığı da qarsılastarınıñ japqan jalası men oydan şığarğan ösekterine qaramastan osı bağıtta qaldıq. Bwl – qazaq wltşıldığınıñ özindik erekşeligi. Basqa wlttarğa ülgi bolarlıq erekşeligi.

Meniñşe, wltşıldıq – tua bitti qasiet. Ol är adamnıñ jüreginde, qanında, mi qırtısında jatadı. Alayda, wltşıldıq wranı wlttıñ basına auır  jağday tüskende ğana köteriledi, sol arqılı halıqtıñ bası birigip, özderin saqtap qalu mümkindigine ie boladı. Qazaq halqı öziniñ az ğana ğasırlıq tarihında wltşıldıqtıñ üş kezeñinen ötti dep oylaymın. Onıñ birinşisi – qazaqtardıñ halıq bolıp qalıptasu kezeñi. Men tarihşı emespin, biraq bwl kezeñniñ jılnaması - «Batırlar jırı» dep bilemin. Wltşıldıqtıñ ekinşi kezeñi – Joñğar şapqınşılığınan bastalıp, keşegi täuelsizdikke deyingi kezeñdi qamtidı. Bwl – basqa eldiñ bodandığına qarsı küres jıldarı men bodandıqtan azat bolu jolındağı wlt-azattıq küresi. Wlt retinde saqtalıp qalu küresi eki ğasırğa sozıldı. Al 20-ğasırdıñ basınan bastalıp, «Alaştıñ» sayasi küresine wlasqan üşinşi kezeñ – qazaq wltınıñ jeke memleketin qwru jolındağı küres kezeñi boldı. Bwl kezeñ 1991 jılğa deyin sozıldı. Bwlardıñ barlığı basqa wlttardıñ da tarihında bolğan kezeñder. Alayda Qazaqstanda osılardan basqa tağı bir kezeñ – köp elderde joq, erekşe wltşıldıq - bar siyaqtı. Ol – täuelsizdik alğan halıqtıñ öziniñ wlttıq qwndılıqtardı qaytaru, wlttıq memleketin qwru  kezeñi.

Endi qazaqtıñ qazirgi wltşıldığına keleyik.

Qazirgi qazaq wltşılığı da halıqtıñ jüzdegen jıldar boyı qalıptasqan elşildiginiñ, halıqşıldığınıñ zañdı jalğası. Eger qazaq wltşıldığın kezeñderge böler bolsaq, qazirgi wltşıldıqtı 1986 jılğı köterilis ömirge äkeldi dep esepteymin. Olardıñ aşıq qarsılığı sol uaqıttağı memleket tarapınan jürgizilgen, adam aytqısız ädiletsiz jazağa  wşırasa da, 1989 jılğı Jañaözendegi «jüntösterdi quıp şığu» dep atalatın is äreketke jalğastı. Al bwl küresterdiñ qazaq qoğamındağı ornı men ıqpalı suımay jatqanda, Keñes ökimetiniñ irgesi şayqalıp, ärbir wlt öziniñ memleketin qwru kezeñi keldi. Barşa qazaqqa tüsinikti Täuelsizdik wranı astında wltşıldıqtıñ jaña türi boy köterdi. Bwl wltşıldıq is-ärekettiñ bastı erekşeligi mınadı siyaqtı. Keñes ökimetindegi barlıq wlttar (respublikalar) uaqıtı jöninde de, maqsatı jäninde de, qoldanılğan täsilderi jöninde de birdey ... sondıqtan da bwl wltşıldıqtı, öz basım, «täuelsizdik üşin küres bağıtındağı wltşıldıq» der edim. Ayta ketu kerek, osı kezeñde memlekettiñ bolaşağı, demokratiya mäselesi de bastı wrandardıñ biri boldı, biraq bwrınğı otar elderdegi demokratiyalıq küres wlt-azattıq kürespen astasıp jattı. Bizder egemendi el bolğamız keldi jäne sol eldiñ wlttıq-demokartiyalıq el boluın qaladıq. «Wltşıl-demokrattarmen»,  qatar osı kezeñdegi wltşıldardıñ «wltşıl-ekolog», «wltşıl panislamist», «ayqayşıl wltşıl» degen toptarı da payda boldı. Olardıñ keybireuleri äli künge deyin bar.

    Qazaqstandağı wltşıldıq sayasi qoğamdıq küş esebinde qalıptaspağan da siyaqtı, eñ bastısı, qalıptaspaytın da siyaqtı. Bwl parodokstıñ negizinde – qazaq halqınıñ wltşıldığı jatır dep bilemin. Barlıq qazaqtıñ oyında jürgendi aytıp, müddesin qoldağannan eşqanday erekşelik tappaysıñ...Onı barlığı da bilip te, körip jür emes pe? Qısqası, barlıq qazaq wltşıl bolğandıqtan, onıñ işinde jeke sayasi küş, jeke top bolıp qalıptasu mümkin emes edi. Ärine, jeke adamdar men wlttıq bağıtta jwmıs isteytin türli qoğamdıq toptar wlttıq qwndılıqtardı jüyelep, taldap, keybir sayasi oqiğalardıñ, özgeristerdiñ wltqa tigizetin jağımdı ne jağımsız äserin körsetip, onıñ aldın-alu joldarın oylastırıp, keybir kezeñderde wlttıq bağıtta is-ärketter wyımdastırıp jürip, «wltşıl», «wlt-patriotı» degen ataq da aldı.

    Wltşıldıqtıñ naqtı sayasi bağıt esebinde qalıptaspauınıñ ekinşi bir sebebi – memlekettiñ wlt mäselsesi jönindegi wstanımınıñ twraqsızdığı der edim. 90-jıldardıñ basındağı memlekettik wstanım jıl ötken sayın bualdırlana bastadı. Sözimiz däleldi bolu üşin 1990 jılı jariyalanğan «Qazaqstan respublikasınıñ memlekettik egemendigi turalı deklaraciyanı» (1990 jıl, 25 qazan) alayıq. Bwl mañızdı qwjatta «...wlttardıñ özin özi bileu pravosın tani otırıp», «...qazaq wltınıñ tağdırı üşin jauapkerşilikti wğına otırıp, osı Deklaraciyanı qabıldaydı» «Qazaqstan respublikası wlttıq memlekettigin saqtau, qorğau jäne nığaytu jöninde şaralar qoldanadı» degen sözder bar bolatın. Al bir jıldan soñ qabıldanğan «Qazaqstan respublikasınıñ memlekettik täuelsizdigi turalı» konstituciyalıq zañnıñ (1991 jıl, 16 jeltoqsan) kirispe böliminde «qazaq wltınıñ özin özi bileu hwqın rastay otırıp Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik täuelsizdigin saltanattı türde jariyalaydı» degen joldar bar. Osı mañızdı qwjattardağı wlttıq bağıttağı joldardan soñ, zobalañ zamanda sırt elderge ketken qazaqtardıñ köşi-qon procesi bastalğannan keyin, qazaq tiline memlekettik status bir emes, eki ret (1989, 1997 jıldar) berilgennen keyin, latın älippesine köşu turalı äñgime bastalğanan soñ, t.b.  80-jıldardıñ soñı men 90-jıldardıñ basında qalıptasqan wlttıq bağıttağı wyımdar men azamattıq toptar wlttıq mäseleni şeşudi biliktiñ qolına berip, özderiniñ wlttıq bağıttağı jüyeli türde jürgizip kele jatqan qoğamdıq sayasi jwmıstarın kürt älsiretip aldı.

Wlttıq mäsele köteretin küşterdiñ «üydi-üyine qaytıp bara jatqanın» bayqağan, Täuelsizdik üşin küres kezeñinde sausaqtarınıñ wşın qimıldatpağan (bwl sözderim üşin bügingi bilik ieleri mağan renjimeytin bolar dep oylaymın. şındıq), köpşiligi orıs tilinde tärielenip, orıs mädenietimen susındağan bilik ieleri dabırasız-aq wlttıq mäseleni twmşalap, keyinge – belgisiz bir bolaşaqqa ısırıp tastauğa  küş saldı.. Onıñ ayağı memleket tarapınan «qazaqstandıq wlt» jasaqtau ideyasına alıp keldi de, «Doktrina dauınıñ» arqasında ğana bwl jasandı ideyağa toqtau qoyıldı (Ayta ketu kerek, Keñes ökimeti kezinde de «sovetttik wlt» jasau turalı mäsele köterilgen bolatın. Onıñ jüzege aspaytını, naqtıraq aytqanda, wlttıq respublikalar tarapınan qoldau bolmağannan keyin, keñestik ideologiya bwl bağıttağı nasihat jwmısın toqtatuğa mäjbür bolğan). Meniñşe, qazirgi – wltşıldıqtıñ ekinşi kezeñi -  osı uaqıtta ömirge keldi.

Qazirgi qazaq wltşıldığınıñ, şarttı türde, üş bağıtı bar siyaqtı. Birinşisi – wltsızdandıruğa qarsı jwmıstar. (Şarttı türdegi wranı – «qazaq ekendigimizdi wmıtpayıq!») Bwl bağıttı - ağartuşılıq wltşıldıq dep te atauğa boladı. Ağartuşılıq wltşıldıq bizdiñ wlttıq mädenietimizdi azdıruğa bağıttalğan batıs mädenietine (batıs muzıkası, bii, kinosı, art-isskustvası, t.b.), ana tilimiz ben salt-dästürimizdi joğaltuğa bağıttalğan orıs mädenietine (ata-tegimizge «-ov», «-evterdiñ» jalğanuı, jaña jıldı toylau, araq işu dästüri, t.b.), soñğı uaqıtta  wlttıq memleketimizdi halıqaralıq transkorporaciyalardıñ qolbalasına aynaldıruğa bağıttalğan jahandanuğa qarsı bağıttalğan is-äreketter. Wltşıldıqtıñ bwl bağıtın jüzege asıru üşin eşqanday wyımdar men qozğalıstardıñ qajeti joq, sebebi bastı jwmıstardı qazaq tildi bwqaralıq aqparat qwraldarı men ziyalı qauımnıñ ökilderi atqaruda. Qarapayım halıqqa wltşıldıq bwl türi tanıs ta, tüsinikti, sondıqtan «ağartuşı wltşıldıqtıñ»  kötergen mäselelerin qazaqtıñ deni qoldaydı jäne  qosıladı. Bwl bağıtqa qarsılarğa – kosmopolittik közqaras wstanğan jandar men orıstanu auruı ötip ketken adamdar jatadı. Keyde wltsızdandıruğa qarsı wrandar Parlament qabırğasınan da körinis tabadı (Bwaqaralıq aqparat qwraldarında jalañaş dene men jınıstıq qatınastı körsetuge tıyım salu, qazaqstandıq jetim balalardı şeteldik azamattarğa bermeu, köp äyel aluğa rwqsat beru, t.b.)

Ekinşi bağıt – wlttıq memleketti qwru bağıtındağı wltşıldıq. Bwl «memleketşil wltşıldar» – wltşıldıqtıñ sayasi sipattağı bağıtın jürgizude. Wlttıq memleketti jasaqtau, ornatu üşin bwl bağıttı jüzege asırudı maqsat etip qoyğan sayasi küşter ne bilikti aluları kerek, nemese qazirgi bilikti özderiniñ müddelerine köndirudiñ joldarın izdeuleri kerek. Ärine, wlttıq memleketti ornatu üşin jaña zañdar qabıldau nemese negizgi zañdarğa özgerister men tolıqtırular engizu de qajet. Qısqası, bwl bağıttağı jwmıstıñ türleri oppoziciyalıq partiyalardıñ jwmıs türlerine wqsaydı. Sondıqtan boluı kerek, wltşıldıqtıñ osı jolın wstanğan azamattar oppoziciyalıq partiyalarda da kezdesedi. Keyde biliktiñ sayasatına qarsı oppoziciyalıq partiyalarmen birge de şığadı. Soñğı uaqıtta oppoziciyalıq küşterdiñ jetekşileri memleketşil wltşıldardı özderiniñ jağına tartu sayasatın da jürgizdi. Memleketşil wltşıldar sayasi küş retinde qalıptaspağanmen jıl sayın qoldauşıları köbeyip kele jatqanı anıq. Olardıñ bilik basında otırğandarğa qoyatın talaptarı da sayasi sipatta bolıp keledi. Biliktiñ wstalatın jeri de osı «qazaq memleketi» jönindegi mäsele dep oylaymın. Bizder äli künge deyin dübärä küyde kün keşudemiz: ata-babamız añsağan qazaq memleketin qwrdıq pa (onda respublikanıñ atı nelikten «Qazaq memleketi" emes?), älde bwrınğı Keñes jüyesinen bölinip şığıp, qazaqstandıqtardıñ respublikasın jasaqtadıq pa?  Ayta ketu kerek, qazaq halqınıñ täuelsizdigi men jeke memlekettiñ qwrıluı jolındağı üşin küreske tek qana qazaqtar qatıstı...Bwl mäsele jöninde Prezident soñğı Joldauında ğana alğaş ret bir auız söz aytqanı köpşilikti ümittendirip tastadı dep bilemin.

Üşinşi bağıt – mazasız (emocional'dı) wltşıldıq (Meniñ şarttı türde bergen «terminime» qarap, bwl bağıttıñ jağımsız sipatı bar dep oylap qalmaularıñızdı swraymın. D.K.). Wltşıldıqtıñ bwl bağıtı eñ köp taralğan jäne bilik tarapınan da, orıs tildi wyımdardıñ tarpınan da köp sınalğan. Bwl bağıttağı wltşıldar wlttıq mäseleniñ şaması kelgenşe barlıq salasına aralasqısı keledi. Bwqaralıq aqparat qwraldarında üzdiksiz «Aşıq hattar» jariyalap, «qazaqtı bireuler sabap ketipti» degen habar şıqsa, sol jerden tabılıp, jiındar wyımdastırıp, biliktiñ qazaq wltına qatıstı jañsaq basqan qadamına der kezinde sın aytıp, qajet bolsa «attan» salıp otıratın da osılar. Bwlardıñ is-äreketteri halıqqa tüsinikti jäne aşıq qoldauğa ie dep oylaymın. Tek qana keybir asığıs jasağan is-qimıldarı sınğa wşırağanı bolmasa, wlttıq mäsele jöninde qazaq mentalitetine say  qoğamdıq közqaras qalıptastıratın ülken kwş dep aytuğa tolıq boladı.

Bayqap qarasañız, alğaşqı, ağartuşılıq wltşıldıq, ziyalı qauımnıñ enşisine tiipti de, «memleketşil wltşıldıq» - sayasi sauatı bar, halıqtıñ arasında da, biliktiñ arasında da belgili bir bedelge ie bolğan, täjiribeli sayastkerlerdiñ jwmısı bolsa, «ayqayşıl wltşıldıq» - qarapayım halıqtıñ arasınan şıqqan, wlt mäselesi jöninde bastarınan söz asırğısı kelmeytin, şıdamsız da, aqjürek azamattarğa bwyırıptı. Ärine, men sayasattanuşı emespin, sondıqtan, tağı da qaytalaymın,  bwlardıñ bäri - şarttı bölinis.

Qazirgi kezeñde biz üşin eñ bastı bağıt – memleketşil wltşıldıq. Ärine, üş bağıtta ta saliqalı, baysaldı, sayasatkerler qajet. Degenmen, ağartuşı wltşıldar da, mazasız azamattardıñ  da  bastı mindeti – wlttıq negizdegi memleketti jasaqtau, «Qazaq memleketi» degen tarihi ataudı qayta alıp kelu dep oylaymın. 

Bizge saliqalı wltşıldıq kerek. Saliqalı wltşıldıqtı saliqalı adamdar ğana jasay aladı. Marqwm Bolathan Tayjan ağamızdıñ 2005 jılı wltşıldardıñ qatarına qosıluınıñ özi qazaq qoğamına jaña bir lep, jaña ümit alıp keldi. Wltşıl azamattardıñ beyneleriniñ, bedelderiniñ joğarı deñgeyge köterilui – wltşıldıqtı da sonday deñgeyge köteretini sözsiz. Bizder wltşıldıq turalı qalıptasqan qate közqarastı (basqa wlttardıñ jauı esebindegi) saliqalı, mädenietti is-äreketter arqılı özgertuimiz qajet. Ayta ketuimiz kerek, wltşıldardıñ jağımsız beynesin qalıptastıru jwmısı  toqtausız jürip jatır. Bireuler olardı retrograd, kertartpaşıl, bayağı feodalldıq zamandı añsauşılar retinde körsetuge küş salsa, endi bireuler - «radikalşıl», «dinşil», kerek deseñiz «rasist» beynelerin berude (Qazaq wltşıldığı eşqaşan basqa wlttarğa qarsı bağıttalğan emes. Kerek deseñiz 90-jıldarda orıstardı Keñes Odağınıñ barlıq derlik jerlerinde «kolonizatorlar», «agressorlar» dep atap jatqanda, bizdiñ wlttıq wyımdar bwnday sözderdi qoldanğan joq).

Meniñ oyımşa, wlt joyılmayınşa, wltşıldıq ta qoğamdıq ömirden, sayasat sahnasınan ketpeydi. Är kezeñge say olardıñ negizgi maqsattarı, soğan oray sol maqsatqa jetu täsilderi özgerip otıradı. Wltşıldıqtıñ qazirgi maqsatı anıq, ol – bodandıq kezinegi joğalğan wlttıq  qwndılıqtardı jañğırtu jäne wlttıq memleket qwru.

Dos Köşim, "Wlt tağdırı" qozğalısınıñ jetekşisi

Abai.kz

0 pikir