Beysenbi, 17 Qazan 2019
Qoğam 6735 0 pikir 30 Säuir, 2014 sağat 17:40

QITAY QIRIM SCENARIYİN QAYTALAY MA?

Curette: AQŞ Qorğanıs ministri Çak Heygl (oñ jaqtan ekinşi) jän QHR Qorğanıs ministri general Çañ Van'cyuan' (ortada).

 

Säuirdiñ 21-28 künderi aralığında AQŞ Prezidenti Barak Obama Japoniya, Fillippin sekildi Şığıs Aziyadağı biraz elderge resmi saparmen barıp qayttı. Reseydiñ Qırımdı basıp aluı Qıtaydıñ körşileriniñ tün wyqısın tört böldi. Sebebi, Qıtay soñğı jıldarı keybir eldermen şekaradağı araldarğa talasıp jür. Tömendegi maqala Japoniya men AQŞ sarapşılarınıñ Qıtaydıñ äskeri agressiyası oyanuı mümkin be degen saual töñireginde aytqan twjırımdarı jayında.

 

Ötken ayda Resey Qırımdı bölip äketip, Ukrainanıñ qalğan jerlerinde odan äri astırtın äreketterin jalğastırıp jatır. Bwl jağday qarap, Qıtay territoriyalıq talas aymaqtarında Mäskeudiñ taktikasın qoldanuı mümkin degen AQŞ odaqtastarınıñ küdigi küşeye bastadı.

Amerika Reseydi tizgindeude äskeri küş qoldanuğa qwlıqsızdıq tanıtqannan keyin, AQŞ-tıñ resmi kelisimdi odaqtastarı Japoniya, Oñtüstik Koreya, Filippin siyaqtı elder eger Qıtay Mäskeudiñ agressiyasın jañğırtatın bolsa, AQŞ tağı da osı äuenin qaytalaydı ma dep mazaları qaşuda.

«Bwl elderdiñ abırjularına tüsinistikpen qarauğa boladı. Sebebi, Qıtay körşilerimen bolğan Oñtüstik jäne Şığıs Qıtay teñizderindegi territoriyalıq daularında öktemdikpen qatqıl ünder qatuda», - deydi sarapşılar.

2012 jılı negizinde Filippinnıñ zañdı basqaruında bolğan Oñtüstik teñizdegi daulı Skarboro qayrañın Qıtay iemdenip alğanda Manilamen ortaq qorğanıstıq kelisimi bar bola twra, AQŞ bwl agressiyağa da qolın bir-aq sermegen edi.

Bir jıldan soñ, Qıtay Japonmen aradağı daulı araldarda arnaulı äue qorğanısı zonasın jariyalağanda AQŞ B-52 bombılauşı wşağın jibergenimen, keyinnen Amerikandıq kommerciyalıq äuekompaniyaları Beyjiñniñ şwğıl äreketteri bayqalğan kezde ğana qoldau körsetedi dep habarladı.

Amerikanıñ bwl «täsilin» keybir sarapşılar Qıtaymen jaqındasu, yağni, Aziyadağı eñ mañızdı odaqtası Japoniyanıñ ornın Qıtaymen auıstıru dep tüsindiredi.

Al, Qıtay jağı Dyaoyudao, Japondar Senkaku dep atağan Şığıs teñizdegi araldarğa talasta Qıtaydıñ äskeri küş qoldanu mümkindiginiñ küşeyip bara jatqandığı ayqın bayqaldı. Sol kezde Qıtay Qorğanıs ministri General Çañ Van'cyuan': «Territoriya dauında eşqaşan kelisimge kelmeymiz»,- dep qatañ eskertken. General Çañnıñ öz sözi boyınşa aytqanda, bwl jağday jöninde Qıtay tarabı jağınan: «Eşqanday bitimgerşilik, keñesu, kelisim degen bolmaydı».

Qıtay Qorğanıs ministri General Çañ Van'cyuan' joğarıdağı sözine qosa, «Qıtay äskeri küşi kez kelgen uaqıtta jedel jinala aladı, kez-kelgen soğısqa saqaday saylanğan jäne jeñedi»,- dep qadap aytqan edi.

«Beyjiñniñ bwl minezi – asqınıp kele jatqan Qıtay öktemdiginiñ bir ğana mısalı»,- deydi Vaşingtondıq American Enterprise Institute - AEI-tıñ Aziya aymağı jönindegi mamanı Maykl Auslin.

Osıdan soñ AQŞ-pen odaqtas, dostastıq pen qauipsizdik kelisimine qol qoyğan elder qobaljuın jasıra almadı. Sonımen, bwl turalı biraz mamandar türli pikirleri men sın-saraptarın bildire bastadı. Mäskeudiñ Qırımdı menşikteuine ekonomikalıq sankciyadan özge eşteñe istey almauı jäne bwlğaqtağan AQŞ sayasatınıñ Qıtaymen keybir sätterde ımırağa beyimdigi AQŞ-tıñ resmi kelisimdi odaqtastarın degbirsizdendirdi.

Osınday sätte, bwl jağdaylardı mamandar basqa qırınan, özge wstanımdarmen tüsindirip jattı.

«Aqş pen Qırım arasında bir-birine «baylanarday», Filippin, Japoniya jäne Oñtüstik Koreyadağı siyaqtı aradağı qauipsizdik kelisimderi joq», - dey kele, Aq üydiñ bwrınğı Aziya jönindegi keñesşisi Mayk Grin, - deytwrğanmen, mwnday sın sağattar Amerikanıñ qauipsizdik uädeleriniñ senimdiligine belgili därejede ıqpalın tigizui mümkin, ärine, Barak Obama ükimeti senmige selkeu tüsuin qalamaydı, sondıqtan da senimin qayta tikteui kerek».

21 säuirden bastalğan Barak Obamanıñ Japoniya, Oñtüstik Koreya, Malayziya jäne Filippinge segiz kündik saparı qarsañında Mayk Grin bılay degen edi: «Meniñşe, Obama ükimeti ğalamnıñ özge şetindegi jağdayattardıñ Aziyanıñ qauipsizdik dinamikasına da ülken äseri barın añğara bastadı. Al bwl elderdiñ barlığı Oñtüstik jäne Şığıs Qıtay teñizi aymaqtarında Qıtaymen territoriyalıq dauı bar memleketter. Sondıqtan da, Ukraina basına üyirilgen qara bwlt pen Qıtaydıñ territoriyalıq talaptarın orındauda küşke basu ıqtimaldığınan alañdağan AQŞ odaqtastarınıñ üreyi saldarınan tuındağan senimsizdikti joyu üşin prezident Barak Obamanıñ osı jolı Aziyalıq odaqtastarına attanuı asa bir auır sapar eseptelip otır. 

Sonımen qatar, Reseydiñ Ukrainadağı äreketterinen soñ boluı mümkin dep sanalğan Qıtaydıñ Aziyadağı äskeri qimıldarı jönindegi saualdar osı jolğı Barak Obama saparınıñ mänin tipti de tereñdete tüsti».

Al, Aq üylikter Obamanıñ issaparı jöninde ötken jwmada ötkizgen brifingte, AQŞ prezidentiniñ wlttıq qauipsizdik jönindegi keñesşi S'yuzan Raysqa (surette) qoyılğan alğaşıq saual Ukraina dağdarısı jöninde jäne dağdarıstıñ Aziya elderi liderleriniñ talastağı territoriyalar dauındağı wstanımdarına qanşalıqtı äser beretindigi sonımen qatar, Beyjiñ tarabınan keletin üreydiñ qalay damitındığı haqında bolğan.

Rays öz jauabında: «Sapar barısındağı ärbir ayaldaularda biz bärin talqılaytın bolamız», - dep Vaşingtonnıñ odaqtastarımen tipti de jaqındasatındığın meñzegen.

Al mäselege tağı bir qırınan köz jügirtken sarapşılar Putinniñ qara dürsin agressiyasın baqılauda Obamanıñ qoldanğan strategiyasın dwrıs qadam dep esepteytindikterin aytadı. Sebebi, bwl Qıtaydıñ territoriyalıq daularında küş qoldanu ıqtimaldığın bäseñdetedi deydi.

Barak Obama Reseydiñ Qırım tübegin küşpen qosıp aluına sankciyalar jariyalağanın jäne eger Mäskeu tağı da Ukraina haqında halıqaralıq tüytkilderdi örşiter bolsa nemese şığıs Ukrainağa äskeri küş qoldanar bolsa, onda Vaşington Mäskeuge tipti de auır ekonomikalıq sankciyalar jariyalaytındığın esepke alğan Vaşingtondıq Brukings institutınıñ (Brookings Institution) şeteldik sayasattı zertteu böliminiñ direktorı Maykl O'Henlon (Michael O'Hanlon) bılay  deydi: «Meniñşe, Obamanıñ Ukraina mäselesi jönindegi strategiyasınıñ Şığıs Aziyadağı territoriyalıq dauğa oñ äseri boladı. Şığıs jäne Oñtüstik Qıtay teñizderindegi talastı territoriya mäselesi töñireginde AQŞ odaqtastarınıñ da, Qıtaydıñ da müddeleriniñ teñgerimimen şeşuge talpınu kerek. Eger Qıtay tarapınan äldeqanday kütpegen äreketter bolıp jatsa, äskeri küşpen emes, ekonomikalıq sankciyalarmen baqılauğa küş salu kerek... Mäseleni şeşudiñ köp nwsqaları bar kezde Qıtayğa soğıs aşu qajet dep eseptemeymin. Meniñ payımdauımşa, eñ üylesimdisi, mäseleni barlıq müddelerdiñ teñgerimimen şeşu qajet. Şındığında, biz tağı da sol sankciyalardı qoldanğanımız dwrıs. Biraq bwl ärine, barlıq Japondıq, Filippindik dostarımızdı quanta qoymauı mümkin. Biz bwl dağdarıstarğa, qajet bolsın nemese bolmasın, äskeri küşpen jauap berer bolsaq, ärine, nätijesi qanşalıqtı qaterli boların şamalay alamız. Tipti zamanaqır jasap aluımız da mümkin», - deydi Maykl O'Henlon.

Al tağı biraz mamandar Qıtay Reseydiñ Ukrain eline şapqınşılığınan şabıt aladı degenge kümänmen qaraytındıqtarın alğa tartadı.   

SİA-diñ bwrınğı Qıtay boyınşa sarapşısı Kristofer Djonoson (Christopher Johnson) Qıtaylıq diplomatiyanıñ Mäskeudikindey aşıq-äşkere agressiyağa qwrılmağandığın eskerte kelip, bılay deydi: «Ärine, du jour teoriyası boyınşa, Qırım jağdayınan Qıtay şabıt aluı kerek edi. Meniñşe, bwl tübegeyli qate twjırım. Sebebi, bwl Qıtaylıq strategiyalıq oylau men Qıtaylıq strategiyalıq dästürdi tüsinbegendik. Qırım epizodınıñ Qıtay-Resey qatınasına äseri bolsın, Qıtaydıñ Resey ärketterine wstanımı bolsın, bwl jağdaylar karta oyınınıñ bir türi ispetti,  osınday kezde Qıtay-AQŞ-Resey üş jaqtı qatınastarı, ärine, işkerley saraptaudı qajet etedi».

Qıtaydıñ äskeri öktemdigi örşip twrğanımen, biraz mamandar AQŞ-tıñ Japoniya men Filippin sekildi odaqtastarı aytqanday Qıtay oñaylıqpen territoriyalardı paydasına şeşe almaydı, tipti Tayvan mäselesinde de qarsılıqsız şeşilui neğaybıl degen pikirlerdi ortağa saladı.

«Resey Qırımdı eş qarsılıqsız bölektep aldı. Al, Qıtay Tayvan mäselesin eş qarsılıqsız paydasına şeşe almaydı»,-deydi prizdent Bill  Klinton kezindegi AQŞ memlekettik hatşısınıñ orınbasarı Strob Telbott (Strobe Talbott) jwma küni öziniñ tvitterdegi paraqşasında.

Al, AEI-dıq maman Maykl Auslin bolsa, «Aziya aymağında Resey-Ukraina dağdarısı qaytalansın-qaytalanbasın, twraqsızdıq jaylauda. Mäsele, Qıtay bügin öz maqsatın jüzege asıruda Putindik stil'degi taktikanı qaytalau-qaytalamauında emes, qayta, Beyjiñ erteñgi küni solay isteuge doybı tasın tizip jatqan-jatpağanında»,-deydi öz tüyininde.

Al bwl taqırıp haqında Japoniya bwqaralıq aqparat qwraldarı tipti dürlikken. Japoniyada şığatın aptalıq sayasi-ekonomikalıq «Şukan Bunşun» jurnalında Japon sayasi sarapşısı Iidzima Isaodıñ «Qırım mäselesi jäne Sinkaku aralı» degen attı maqalası jariyalanğan. Maqala avtorı Iidzima Isao Japoniyanıñ bwrınğı prem'er-ministri Iyun' Içiro Koidzumidiñ kezinde bes jıl Memlekettik hatşı bolğan, Japoniyağa tanımal sayasi sarapşı.

Maqalada Resey men Ukraina arasında tartısqa tüsken Qırım men Qıtay-Japon arasında talasta qalğan Sinkaku araldarı mäselesin salıstırıp, «Eger Qıtay memleketi Reseydiñ täsilin qoldanıp, bolaşaqta Sinkaku aralın basıp alsa, Japoniya oğan qalay jauap qaytaruı kerek»,-degen mäsele töñireginde sayasi saraptama jasağan.

Avtor Qırım dağdarısınıñ halıqaradağı salmağı zor mäselege aynalğandığın, ülken jetiliktiñ (G7) Reseydiñ Qırım isindegi äreketterine narazılıqtarı men qarsılıqtarın bildirip, ekonomikalıq sankciyalar jariyalağanın aytıp kelip, jaqında Niderlandı koroldiginde ötken ülken jetiliktiñ otırısında Japoniya prem'eri Sindzo Abeniñ twşımdı pikirlerine joğarı bağa bergen, 

Sindzo Abeniñ Ukraina mäselesi turalı: «Japoniya küştilerdiñ älimjettilik istep, dünieni özgeriske saluına qarsı. Qırım mäselesi, aqiqatında, bükil halıqaranıñ, tipti, Aziya elderiniñ jağdayına da äser etetin ülken mäsele»,-degen sözi jinalısqa qatısqan elderiñ qoldauına ie bolğanına män bergen.

Sayasi sarapşı Iidzima Isaodıñ oyınşa, Japon prem'eri Sindzo Abeniñ bwl sözderi Reseyge qaratılıp aytılğanımen, aqiqatında, Qıtay memleketiniñ Sinkaku araldarı jönindegi älimjettiligine qarata aytqan sözi.

Sonday-aq, avtor maqalasında Ukraina men Resey arasında tuılğan Qırım mäselesin keybir Japon azamattarınıñ Japoniyamen eşqanday qatısı joq dep eseptep jürgendigine qınjılatındığın aytıp, şın mäninde, bwl mäseleniñ sayasi jäne ekonomikalıq jaqtardan Japoniyamen tığız baylanısı bar ekendigin ortağa qoyğan.

Resey ielenip alğan Japoniyanıñ teristiktegi tört aralınıñ mäselesin eske salğan avtor, 1885 jılı Japoniya-Resey arasında bolğan kelisimderde Iturup, Urup siyaqtı tört aral Japoniyağa tän dep anıq belgilengendigin jäne 1945 jılğı AQŞ, Britaniya jäne Keñes odağı arasında ötkizilgen YAltadağı qwpiya kelisimde Kurilo, Kişima siyaqtı tört araldıñ Keñes odağınıñ qosıp jiberilgendigin, mwndağı Japoniya araldarınıñ Keñes odağına berilui qazirgi Qırım tübegin basıp aluğa wqsas jağday ekendigin ayta kelip: «Eger Resey territoriyasındağı Japon araldarı mäselesinde Japoniya prem'eri Sindzo Abe Putinnan sol tört araldı qaytrıp berudi talap etse, kürdeli jağday tuındaytını anıq. Biraq, 1855 jılı kelisimdi negiz etip, dialogqa alıp barar bolsa, onda anağwrlım önimdi boları sözsiz»,-degen pikir aytqan.

«Qırım dağdarısı siyaqtı jağday Japoniyada boluı mümkin emes dep kim ayta aladı,-dep saual tastağan avtor maqalasında, – Japon prem'eri Sindzo Abeniñ Gollandiyadağı otırısta: «Qırım mäselesi siyaqtı jağday Japoniyada da tuıluı jäne Qıtay Sinkaku aralına köz tigip, Reseyden ülgi aluı mümkin. Sondıqtan, Qırım mäselesinde Reseyge mülde jol beruge bolmaydı,-degen sözin keltire otırıp: «Resey Qırımdı ielenip alğanınday, eger Qıtay azattıq armiyası şabuıl jasap, Sinkaku aralın basıp alsa, Japoniya armiyasınıñ Qıtaymen wrıs sala alatın quatı bar, onıñ üstine Japoniyağa Amerika kömek körsetedi»,-dep atap körsetken.

Sonday-aq, maqalada eger Qıtay resmi armiyasımen emes, bälkim, balıqşılar keypine enip alğan äskeri qosınımen araldı ielenip alğan jağdayda, Japoniya konstituciyasındağı beybitşilik turalı zañınıñ toğızınşa babına boyınşa, Japoniya qorğanıs küşteriniñ äskeri şabuıl jasauına bolmaydı, tipti, Amerika äskerleri de eşteñe istey almaydı eken. Qıtay äskeri kemelerimen wrıs bastar bolsa ğana, Japondar öz qorğanısın küşeytu üşin äsker qoldana aladı. Eger Qıtay balıqşılardıñ kiimderimen beyresmi şabuılğa öter bolsa, Japon armiyası joğarıdağı zañ boyınşa, aşıq soğıs jürgize almaytını qazirgi jağdaydan belgili bolıp otır degen mäselede köterilgen.

Iidzima Isao öz maqalasında eger Japoniya beybitşilik zañınıñ toğızınşı tarauşasın özgertpese, Japoniyanıñ özin qorğauda öte qiın jağdayda qalatındığın aytıp, Abe Ükimetinen zañğa özgeris engizudi Japoniya parlamentinde köp ret talap etken. Alayda, ol talaptarı beybitşilikti jaqtauşı özge partiyalar tarapınan toytarılıp kelgenin de jazğan.

Japon sayasi sarapşısı maqalasınıñ soñında ötken tarihta Qıtaydıñ birneşe ret balıqşılar keypindegi äskeri qosındarın Japoniya teñiz aymaqtarına jiberip, Japoniya araldarın basıp almaqşı bolğandığın eskertip, Japoniya Qıtay balıqşılarına qarsı twruda jaqsı oylanuı tiis, Qırım jağdayınıñ Sinkakuda qaytalanu mümkindiginiñ öte joğarı ekendigin atap körsetken.

 

Maqalanıñ tüpnwsqadağı taqırıbı: Qıtay Aziyadağı territoriyalıq talastarın şeşude «Raşn-Stayl» qoldanuı mümkin be?

http://indiandefence.com/threads/will-china-use-russian-style-tactics-to-settle-territorial-disputes-in-asia.45782/

«Şukan Bunşun» jurnalı, Japoniya.

Ağılşın tilinen audarğan - Talğar DÄLELĞAZI.

Abai.kz

0 pikir