Särsenbi, 23 Qazan 2019
Swhbattar 9004 1 pikir 30 Säuir, 2014 sağat 18:40

ORIS TİLİNEN KEK ALUDIÑ KEREGİ JOQ (1-nşi swhbat)

Qazaq älipbiin  özgertu turalı dau sap tiıldı. Desede, Qazaq älipbiin özgertu mäselesi özekti ekenin qoğam moyındap otır. Osığan oray, qazaq älipbiin damıtu salasında öziniñ erekşe  wsınısımen közge tüsip jürgen, qazaq tilin bilu deñgeyin bağalau standartın äzirleuge qatısqan lingvist äri mädeniettanuşı Serik Erğalimen swqbattasudıñ reti keldi.

Serik mırzanıñ kölemdi swhbatın eki bölimge bölip, jariyalap otırmız.



Jaña älipbidiñ mañızı – qarıp auıstıruda emes

- Qazirgi kezde til taqırıbınıñ özekti de, mañızdı mäselesiniñ biri – qazaq älipbii. Bwl mäseleniñ şeşimi äbden keşigip, jwrttı jalıqtıra bastadı. Bwqara negizinen biliktiñ şeşimin kütip otır. Alayda, öziñiz sekildi azamattar öz bastamasımen auıq-auıq şığıp qoğamğa älipbidiñ özektiligin jariya etumen keledi. Jaña älipbi twjırımdamasın da jariyaladıñız. Sonda qazaq älipbii qanşalıqtı mañızdı äri özekti mäsele?
- Bwl saualğa qısqaşa ğana qazaq tiliniñ äli künge töl älipbii joq degen uäjben jauap beruge boladı. Bwğan deyin qazaq älipbiin latındandıru mäselesin qoyıp jürgen birqatar azamattar, bwl mäseleniñ tüpki bayıbına boylamay keldi. Men bwl mäseleni 2005 jıldan beri basqa qırınan köterip kele jatqandardıñ qatarındamın: qazaq älipbiiniñ qarıpın latındandırudan bwrın, kün tärtibine qazaq älipbiin jasaqtap, emleni reformalaudı maqsat etu kerek. Däl osı wstanımdı belgili qazaq fonologı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Älimhan Jünisbek te wstanıp keledi.

         Eger biz qazaq orfografiyası men orfoepiyasınıñ orıs tilinen qanşalıqtı ayırması joq ekenin jäne bwl mäseleniñ tilimizge qanşalıqtı zalalı barın wqsaq, onda qazaq älipbii dep jürgen qazirgi älipbidiñ qazaq tiline qatısı şamalı ekenine anıq közimiz jetedi. Sonda nazarımızdı qarıpqa emes, mañızdı närse bolıp tabılatın älipbidiñ mazmwnına nazar audarar edik. Qısqası, qazaqstandıq qazaqtar qoldanıp otırğan qazirgi älipbi  qazaq tiline  emes, eñ äueli orıs tilin dwrıs jazuğa ıñğaylanğan älipbi ekendigine köz jetip otır. Osı älipbimen biz 70 jıl boyı ittesip kelemiz. Öz tilimizdi ögey tildiñ jazu ülgisine salıp, özge tildiñ äleuetin meñgerumen äuremiz. Bwl ahualdı neğwrlım sozğan sayın, tildiñ qauqarın älsirete tüsetinimizdi nege sezbeymiz?!

         Şın mäninde, qazaq tilinde sauattı jazıp, barınşa öz tilimizge tän älipbidi qoldanıp otırğan qıtaylıq qazaqtar ekenin moyındaytın uaqıt boldı. Olar Ahmet Baytwrsınwlı däyektegen töte jazumen ömir sürude! Sondıqtan da olardıñ tili qıtayşağa täueldi emes, al bizdiñ til orısşağa beyim äri soğan barınşa täueldi. Täueldi bolğanda jazbaşa da, auızşa da. Aqañşa aytqanda, biz «it» dep jazıp, «doñızdı» oqıp jürmiz! Äri ketkende 28 dıbısqa 42 tañbanı arnap, basımızdı şır aynaldırıp, tilimizdi barınşa kürdelendirip, emleniñ «esin tandırıp», özimiz de, özge de şoşitın halğa jettik. Mäselen, orıs tili arqılı engen şeteldik sözderdiñ barlığı orıs tiliniñ orfografiyasımen jazılıp, sol tildiñ orfoepiyasımen dıbıstalıp jürgenine män bermey otırmız. Biraq qazaq tilinde orıs tiliniñ zañdılığımen şeteldik sözderdi twtınu turasında bir de bir ereje joq. Sonda bwl tilimizdiñ grammatikasınıñ osal twsı emes pe? Sonda zañsız türde ögey tildiñ erejesimen qazaq tili nege otırıp-twradı? Bwdan artıq özekti mäsele bola ma?! Qısqası, qazirgi älipbi qazaq tiliniñ emes, orıs-qazaq tilderiniñ ortaq älipbii. Dünie jüzinde eki tilge ortaq älipbi bar degendi estidiñiz be? Endeşe, bir memlekettiñ tili bolıp otırğan qazaq tiliniñ töl älipbii qaşan jäne qanday boluı kerek degen mäseleni tötesinen qoyıp, oğan ğılımi äleuetti jwmıldıratın uaqıt boldı ğoy. Sebebi, jıl sayın 1-sınıpqa barğan mıñdağan qazaq büldirşinderi öz tilin ögey älipbimen oqudı qolğa ala berse, ne boladı? Onıñ nätijesi qazir de biline bastadı: sabaqtan tıs kezdegi qalalıq qazaq mektepterindegi qarım-qatınas orıs tiline köşude. Al, mwğalimderdiñ tiliniñ şwbarlığına qarap, «şalakazahskiy yazıktıñ» ojaq-bwjağına jetkenimizge köz jetip, köñil twnjıraydı.

- Ahmet Baytwrsınwlı emlesine qalay qaraysız, nege sol emleni jalpılastırmasqa?

- Ol kisiniñ arap qarıptı töte jazu älipbiin tüzgenine biıl – 101 jıl. Bıltır bir ğasır boldı. Bwl - qazaq halqı tarihındağı aytulı oqiğa. Biraq onı atap öterlik arındı qimıl bolmadı. Eñ bolmasa sol oqiğanıñ qwrmetine älipbiimizdi tüzep alarlıq şeşim qabıldağan jön edi...

         Qazirgi 42 äriptik älipbiden orıstıñ artıq äripterin alıp tastasaq, 100 jıl bwrınğı Ahmet atamızdıñ emlesine qaytıp oralamız. Alayda, oğan bizdiñ qazirgi tildik orta säykes emes, bir ğasır bwrınğı qazaqtildi ortadan bügin äldeqayda  basqa lingvo-orta qalıptastı. Qazir «vagondı»  - taza qazaqşa bägön, «Vasyanı» - Uäsiä dep jazıp körşi, qazaqstandıq qazaqtar tütip jeuge äzir.

         Onıñ üstine käzirgi qazaq tili älemdik terminologiyamen kirikti, til ögey dıbıstardı qabıldap, oğan jazudı ikemdep jiberdi, emle jağdayı kürdelendi. Mwnıñ bärin eskermey, tildi äsirewltşıldau - bir ğasırğa keyin şeginumen birdey, tildi twtınuşılar onı qabılday qoymaydı. Bir jağınan til – ünemi özgeriste bolatın jandı ağza, sonı eskeruimiz kerek. 100 jıl bwrınğı emlege  biz orala almaymız. Ol qıtaylıq qazaqtar arasında  mümkin de, orıstıq emleni siñirip, lingvistikalıq deformaciyağa wşırağan qazaqstandıq qazaqtar üşin mümkin emes.

         Alayda, Baytwrsınwlı emlesi bügingi qazaq tiliniñ jazuına irgetas bolğanı ras, endi sonıñ qabırğasın qırnap, tüzep, qayta qalaytınday jağdaydamız. Soñğı 25-30 jıl boyğı qazaq emlesi sözdiñ qanday nwsqası bwqaranıñ jazuında qalıptassa, sonı zañdastıruğa negizdelgen. YAğni, orfografiyalıq sauattıñ jügeni türuli ketip otır. Emleniñ teoriyası jazu maşığına täueldene tüsken. Mine, osı aqualdı qolğa alu kerek. Sol üşin de Baytwrsınwlı emlesiniñ özin bolmasa da twrğısın (principin) qayta qolğa alğanımız jön bolar edi.

Orıs tilinen kek alıp kerek emes

- Emle reformasın jasau joldarı qanday?
- Birinşiden, qazaq tiline tän dıbıstardı tañbalaytın älipbi qajet. Ekinşi satıda şeteldik kirme sözderdi jazu emlesin oylastıruımız kerek. Kez kelgen kirme söz qazaq tilinde twtınısqa tüsetindikten, ol qazaq tiliniñ leksikalıq qorın bayıtatın tildik birlik qana emes, odan bas tartu da, qwtılu da mümkin emes. Tek qana onıñ tilge ikem qoldanısın qarastırıp, auızşa äri jazbaşa twtınıstıñ formatın naqtı belgilep, erejelep, grammatikanıñ bir böligine aynaldıruğa mäjbürmiz. Bwl barlıq tilder bastan keşip otırğan jayt. Mäselen, ağılşın tilindegi bir dıbıstıñ birneşe tañbalıq sıyağınıñ (analog) boluı, ejelgi latın, grek tilderinen engen sözdi ağılşınşa äriptermen jazudıñ mümkin bolmauınan tuındağan. Biz de bwl jağına män bermesek, tildi manswq etetin jağdaydı qordalandırıp alamız.

Alayda, bwğan deyin qalıptasqan älemdik sözderdi tek qana orıs tili arqılı engizu saldarın joyudı qolğa alu kerek. Bwl - orıs tilinen kek aludıñ reti emes, ağılşın tiliniñ qazaq tiline barınşa jaqındığınan. Orıs tilinen kek alıp kerek emes. Orıs tiliniñ qazaqqa belgili bir deñgeyde qılğan qızmetin joqqa  şığaru qiın. Alayda, orıstanğan investiciya, evolyuciya sözderi ağılşın tilinen engende, qazaqşa: investment, evoluşn türinde jeñil jazılıp, oñay (inbesment, eboluşn) aytılar edi.

Älimhan ağamız wsınıp jürgen Baytwrsınwlı tügendegen qazaq dıbıstarın tañbalaytın äriptermen birge älemdik sözderdi bwrmalamay äri tilge ikemdi jazatınday V,F sekildi äripterdi tañba retinde qabıldağanımız jön. Ärip retinde emes, tañba retinde! YAğni, bwl tañbalar belgili bir dıbıstı bildiretin ärip emes, tañbanıñ ornına ğana jürui kerek. Tañba retinde  engizsek, sonda olarmen birge tilge bwralqı dıbıstı engizbeymiz, transkripciya üşin tañbasın paydalanıp, al aytım üşin soğan säykestengen öz dıbısımızdıñ ornına ögey dıbısqa jol bermeytin bolamız. Bwl – älemdik täjiribe, ağılşın tilinde birdey dıbıstalatın fonemalardı aluan türde äriptermen tañbalau osınday talaptan şığıp, ornıqqan. Bwl tildiñ orfoepiyasına qoyılğan şekara degen söz. Olay bolmasa, käzirgidey dübärä, ortaq älipbidi tağı da tuındatamız. Mısalı, «orfografiya» degen söz qazaq älipbiimen «orfografia» türinde jazılıp, [orpograpiya] türinde aytılar edi. Käzir mwnı orısşa solay jazıp, orıs aytımımen [arfagrafiya] dep jürmiz. «Vagon» dep jazğanmen, [bagon] dep oqudı qolğa alsaq, tildiñ  äleuetin älsiretpey, basqa tilge bağındırmay, damıtuğa mümkindik tuadı.

- Onda orıstıñ tağı da birşama äripteri qoyday toğıtılıp, kirip ketedi ğoy!

- Joq! Joğarıdağı maqsat üşin 2-3 tañba ğana jetkilikti, mısalı: C – s/ts; Ç – ş/tş; Ş – şş; YA - ya,yä; YU – ıyu,iyu; E- yö,yo; E – e; H – h türinde jazu mümkindigi bar, qalğanın şwbırtıp qajet emes.

Qısqası, qazaq älipbiiniñ jeñil äri sauattı jazıluı men dıbıstaluın barınşa qarapayım, oñay äri tilge tän qağidalardı räsimdeytin tolıqqandı twjırımdamasın qolğa alu kerek. Bwl twjırımdama qazaq tiline tän jazım men aytım üderisterin bir-birine meylinşe bauırlastırğan älipbilik jüyeni qamtığanı jön.

Söytip, mwnday   älipbi jasaqtau arqılı biz bügingi zaman talabı bolıp otırğan barınşa oñay jazu men jeñil oqılatın, dıbıstalatın tildiñ mümkindigin aşatın reformanı qabat qolğa aluğa mäjbürmiz. Bwl reforma - nauqandıq emes, paydalı üderistik sipatta jürse, eşbir qiındıqqa duşar etpeydi. Sodan keyingi kezekte qarıp tañdau özinen özi şeşiledi. Eñ bastısı, tildiñ lingvistikalıq jağınan basqa tilderge täuelsizdigin qamtuımız kerek, äytpese, qazaq tiliniñ qwnı men qadırı ketip, onı twtınuşılar özge tildiñ aumağına op-oñay köşedi. Sol üderis astırtın türde bolıp jatqanın biz saraptamay otırmız.

Qazaq tiliniñ biteu jarası - emlede!

- Sonda qazirgi latındandıru mäselesi bastı emes, keyingi plandağı maqsat bolğanı ma?
- Şın mäninde biz qazir, qarıptı auıstıruğa basım nazar audaru arqılı, tildiñ asa tereñde jatqan kürdeli ahualın şeşudi wmıt qaldıratın türimiz bar. Şındığına kelgende, qarıptı auıstırumen şektelu tildiñ qordalanğan mäselesin tolıq şeşe almaydı, kerisinşe, şeşilmegen lingvistikalıq mäselelerdi uşıqtırıp jibermek. Sondıqtan qarıp auıstıru – qazaq tili üşin ekinşi plandağı närse. Qazirgi ahualğa bayıppen qarasaq, qazaq tiliniñ biteu jarası - emlede!

Biz jazu reformasın qarıptı latındandıru üşin emes, kerisinşe latındandıru nauqanın tilimizdiñ jazu mädenietin reformalau üderisine köndiruimiz kerek. Sonda bwl istiñ üstirt sipatı bolmaydı, nätije barınşa paydalı, tiimdi bolmaq. Jäne de lingvistikalıq bwl äreket sayasi nauqan men qwrğaq nasihattan ada bolıp, dittegen mwratqa döp jetetin bolamız. Äytpese, qazzir 40-tan astam latın älipbiin äzirlep otırğan avtorlardıñ köpşiligi qazaq tiliniñ mäselesin qarıptı latındaumen ğana şeşe qoyamız degen jañsaq payımmen jür. 42 äriptiñ beseuin-aq qısqartıp, orfografiyanı qayta elestetiñizşi, sonıñ özi qanşa närseniñ bwrınğıdan basqaşa özgertuge mäjbür etetinine köz jetedi. Qazaq tiliniñ mäselesi - qarıpqa ğana tirelip twrğan joq, orfografiyalıq twyıqqa tirelu, orfoepiyalıq bılıqqa kenelu arqılı mäsele qordalanğan. Sondıqtan, qarıp auıstıru sayasi nauqan emes, tilimiz üşin eñ aldımen säti tüsken reformanıñ sıltauı degen dwrıs.

Qaterli köpirden ötu ädisi

- Alayda, bwl maqsat qarıptı latındaudan asa kürdeli sekildi...
- Dwrıs bayqadıñız, mäsele şınında da kürdeli. Alayda, "qalauın tapsañ – qar janadı". Bwl reformanı, meniñşe eki satıda jürgizgen tiimdi. Birinşi satıda, qazirgi kirilşe orıs-qazaq älipbiden taza qazaqşa-kirilşe aralıq  älipbi äzirlep, soğan köşu arqılı reformanı bayandı etu.

Bwl  qoğamdı tolıq eseñgiretpeydi, qayşılıq pen qarsılıq tuğıza qoymaydı. Biraq köztanıs kirilşe qarıppen töl älipbi mazmwnın jasaqtap alamız; emlesin tazartıp, tilge siñiremiz; orfoepiyasın qazaqılaymız da, reformanıñ eñ kürdeli böligin oñay atqarıp alamız. Bwl şamamen 42 äripti 10-12-ge qısqartuğa itermeleydi, orısşa-qazaqşa dübärä jazım taza qazaqşa sipatqa tüsedi. Bwnımen birge, qazaqşa taza jazuğa,taza dıbıstauğa qarsı qalıptasqan orısşıl äleumettik psihologiyanı qazaq tiliniñ paydasına jığıp beredi. Söytip, kirilşeniñ ziyanın paydağa aynaldıramız. Kelesi, ekinşi satıda qarıptı ayırbastap, tüpkilikti älipbi reformasın ayaqtauğa boladı. Söytip, birinşi satı arqılı bastı reformanı qazirgi kirilşe (onı mamandar latın-grek älipbii atap jür) negizde jasaqtalğan älipbimen jürip ötemiz.

Al, eger orfografiyalıq äri orfoepiyalıq reforma men qarıp reformasın qabattastırsaq, til twtınuşı psihologiyalıq, äleumettik, sayasi jağınan eseñgirep, sabotaj ben qarsılıqqa duşar bolamız. Birden latın älipbiimen qabat jazu reformasın qolğa alsaq, twtınuşı sanasın twyıqqa tireuimiz mümkin. Al, qazaq tiline kerek emes, ',',YA,YU,E,E,C,Ç,Ş,I,H,H sekildi artıq äripterdi qısqartu arqılı eski qarıppen emlemizdi jañğırtıp alu barınşa jeñil jürmek. Qısqası, reformasız qarıptı ğana ayırbastau mümkin emes! Qalay bolğanda da birşama qağida men ereje  özgeriske tüsedi, tildi twtınu formatı özgeredi, bwl degenimiz – bäribir reforma. Biz qazir qazaq tilin orıs tiliniñ ıqpalımen ğana qoldanıp jürsek, bwdan äri täuelsiz lingvistikalıq jüyege köşken qazaq tilin twtınatın bolamız.
- Emle reformasınıñ nätijesinde qanday jazuğa ie bolamız?
- Sauattı jazuğa oñay, erejeleri qarapayım äri orındauğa jeñil, qayşılığı joq, bwralqı erejege bağınbağan emlege ie boludı maqsat etu kerek. Sosın aytım men jazımnıñ arası barınşa jaqın bolğanı abzal:  «itti» jazıp, «doñızdı» emes, «itti» oquımız kerek. Qazirgi zamanda til neğwrlım jazu men aytuda qoldanuğa jeñil bolsa, soğwrlım üyrenuge oñay boladı da, onıñ üyrenuşileri köp boladı. Bizdiñ tap qazirgi armanımız – qazaq tiliniñ ortası men auqımı tez arada keñitindey jağday ğoy. Jazu reforması soğan qol jetkizetindey boluı kerek.

Reforma qısqa merzimde atqarılğanı jön


- Sonda aralıq älipbi men tüpkilikti älipbidiñ arasın qanşa uaqıt qamtuı mümkin?
- Aralıq älipbidi qalıptastırıp siñiruge bas-ayağı 2-3 jıl jetkilikti. Al, tüpkilikti latın qarıptı älipbidi siñiru 5-7 jıldan artıq merzimge sozılmaydı. Qazirgi matematikalıq qamtımalardı qoldanu arqılı türli programmalarmen twtınuşını qoldaytın mümkindik payda boladı. Tipti, aqıldı saymandardıñ bärine jaña emlege negizdelgen orfografiyalıq sözdik salıp qoyu qiın emes. Mäselen, qoldanuşı komp'yuterdegi Vord qwjatında mätin tere bastağanda, onıñ dwrıstığın tekseretin Dwrıs jazu teksermesin (DJT) keñinen qoldanısqa engizuge boladı. Ükimettiñ qaulısımen elde satılatın barlıq kom'pyutr ataulığa qazaq tilin qoldaytın qamtımalardıñ qosa jüruin mindettegen jön. Bwl - älemdik sayasi täjiribe.

Al, bir ökiniştisi sol, biz qazir jaña älipbige dayındağan närsemiz bar bolğanı 30 şaqtı latın qarpı ğana. Bwl – jaña älipbige köşuge jetkilikti resurs emes! Qazirgi 42 ärippen köşpeytinimiz belgili, demek, emle özgeredi degen söz. Endeşe, soğan säykes emle erejeleri,tipti, jaña älipbige negizdelgen elektrondıq orfografiyalıq sözdik qorı da dayın boluı kerek. Osınıñ bäri bolmağannan keyin, bilik birjaqtı şeşim qabıldauğa jüreksinude. Ğılımi lingvistikalıq resurs barınşa osal äri solğın tartıp otır. Bwğan qosa, äzirliktiñ osaldığın bwqara da sezip, türli alıp-qaşpa sözdiñ köbeyui de sodan. Bwl mäsele neğwrlım keşuildegen sayın, bizdiñ til mäselesi qordalanıp, şeşuge qajetti merzim barınşa azaya tüspek, söytip uaqıt tarapınan wtılamız.
- Jaña älipbidi engizu barısında neni eskergen jön?
- Äueli barlıq mäseleni tıñğılıqtı türde ğılımi ortada şeşip alu kerek. Barlıq  twjırım men payım tek qana tildiñ tabiğatı men qajetine säykes kriterimen qabıldanuı tiis. Sosın jaña älipbidi engizuge kerek barlıq resurs pen äleuetti äzirlep alıp, senimdi türde batıl qimıldağanda ğana eşbir apatqa wşıramay maqsatqa aman jetemiz. Jäne de jaña älipbidi qoldanatın ortanı aldın ala anıqtap alğan abzal, meniñ oyımşa qazirgi egde jastağılar üşin jaña älipbi mañızdı emestigin aşıp aytqan jön. Olardı qinamay-aq, tek qana jas wrpaqqa süyenip, bar jağdaydı solarğa bağıttau kerek. Qısqası, jaña älipbi qazaq tiliniñ keleşegi ekendigin basın aşıp alğan jön. Sebebi, bwl mäseleni keşeuildetip, barınşa böget bolıp kelgen - älgi jasamıs wrpaq. Keşeuildegennen wtqanımız şamalı, jazu reforması üşin däyekti uaqıt alğa tartuda. Bir ağamız küni keşege deyin «Ana tili» gazetinde kiril älipbiin aqtauğa janın salıp, jaña älipbige barın sala qarsı bolıp keldi. Al, jağday bolsa, basqa närseni körsetip otır.
- Qazir internette kirilşe men töte jazu arasında kedergi bolmay bara jatır, olay deytinim: qazir www.elarna.com, www.senkazakh.com sayttarı eki qarippen bir uaqıtta mälimet almasa alatın därejege jetti. Bwl turalı bilesiz be, bilseñiz qalay oylaysız?
- Bwl turalı bilem, biraq töte jazu meniñ qoldanısımda bolmağandıqtan, ol mümkindikke qol artpağanım ras. Oğan tek qana töte jazumen otırğan Şığıstürkistandıq qandastarımız ğana mäjbür bolıp otırğan bolar. Biraq bir wltqa eki älipbi, eki qarıp köptik etedi. Ol bäribir tildik şekara bolıp tabıladı. Uaqıtşa ötpeli kezeñge ğana mwnday mümkindik kerek. Bwl – ekige bölinip eki memleket qwrap otırğan käreyler sekildi jağday. Internetten basqa ortada qalay wğısamız?

Swhbattasqan - Beysen Ahmetwlı
(jalğası bar)

Abai.kz

1 pikir