Seysenbi, 19 Qaraşa 2019
Öziñe sen 7291 0 pikir 1 Mamır, 2014 sağat 15:59

ÖZGE WLTTARDIÑ QAZAQQA SİÑGENİ PAYDALI

Täuelsizdiktiñ alğaşqı kezeñinde jürgizilgen wltaralıq tatulıq pen toleranttılıq sayasat öz jemisin berdi. Osı «sarabdal sayasattıñ» arqasında Qazaqstan tatulıq pen twraqtılıqtı saqtay aldı. Alayda bwl qazaq wltınıñ ülesi 50 % äreñ qwrap twrğan «ötpeli kezeñniñ» sayasatı bolatın. Sondıqtan ol öziniñ mindetin atqarıp bituge jaqın. Endigi jerde qazaq wltınıñ sanı 65% asıp, sanı wdayı ösip otırğanda Qazaqstandı monowlttı memleketke aynaldıru strategiyasına negizdelgen sayasat qajet! Sonda ğana wlttıq memleket qwru (nation state building) isi ayaqtaladı. Äri bwl etnikalıq, dini, ideologiyalıq t.b äleumettik sebepterge baylanıstı bölşektengen qoğamdı biriktirudiñ bir amalı bolmaq.

Emigraciya men assimilyaciya. Osı ekeui monowlttı Qazaq memleketin qwruğa septigin tigizedi. YAğni, qazaqqa siñisip, tili men diline boyın üyrete bilgender qaladı, al oğan köndige almağandarı «ädettegidey» esikti tars jauıp ketedi. Degenmen halqı az Qazaqstan üşin olardıñ ketkeninen göri, qazaqqa «siñgeni» paydalıraq... Sondıqtan özge wlttardı assimilyaciyalau sayasatın qolğa alu kerek. Alayda oğan kedergiler de joq emes.

Kezinde sanı köp bolğan nemis, ukrain, grek, polyak t.b wlt ökilderiniñ basım böligi temir qwrsau bosay salısımen tarihi otanına ketip qaldı. Sondıqtan elimizdiñ demografiyalıq kartinası aytarlıqtay özgeriske wşırap, bwrındarı wlttardıñ payızdıq körsetkişi boyınşa tömengi orında twrıp kelgen özbek, wyğır, käris siyaqtı aziattıq näsilderdiñ köbeyip şığa kelgeni eşkimge jasırın emes. Endigi jerde tiisti lauazımdağı strategter aldağı jiırma-otız jıldıq wlt strategiyasın jasağan kezde osını qaperge aluları kerek. Öytkeni, bwl bolaşaqta ülken faktorğa aynalğalı twr. Onıñ sebebi ayqın. Joğarıda aytılıp ketkendey europalıq wlttardıñ köp böligi tarihi otanına qaytıp ketti, täuelsizdik alğanğa deyin sanı qazaqtarmen  teñ bolıp, key jıldarı basım bolıp kelgen orıs wltınıñ ökilderiniñ de sanı azaydı jäne Reseydiñ olardı otanına köşirip alu sayasatına baylanıstı azayuın jalğastıruda. Europalıq wlttardıñ elimizde qalğandarınıñ özi köbine «jasamıs» tartqandar bolıp keledi. Endeşe, biologiyalıq jäne sayasi faktorlarğa baylanıstı bwlardıñ wlt körsetkişindegi ülesiniñ azayuı jalğasa tüspek. Al aziyattıq wlttar bols,a kerisinşe köbeyu üstinde, öytkeni olardıñ tuu mölşeri joğarı jäne el ekonomikasınıñ twraqtılığına baylanıstı körşi memleketterden keletin immigranttar tağı da bar. Degenmen nazar audartatın mäsele olardıñ sanınıñ köbeyui emes, bwl wlt ökilderiniñ belgili bir aymaqtarda  şoğırlana qonıstanuı bolıp otır. Bwl assimilyaciya üderisine kedergi keltiretin eñ ülken faktor.

Qazaqstan territoriyasına şaşırap ketken wlttardan keler qauip tömen, al keybir etikalıq toptardıñ belgili bir aymaqta jinaqı qonıstanuı oylantarlıq jağday. Mwnday aymaqtar «etnikalıq anklav» dep ataladı. Elde mwnday etnikalıq anklavtardıñ boluınıñ ziyan ekendigi turalı  mısaldardı, keyde asa zor zardaptarğa alıp kelu ıqtimaldılığınıñ bar ekendigin elimizdiñ de, şetelderdiñ de täjiribesinen aluğa boladı.

Eñ aldımen etnikalıq anklavtardıñ işki ne sırtqı sayasat özgerse avtonomiya talap etu qaupi bar ekenin eskeru kerek. 1960-şı jıldarı tarağan Jetisuda wyğır avtonomiyasın qwru turalı äñgimeler, 70-şi jıldardıñ ayağında köterilgen Aqmolada nemis avtonomiyasın qwru turalı ideyalar onıñ ayqın däleli. Äzirge Qazaqstanda barlığı «qalpında twrğanda» tınış körinip twrğan mwnday mäseleler, erteñ işki nemese sırtqı sayasat qwbıla qalsa, janartau siyaqtı kütpegen jerden bwrq ete qalmasına kim kepil bere aladı?

Ekinşiden, mwnday anklavtardıñ «besinşi kolonna»* rölin atqara alatın küşiniñ de bar ekenin äste wmıtuğa bolmaydı. Eşqaşan bitpeytin jer dauı men körşi elderdegi «demografiyalıq köktemniñ» nätijesi memleketter arasında kikiljiñ şığara qalsa, qarsı taraptıñ osı mäseleni közir retinde qoldanu ıqtimalı bar. Halıqaralıq sayasatqa qarasaq bwğan birneşe mısal tabıladı. Sondıqtan key sarapşılar Ortalıq Aziyadağı liderlik turalı tartıstarda özbek wltınıñ ökilderiniñ körşi memleketterdiñ barlığınan tabuğa bolatının, tiisinşe, bwl Özbekstannıñ ıqpal etu faktorınıñ biri ekendigin eske salatını tegin emes. [3]

Soñğı jıldarı Qazaqstanda orın alğan wltaralıq dep sipattalıp  dübiri halıqaralıq arenağa deyin estilgen kikiljiñderdiñ negizinen qazaqtar men basqa wlt ökilderi şoğırlana qonıstanğan etnikalıq anklavtarda boluı da tegin emes. Anklavtar bar jerde mwnday qaqtığıstar jii orın aladı. Eger kişigirim äleumettik janjal tuınday qalsa, är tarap öz jaqtastarına jügineri anıq, tiisinşe qazaqtardiki qazaqtar jağı, al qazaqtarmen aralaspağan özge wlt ökilinde öz wltınıñ adamdarınıñ basım bolıp daulasuın tüsinuge boladı. Söytip mwnday kikiljiñder eki wlttıñ arasındağı suıq qatınas siyaqtı bolıp körinedi... Eger anklav bolmasa özge wlt ökili basqa tildegi mektepterge barar edi, tiisinşe qazaqtarmen de aralasar edi, söytip kişigirim äleumettik janjaldar wltaralıq qaqtığıs siyaqtı körinbes edi, sol sebepti wlttardıñ arasına  da sızat tüsirmes edi.

Mäskeudiñ kezinde öziniñ solaqay sayasatın jürgizu üşin «qwrılğan» osı etnikalıq anklavtar qazirgi tañda barşa TMD elderiniñ bas auruına aynalıp otır. «Europalıq jäne Soltüstik Amerikalıq ğalımdardıñ köpşiligi, Ortalıq Aziyadağı mejeleu işinara ğana wlttıq principterge süyenip jürgizilgendiginiñ nätijesinde odaqtıq  respublikalardıñ arasında wltaralıq deñgeyde anklavtar payda boldı. Moskvanıñ astarlı maqsattarınıñ biri - Ortalıq Aziya respublikalarınıñ arasında kikiljiñ tuındatıp, «bölip al da, biley ber sayasatı» boyınşa özara qırqıstırıp qoyıp, bas töreşi retinde respublikalardıñ işki isine aralasıp otıruğa mümkindik qaldıruda jatqan siyaqtı», dep jazğan ğalım N. Megorannıñ oyın äri qaray örbitsek, bwl situaciyanı öz sayasatına keşe tiimdi paydalanğan sırtqı derjavanıñ, bügin de nemese erteñ de tiimdi paydalanuı mümkin ekendigi añğarıladı. [4]

Ortalıq Aziyadağı anklavtarda qalıptasıp otırğan qiın jağday mıñdağan adamdı qozğağan 2010 jılğı Qırğızstanda özbekterge jasalğan şabuıldan soñ bükil älem jwrtşılığınıñ nazarın audartıp, halıqaralıq wyımdardıñ Qırğızstan biligine narazılığın tudırdı. [5]  Osıdan-aq anklavtardağı jağdaydı ünemi baqılauda wstamasa, kütpegen jerden kikiljiñniñ orın alu ıqtimaldılığı joğarı ekendigi bayqaladı. Öz kezeginde mwnday kikiljiñder memlekettiñ halıqaralıq arenadağı bedeline de nwqsan keltiredi. Öytkeni, etnikalıq qandastarına büyregi bwrğan basqa memleket mwnı köterip, nätijesinde işki sayasattıñ ğana emes, sırtqı sayasattıñ da problemasına aynaladı. Onıñ üstine kikiljiñ orın alğan memleket halıqaralıq qauımdastıq aldında «twraqsız el» bolıp körinedi.

Kikiljiñderdiñ tuındauına memlekettiñ ekonomikalıq jağdayınıñ da äser etetinin eskeru kerek. YAğni, qazir ekonomikalıq, äskeri, sayasi qauqarına baylanıstı «anklavqa qol jetkizu mümkindigi şekteuli» ekenin tüsingen memleketter, bwl ahual özgergende özderiniñ nietin aşıq körsetui ıqtimal... Sonday-aq anklavtardı jan-jaqtı zerttep, teoriyasın jasağan ğalım E.YU. Vinokurov «anklavtar töñiregindegi halıqaralıq kikiljiñderdi zerttey kele, negizi anklavtıñ özi kikiljiñge tarap (sebep) bolmaydı. Tarap onı qorşağan memleket pen materik memleket boladı» degen twjırım jasaydı (bwl twjırım memlekettiñ basqa el territoriyasındağı anlavına baylanıstı aytılsa da, etnikalıq anklavqa da qatısı bar ekenin eskeru kerek). [6]  Besinşi kolonna osıdan kelip şığadı, äzirge körşi eldermen qatınas birqalıptı bolıp twrğanda bwl mäsele problema tudırmauı mümkin, eger qatınas naşarlasa anklavtı problema oşağına aynaldıru qaupi bar.

Joğarıdağıday etnikalıq anklavtardıñ ziyandığı turalı dälelder köp, mwnıñ barlığı anklavtardıñ ziyandığın, kütpegen jerden kikiljiñderdiñ orın alu ıqtimaldılığınıñ joğarı ekendiginiñ däleli. Sondıqtan osı anklavtardı joyıp, onı «siñdirudiñ» strategiyası jasaluı qajet. Öytkeni etnikalıq anklavtar men basqa wlttardıñ bir öñirge şoğırlana qonıstanuı özge wlttardıñ qazaqqa siñuine, yağni assimilyaciyalanuına kederge keltiredi. Bir aymaqqa şoğırlanğan olar tilin de salt-dästürin de saqtaudı jalğastıradı, eger qalıñ qazaqtıñ arasına tarap ketse, jergilikti halıqpen aralasa-qwralasa kele ondağan jıldar işinde özderin qazaq beynesinde sezine bastaytını anıq...

Vinokurov «Anklavtar kikiljiñniñ potencialdı oşaqtarı» degen sipattama jasaydı. [7] Endeşe, Qazaqstan Respublikasınıñ endigi sayasatı «jıl sayın kikiljiñ tudırıp jatatın territoriyasındağı etnikalıq anklavtarda joyıp, bir aymaqqa wyısqan wlttardı eldiñ är aymağına taratudı közdeu boluı tiis». Ärine, qazir bir wlttı twtasımen jwlıp alıp basqa aymaqqa küşpen qonıs audarta salatın Stalin zamanı emes jäne mwnday täsildi qoldanu öziniñ keri reakciyasın beretinin tarih däleldedi. Sol sebepti bwl anklavtarda revolyuciyalıq emes, evolyuciyalıq jolmen birtindep joyudıñ strategiyasın jasau qajet. Ol üşin «jañalıq» aşudıñ qajeti joq, tağı da sol tarihtan ülgi aluğa boladı...

«Wlttardıñ wstahanası» sanalğan KSRO-da wlttardı aralastırudıñ köptegen «tamaşa» sayasatı boldı. Oqu bitirgen jas mamandı joldamamen basqa öñirge jwmısqa jiberu, jwmısqa tartu, wltaralıq nekeler, t.s.s tolıp jatqan keñestik ideologtardıñ jasağan «jwmsaq» sayasatınıñ ozıq ülgilerin alıp, olardı taldap, jiberilgen qatelikter men artıqşılıqtarın eskerip jäne qazirgi zaman men Qazaqstannıñ ıñğayına beyimdep barıp qoldanuğa boladı. Osınday joldarmen etnikalıq anklavtardıñ joyıluına küş salu qajet. Nege olardı basqa öñirlerge, äsirese Soltüstik oblıstarğa «ıntalandırıp» köşiru bağdarlamasın jasamasqa?!

Qazaqstandağı etnikalıq anklavtar qonıstanğan geografiya sulı, qwnarlı jäne tabiğatı körkem jerler. Endeşe, soltüstik oblıstarğa emes, küngey öñirlerge qonıstanuğa wmtılğan şeteldik qandastarımızdı da osı audandarğa, onıñ işinde atalğan wlt ökilderi basım qonıstanğan eldi-mekenderge köşirip aluğa boladı. Osılayşa olardıñ üles salmağı azayadı jäne qazaq mektepteri köbirek aşıladı, säykesinşe qazaq tiliniñ qoldanıs ayası keñeyedi.

Mümkin jastardıñ öz oblıstarında nemese qalalarındağı JOO da bilim aluına tiım salğan dwrıs bolar (eñ bolmağanda memlekettik tapsırıspen oqitındarğa)... Mwnday sayasatqa da köpwlttı memleketterdiñ jii jüginetini älemdik täjiribeden bayqaladı. Eger jastar öz öñirlerinde bilim alsa, olar ata-anası men öz ortasınan wzap kete qoymağandıqtan öziniñ wlttıq bolmısına aytarlıqtay özgeris engizbeydi, al basqa jaqqa barıp oqitın bolsa, böten ortadan özine jaña tanıstar tauıp, jaña ortanıñ basım dästürine beyimdelip wlttıq beynesine eleuli özgeris enedi. Äri basqa äleumettik top ökilderimen aralasa kele boylarında «toleranttılıq» qasiet payda boladı. Olardıñ oqığan öñirlerinde jwmıs tauıp, otbası qwrıp qalıp qoyu ıqtimaldılığı tağı bar. Ärine, «jastardı öz öñirinde oquğa tiım salu turalı şeşimdi tek özge wlt ökilderine ğana arnap şığaruğa bolmaydı, onday jağdayda bwl olardıñ qwqığın kemsitu sanalıp, halıqaralıq dau tudıruı mümkin, äri basqa wlttardıñ narazılığın, qazaqqa degen ökpesin arttıradı». Bwl sayasattı barlıq Qazaqstan azamattarına qoldanğan dwrıs, onıñ qazaq wltı üşin de paydası bolmaq...

Mwnday ideyağa «Qazaqstanda wltaralıq tatulıq saqtaulı, jaña joba äkelip onı bwzıp aluımız mümkin!» dep qauiptenetin de, «bağdarlama memleketke qosımşa jük pen şığın tüsiredi» dep auırsınatın da adamdardıñ tabılatını jasırın emes. Alayda «elu jılda el jaña, jüz jılda qazan» degen keremet naqıl bar, osıdan otız jıl bwrın KSRO ıdıraydı dep kim oylağan, sol siyaqtı otız jıldan keyin eldiñ işki ne sırtqı sayasatı men aymaqtağı geosayasattıñ qalay qwbılatının kim döp basıp boljap bere aladı?! Eşkim de! Endeşe, «jau joq deme jar astında» degendey osı bastan eldegi kemşilikterdi joyıp, tüzetuge küş salu kerek, işki sayasat bekem bolsa ğana sırtqı faktordıñ el twtastığına äser etui qiın bolmaq. Olay bolsa, etnikalıq anklavtardı «evolyuciyalı türde joyu sayasatın jürgizu» arqılı bolaşaqtı kepildikke aluğa mümkindik tuadı.

Mwnday sayasat etnikalıq anklavtarğa ğana emes, qazaq wltı üşin de paydalı bolmaq... Jiırmasınşı-otızınşı jıldarı jürgizilgen kollektivtendiru sayasatı kezinde qazaq rularınıñ özderi köşip-qonıp jürgen öñirde otırıqtanıp, tarihi-geografiyalıq twtastığın saqtap qalğandığı belgili. Keyinirekte biraz aralasqanımen, olar äli de mwrtı bwzılmağan küyde otır, bwl wlttıñ birtwtastığına sızat tüsirude. Oğan mısaldı alıstan izdemey-aq 2011 jılı bolğan Jañaözendegi jağdaydan keyin internet forumdarda sol aymaqtağı negizgi ru Adaylardı «kinälağan» pikirlerdiñ beleñ alğandığın, ru-ruğa bölinuşiliktiñ artqanın ğalamtordağı pikirtalastardı aqtarğan adam köre aladı. Mwnday rulıq psihologiyanıñ asa qauipti ürdiske aynalıp bara jatqanı jasırın emes, mwnı qazaqtıñ arasına sına qaqqısı kelgen-kez kelgen sırtqı küştiñ paydalana ketu ıqtimaldılığı joğarı. Eger sırtqı küş ruaralıq arazdıqtı örşitse onsızda belgili bir aymaqqa şoğırlanğan olardıñ jiktele ketui qiınğa soqpaydı... Endeşe, qazaq ruların da joğarıdağıday täsildermen aralastıruğa küş salğan jön bolar edi.

Erkebwlan Älimhanwlı

Abai.kz

Siltemeler tizimi:

1.      Vinokurov E.YU., Teoriya anklavov. Kaliningrad, 2007. 49 b.

2.      Kto lider v Central'noy Azii. // Indeks bezopasnosti. №1/2010. http://uzbk.org/content/%D0%BA%D1%82%D0%BE (03.12.2012 17:35)

3.      Megoran N. The Border of Eternal Friendship? The politics and pain of nationalism and identity along the Uzbekistan-Kyrgyzstan Fergana Valley Boundary, 1999-2000. PhD thesis. Cambridge, 2002. 36-37 bb.

4.      Partial Truth and Selective Justice: The Aftermath of the June 2010 Violence in KyrgyzstanAmnesty International. Amnesty International Publications 2010.

5.      Vinokurov E.YU., Teoriya anklavov. 224 b.

6.      Vinokurov E.YU., Teoriya anklavov. 224 b.


* Ispaniyadağı azamattıq soğıs kezeñinde general Franko Madridti alarda tört kolonna äskerinen bölek özderine büyregi bwrğan qala twrğındarınıñ besinşi kolonna bolatının aytadı. Osı oqiğamen baylanıstı sayasi ğılımdarda sırttağı küşke büyregi bwratın iştegi küşti bildiretin «besinşi kolonna» termini payda boldı.

0 pikir