Beysenbi, 14 Qaraşa 2019
46 - söz 3335 0 pikir 14 Mamır, 2014 sağat 12:26

BEYÄDEP SÖZGE NEGE BEYİMBİZ?

Qazirgi sanalı ömirin täuelsizdik kezeñinde ötkizgen jastardıñ otandı süyui, wlttıñ wstanımına berik boluı men ana tilin qwrmetteui qanday deñgeyde? Biz olardı osı bağıtta tärbieleude memleket bolıp, qoğam bolıp  ne istep jatırmız? Adam janınıñ injenerleri sanalatın jazuşılarımız, kinogerlerimiz, artisterimiz, ğalımdarımız, t.b. şığarmaşılıq ökilderi täuelsizdik alğalı beri 22 jıl boyı qanday kitaptar jazdı, qanday kinolar tüsirdi, qanday şığarmalardı düniege äkeldi? Qazirgi zamannıñ ülgi eterlik keyipkerlerin somdap şığarsa, olar kimder? Täuelsiz elimizdiñ twğırın kimder qalap jatır? Ekonomikalıq körsetkişterimizben älemniñ 50 eliniñ qatarına endik, biraq bwl halqımızdıñ ruhaniyatı sol deñgeyge köterilgenin bildire me?

Täuelsiz el eñ birinşi ana tilimen körinedi. Qazir barlıq jerlerde qazaq balabaqşaları, qazaq mektepteri, joğarı oqu orındarında qazaq toptarınıñ sanı köbeygeni ras. Biraq orıstildi mektepterde 300 mıñnan astam qazaq balalarınıñ oqıp jürgeni, al qazaq mektepterinde 3 mıñğa juıq özge wlt ökilderiniñ oqıp jürgeni köñildi könşite me? Memleket qazaqstandıq balalardıñ qazaq tilinde tärbie men bilim aluın qamtamasız etetin batıl qadamdar men keşendi bağdarlamalardı jedel qolğa almasa köş tüzelmeytini aydan anıq bolıp twr.
Köşede, qoğamdıq kölikte, türli is-şaralarda, yağni kündelikti ömirde jas­tarmen kezdespey twrmaymız. Sonda olardıñ bir-birine qarım-qatınası, söylegen sözi ağa wrpaq ökilderin qattı qınjıltadı. Ärine, men bärin jamandaudan, köpke topıraq şaşudan aulaqpın, degenmen, jaman ädettiñ jwqqış keletinin, «bir qwmalaqtıñ bir qarın maydı şiritetinin» wmıtpayıq.
Ağılşın tilinde «sleng», «jar­gon» degen sözder bar, onıñ ma­ğınası frazeologizmge wqsas, yağni fonetikalıq, grammatikalıq jüyege bağınbaydı. Osınday söz tirkesterine jastar tım qwmar bolıp baradı. Onı sänge aynaldırıp alğan, maqtanış köredi: «sındırdı», «bazar joq», «lapşa ildi», «qwlaqtan tepti», «quadı ekensiñ», «laqtırıp ketti», «qorağa kirdi» degen sözderdi jii estimiz. Şeşimin taba almasa, «tormozı wstap qaldı», «zavisat' etip qaldı», köpşilikpen keludi «tolpa», menmensudi «tipaj bolu», aqşa talap etudi «sçetçik qoyu», qoñırau şaludı «mayak tastau» dep jatadı. Bwl jargon sözderde orıs sözderiniñ komponentteri bar. Biraq bwl Turgenevtiñ, Tolstoydıñ, Çehovtıñ tili emes, demek bwl orayda jaqsı närseni, ozıq oydı alıp otırğan joq. Bwl köşeniñ sözi. Bwnday sözder bizdiñ kezimizde de bolğan. Biraq onı köpşilik orında emes, öz ortalarında qoldanatın. Şekaradan şığıp bara jatsa, tıyım saluşılar (ata-ana, mektep, qoğam bolıp) tosqauıl qoya biletin.
Keyde sleng bir aymaqta qol­da­nıladı da, elge tarap ketedi. «Qu­ğınbay» degen siyaqtı beyädep sözder qazir Sır boyında da aytılıp jür. Bwl agenttegi hattar, ğalamtordağı sayttar, teledidardağı tükke twrğısız bağdarlamalar, äleumettik jelidegi jeñil äñgimeler arqılı bozbala men boyjetkenniñ söz saptauına aynalıp, tilin şwbarlap baradı.
Qazir telearna köp. Tek qana «Alma TV» kabel'dik televiziyasında 100-den asa arna bar. Osı arnalardağı jeñil oylı bağdarlamaları (ärine, bäri emes) tilimizdiñ örisin tarılta tüsti. Orıs tilindegi bağdarlamanıñ köp ekeni bılay twrsın, qazaqşası bizdiñ tilimizdi, sol arqılı wlttıq mentalitetimizdi mazaq etetin siyaqtı. Mwnı biz mädeni intervenciya dep bilemiz. Oy-sanañdı osqılap, jüykeñdi jwqartatın, dämi men tatuı, män-mağınası joq, küldiremin dep köñil küyiñdi tüsiretin osınau bağdarlamalardı köp adamnıñ qalay tamaşalaytınına men tañğalamın. «Soqır tauıqqa bäri bidaydıñ» kerin keltirude. Söytip, künde-künde teledidarlarda da, sahnada da, toylarda da osılay bolğasın bükil qoğamnıñ salt-sanasına keri äser etude. Mwnıñ ekinşi jağı tağı bar. Respublikalıq keybir telearnalarımız wlttıq wsta­nım, til tazalığında küreskerlik ülgi­sin jüyeli türde jürgizbeydi. Sodan amal joq körermen älgindey beyädep sözderdi resmi, zañdastırılğan esebinde qabıldaydı.
«Köñildi tapqırlar klubınan» («KVN») arzan äzilkeşter, qu­şı­keşter şığıp jatır. Olar teledidardan tüs­peydi, qay kanaldı aşsañ da köresiñ, toyğa barsañ asaba da solar. Joğarı oqu orındarındağı mwnday klubtar qazirgi ayaq bassañ kül­kige, sıqaqqa aynalar faktilerdi tapqırlıqpen körermenge jetkizudiñ ornına ırjaqaylarğa arnal­ğan körinisterge qwmar. JOO-dağı stu­­dentter attarına say joğarğı deñgeyin körsetuge tiis. Soğan wm­tıluı kerek emes pe? «Bazar joq» degen de bağdarlama bar. Osı bağdar­lamalardağı jastardıñ auzınan şığatın «at eken» (keremet, swlu qız eken), «tartıl» (qatarğa qosıl), «kartoptı jardı» (äzildedi), «bitip qaldım» (ğaşıqpın), «mat qıldı» (jeñdi) degen tükke twrmaytın sözderdi estigen jasöspirim sonı äri qaray özi paydalanadı.
Qazir teledidardağı köp seriyalı qazaq fil'mderiniñ män-mağınasınıñ azdığı bılay twrsın, tili de şala. Sebebi onıñ scenariin jazğan adam da, rejisseri de, akter­leri de şala qazaqtar. Olardıñ osınday sauatsız, döreki, twrpayı tili qoldanısqa enip kete me dep qorqamın. Jastar tilindegi osınday tirkester baspasöz betterinde de kezdesip qaladı.
Tildiñ bwzıluına äser etetin jay­dıñ biri – äleumettik jeliler. Ol bügin­gi küni qatınas qwralınıñ eñ tiim­di türine aynalıp baradı. Jas­tar arasındağı sauatsızdıqtıñ beleñ aluına äleumettik jelilerdiñ mobil'dik nwsqasınıñ köp äseri bar. Agentti pay­dalanu arqılı jastardıñ qazaq tilindegi sauattılığınıñ tömendeui bılay twrsın, tilge de qattı äser ete­di. «Kaydasin», «kawan» degen siyaqtı sözderge «q» ärpi joq bolğandıqtan «kay­dasın?», «kaşan?» bolıp kete beredi. «Jagdayın kalay?», «nestevatırsın?». Bügin qalay jazsa, erteñ solay aytadı.
Tağı bir ayta ketetin jayt, jastardıñ swraqqa sözben jauap bermeui. Joq bolsa «ıkk» deydi nemese tañdaydı taq etkizumen bitedi. Onıñ bir sebebi kitap oqımaytındığı, al teledidardıñ, komp'yuter oyındarınıñ joğarıda aytqanımday, ziyandı jağı köp.
Bizdiñ qatarlastarımız bala kezi­mizden kitaptı köp oqıdıq, orıs jazuşılarınan bastap düniejüziniñ klassikteriniñ şığarmalarımen tanıs boldıq. Bwnıñ mädeni, tärbielik, ruhani röli zor boldı. Qazir de köp oqimız, sebebi tanım degen şeksiz. Bir apta gazet oqımasañ qarayıp qalasıñ, ayına bir kitap oqımasañ, köp närseni joğaltasıñ. Ras, jastar köp närseni internetten oqidı, onıñ jaqsı jağı mol, jamanı da jeterlik.
Sözdiñ bwrmalauına äser etetin jaydıñ biri – özge wlt ökilderimen qarım-qatınas ta, ekinşisi – dästürli emes ağımdardıñ köbeyip ketui. Älgi «tolpamen kelu», «tipaj bolu», «mayak tastau», «sçetçik qoyular», joğarıda aytqanday, orıs sözderinen kelse, ağımdardıñ da öz wğımı, öz tili bar. Bwl – wltımız ben tilimiz üşin qauipti qwbılıs.
Köşedegi qoğamdıq kölikterdiñ ayal­dama attarı, onı habarlauında da tilimizdi ayaqqa basuda. Tipti köp ataudıñ – «KNS», «Kol'covoy», «Zap­ravka», «Po­vorot», «Bazarçik», «Koneçka» degenderdiñ qazaqşa atauları jeterlik, biraq köp aytılğandıqtan qwlaqqa siñip qaladı. Basqanı qaydam, däl osını qoğamdıq köliktegi aqşa jinauşıdan talap etuge boladı ğoy. Biraq qalalıq äkimşilik bwğan män bermeydi. Tipti bilmeui de mümkin, sebebi qala äkimi, onıñ orınbasarları ğana emes, jauaptı qızmetkerleri de qoğamdıq kölikke minbeydi ğoy.
Adamnıñ söz saptauınan onıñ wlt­tıq dünietanımı, mädenieti, parasatı, jalpı mentaliteti tanıladı. Biz­de bwrınnan qalıptasqan twraqtı tir­kester bar, olardıñ ma­­ğınası twtas ta ayqın. Al bügingi jastarımızdıñ auzındağı «krışası bar», «midı şiritu» siyaqtı sözder öziniñ anayılığımen, til ğılımına, sol arqılı ömirge jat ekendigimen ayqındalıp twr. Bwl wlttıq qabıl­dauğa da, qazaqı dünietanımğa da kelmeydi, jaña söz dep tağı ayta almaysıñ. Sebebi sözdiñ astarında eş­qanday mağına joq.
Jastar tilindegi tağı bir öreskeldik – olardıñ beypil sözben söyleui, bwl jalpı bizdiñ wltımızdıñ mädenietine kelmeydi, biraq mwnday sözdiñ bwrın­nan bar ekeni ras. «Äkeñniñ …», «şe­şeñniñ …» dep keletin sözderdi olar­dıñ auzınan jii estitin boldıq. Bwl olardıñ qarapayım äñgimesi, eki söziniñ biri bolıp ketken. Kündelikti söyleu tiline osınday sözderdiñ aralasıp ketkenine, tipti aralarında qız bala otırğanına da qaramaydı. Eñ soraqısı, qazir keybir qızdar da beyädep söyleytin bolıptı. Olar bwl sözderdiñ mağınasın tüsine bermeytin boluı kerek, künde estip jür­gen soñ qwlaqtarına siñip ketken. Töbelesip jatqan qızdar, mas qızdar, temeki tartıp otırğan qızdar siyaqtı, boqtampaz qızdar da qoğamnıñ jat kö­rinisi, ata-ana, äulet qana emes, wlttıq kelbetimizdi, namısımızdı taptaydı.
Jaz boyı qalanıñ ortalıq ala­ñın­da «Rolik» degen düñgirşek 90 payızı şet­eldik muzıka qoyıp ro­lik­terin jas­tarğa taratıp payda ­tauıp otırdı. Aqşasın tölep sırğanap jürgen jastardıñ 99 payızı özimizdiñ qara­­közder. Biraq solardıñ birde bireui qa­zaq­şa muzıka qoyuın düñgirşek iesinen talap etkenin körmedim. «Ne­ge özderiñniñ Konstituciyalıq qwqıqtarıñdı talap etpeysiñder, qazaq tili Qazaqstanda memlekettik til» desem, «bizdi kim tıñ­daydı» deydi. Mine, osıdan-aq biz jas­tarımızdı namıstı qoldan ber­meytin el patriotı etip tärbieleudegi kemşiligimizdi köruge boladı.
Jastar – eldiñ keleşegi degen tüsinik bar. Ata-babadan mwra bolıp qalğan, onı wrpaqtıñ birneşe buını sabaqtasa damıtqan tilimizdi, ädet-ğwrıptı, tarihtı, mädenietti, öner, bilim men ğılımdı alğa aparatın solar. Sondıqtan da olardıñ bilimdi, öner­li, eñbekker bolğanın ğana emes, mädenietti bolğanın, janı da, täni de swlu bolğanın, tilimizdiñ qadirin tü­sirmey, abıroyın asqaqtata tüsuin qalaymız. Olar ozıq tehnologiyanıñ tilin biledi, endeşe onı da qazaqşa söy­letse deymiz. Jalpı til damıp, bayıp otıruı kerek. Basqa tildi aralastıra söylesse, jargonmen äñgimelesse, olar tildi damıtpaq tügili joyıp jiberedi. Bwl pikirime küle ne küdikpen qaramañız. Düniejüzinde joyılıp ketken tilder az emes, al til joyılsa, wlt ta joyıladı. Men jastardıñ söyleu tilinen qazaqı bolmıstı twla boyınan sezdiretin, şeşen de swlu sözderdi estigim keledi.
Jastar tarapınan aytılğan beyädep sözderdi estigende eskertu jasaytın kisiler öte az. Ülken kisilerdiñ özderi eş­teñe estimegendey keyip tanıtıp, «aş qwlaqtan tiış qwlaqtı» artıq köredi. Mine, bwl ağa wrpaqtıñ, üyde ata-ananıñ kemşiligi. Aldımen ärkim öz wl-qızın tıysa, älgidey köşede kezdesetin qılıqtarmen köp bolıp küressek, jastar tilin, tilin ğana emes tärbiesin tüzep alar edik. «Eşten keş jaqsı» deydi halqımız, endeşe osığan nege kirispeske?!

Säduaqas AÑSAT,
«Qazaq tili» qoğamınıñ Qızılorda oblısı boyınşa törağası

"Ana tili" gazeti

0 pikir